ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΟΝ ΣΚΟΤΕΙΝΟ ΟΥΡΑΝΟ

Στην Ελλάδα, χώρα όπου η μυθολογία γέμισε τον ουρανό με μορφές ηρώων και θεών, το σκοτάδι δεν ήταν ποτέ απλώς απουσία φωτός. Ήταν μια πανανθρώπινη γλώσσα προσανατολισμού, μνήμης, επιστήμης και ποίησης. Κι όμως, μέσα σε λίγες δεκαετίες, το φυσικό νυχτερινό τοπίο αλλοιώθηκε τόσο δραστικά ώστε ένα παιδί που μεγαλώνει σήμερα στην Αθήνα μπορεί να μην δει ποτέ με γυμνό μάτι τον Γαλαξία, μια εμπειρία τόσο παλιά όσο ο ίδιος ο άνθρωπος.

Η φωτορύπανση, αυτό το λεπτό πέπλο τεχνητής λαμπρότητας που καλύπτει τις πόλεις, διαβρώνει σιωπηλά ένα θεμελιώδες δικαίωμα: το δικαίωμα να βλέπουμε τον νυχτερινό ουρανό. Η παρατήρηση του οποίου ήταν, από τις απαρχές της ανθρωπότητας, μια υπαρξιακή και οικουμενική εμπειρία, που κάθε άτομο μπορεί να το βιώσει, ανεξάρτητα από την τάξη, το φύλο ή την καταγωγή του.

«Το δικαίωμα στον σκοτεινό νυχτερινό ουρανό προκύπτει αν τον κοιτάξουμε ως προέκταση του φυσικού περιβάλλοντος και ως διαχρονική έμπνευση του ανθρώπινου πολιτισμού και της επιστήμης» σημειώνει ο Ανδρέας Παπαλάμπρου, Πρόεδρος της Αστρονομικής Εταιρείας Πάτρας και επικεφαλής του ελληνικού παραρτήματος του DarkSky International.

Στην εποχή των δορυφορικών αστερισμών, της αστικής εξάπλωσης και της σχεδόν φετιχιστικής χρήσης LED φωτισμού, το σκοτάδι είναι είδος υπό εξαφάνιση και η φωτορύπανση ένα πραγματικό περιβαλλοντικό ζήτημα.

Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΩΝ LED

Φωτορύπανση έχουμε όταν ο τεχνητός φωτισμός αλλοιώνει τις φυσικές συνθήκες που επικρατούν τη νύχτα και αντί να επικουρεί τις ανθρώπινες δραστηριότητες στο σκοτάδι, διαταράσσει διάφορες φυσικές διεργασίες. Είναι μια μορφή μόλυνσης που επιδρά σε ολόκληρα οικοσυστήματα. Ο κ. Παπαλάμπρου εξηγεί:

«Η φωτορύπανση ως πρόβλημα άρχισε να αναγνωρίζεται πριν από 60 περίπου χρόνια στις ΗΠΑ. Σε μεγάλο βαθμό ακολούθησε την εξάπλωση του εξηλεκτρισμού και του ηλεκτροφωτισμού και συνδέθηκε και με την οικονομική ανάπτυξη. Τον 21ο αιώνα η μεγαλύτερη αλλαγή που συντελείται είναι η μετάβαση στον φωτισμό με LED καθώς και η ταχεία εξάπλωση της φωτορύπανσης στην επαρχία, πέρα από τις αστικές περιοχές. Επίσης, γνωρίζουμε πλέον με πολύ στέρεα επιστημονικά στοιχεία πως η χλωρίδα, η πανίδα και ο ίδιος ο άνθρωπος έχουν σοβαρές συνέπειες που προέρχονται από τη διαταραχή του φυσικού κύκλου ημέρας και νύχτας».

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στην ένταση αλλά και στο χρώμα: τα ψυχρά LED εκπέμπουν υπερβολικά υψηλό ποσοστό μπλε φωτός — το είδος φωτός που διαταράσσει περισσότερο τον κιρκάδιο ρυθμό (Ο κιρκάδιος ρυθμός είναι το ενσωματωμένο «βιολογικό ρολόι» του οργανισμού, που ρυθμίζει τον ύπνο, τις ορμόνες και πλήθος ζωτικών λειτουργιών).

Σύμφωνα με διεθνείς μελέτες, μέσα στην τελευταία δεκαετία η φωτεινότητα του νυχτερινού ουρανού αυξάνεται παγκοσμίως με ρυθμό 7–10% ετησίως, αφού ο φωτισμός στις ανεπτυγμένες χώρες δεκαπλασιάστηκε τα τελευταία πενήντα χρόνια.

Ορισμένες αναλύσεις παρομοιάζουν αυτή την απώλεια σκοταδιού με την απώλεια βιοποικιλότητας: γρήγορη, σταθερή και δύσκολα αναστρέψιμη.

Η φωτεινή άλως των πόλεων αποσυντονίζει τα μεταναστευτικά πουλιά, τα οδηγεί σε πρόωρες μετακινήσεις ή σε εξαντλητικές κυκλικές πτήσεις που συχνά καταλήγουν θανατηφόρες.

Παρόμοια απορρύθμιση παρατηρείται και σε έντομα, καθώς το φως λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός έλξης και απώθησης. Στα φυτά, η τεχνητή επιμήκυνση της ημέρας καθυστερεί τις διεργασίες με τις οποίες προετοιμάζονται για τον χειμώνα.

Εξίσου ευάλωτος και ο άνθρωπος. Η έντονη νυχτερινή φωτεινότητα διαταράσσει την παραγωγή μελατονίνης και δυσχεραίνει τον ύπνο. Όταν διαταράσσεται ο ύπνος, επηρεάζονται ο μεταβολισμός, η πίεση, η ενέργεια, η όρεξη και η συγκέντρωσή μας. Το μπλε φως -κυρίαρχο στα LED, τις οθόνες και τις ψηφιακές συσκευές- επιδεινώνει ακόμη περισσότερο αυτή τη διαταραχή. Στη Σιγκαπούρη, το πιο φωτεινό μέρος στον κόσμο, η νύχτα είναι τόσο φωτεινή που το ανθρώπινο μάτι δεν νιώθει τη νυχτερινή όραση, τη λεγόμενη «σκοτοπική».

ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΟΙ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟΙ

Σαν να μην έφταναν τα επίγεια φώτα, ο ουρανός αλλάζει και από πάνω. Οι χιλιάδες μικροδορυφόροι χαμηλής τροχιάς (βλέπε Starlink -Έλον Μασκ και πολλοί άλλοι) δημιουργούν φωτεινές γραμμές που επηρεάζουν τόσο την αστροπαρατήρηση όσο και την επαγγελματική αστρονομία. Ο κ. Παπαλάμπρου τοποθετείται με μια ισορροπημένη οπτική.

«Οι υπερασπιστές των σκοτεινών ουρανών δεν είμαστε τεχνοφοβικοί. Εκτιμούμε και υποστηρίζουμε την πρόοδο της τεχνολογίας. Οι αστερισμοί δορυφόρων δίνουν λύση σε προβλήματα όπως η πρόσβαση στο διαδίκτυο σε απομακρυσμένες περιοχές αλλά θα θέλαμε αυτό να γίνει με τρόπο που δεν θα αλλοιώνει τον νυχτερινό ουρανό τόσο για τον απλό παρατηρητή όσο και για τον επιστήμονα. Κι οι τεχνικές για να περιορίσουν τον αντίκτυπο όπως η μείωση της ανακλαστικότητας των δορυφόρων υπάρχουν.»

ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΚΤΙΒΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ «ΘΑΥΜΑ» ΤΗΣ ΚΕΦΑΛΛΟΝΙΑΣ

Η διεθνής ένωση Dark-Sky International (IDA) ξεκίνησε από την Αριζόνα των ΗΠΑ από μία σύμπραξη ερασιτεχνών και επαγγελματιών αστρονόμων. Πλέον είναι ο σημαντικότερος διεθνής οργανισμός που ασχολείται με την προστασία του σκοτεινού ουρανού ενώ έχει ιδρυθεί και ελληνικό παράρτημα με έδρα την Πάτρα. Το πιο επιτυχημένο πρόγραμμα της DarkSky International είναι τα Διεθνή Πάρκα Σκοτεινού Ουρανού.

«Στον Εθνικό Δρυμό Αίνου στην Κεφαλονιά έχει αναγνωριστεί η μοναδική τέτοια περιοχή στην Ελλάδα κάτι που μας έδωσε μεγάλη ελπίδα. Το παράδειγμά του ήδη προσπαθούν να ακολουθήσουν άλλες περιοχές στην Ελλάδα με σημαντικές προσπάθειες σε εξέλιξη στην Αιτωλοακαρνανία, την Ρόδο, την Κρήτη, τον Πάρνωνα και αλλού», λέει ο κ. Παπαλάμπρου.

Ο Εθνικός Δρυμός Αίνου στην Κεφαλονιά είναι το πρώτο Διεθνές Πάρκο Σκοτεινού Ουρανού στην Ελλάδα, αναγνωρισμένο τον Ιούνιο του 2023, λόγω της εξαιρετικής ποιότητας του νυχτερινού ουρανού του. Η περιοχή προστατεύεται ειδικά για την αστρονομική της αξία και την πολιτιστική, επιστημονική και τη σημασία της αναψυχής. Στον Αίνο οργανώνονται αστροβραδιές όπου επισκέπτες, με τηλεσκόπια και πράσινο laser, μπορούν να ανακαλύψουν νεφελώματα, αστρικά σμήνη, πλανήτες και αστερισμούς.

Παράλληλα, λειτουργεί εκπαιδευτικό πρόγραμμα για την προστασία της βιοποικιλότητας από τη φωτορύπανση, ενημερώνοντας το κοινό για τη σημασία της σκοτεινής νύχτας και την ευθύνη όλων μας απέναντί της

Η ιδέα δεν είναι μόνο περιβαλλοντική. Είναι και πολιτιστική. Η UNESCO, αν και δεν μπορεί να αναγνωρίσει τον ουρανό ως παγκόσμια κληρονομιά, έχει υπογραμμίσει τη σημασία προστασίας των νυχτερινών ουρανών σε μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Στη Γαλλία, στα Άνω Πυρηναία, το Pic du Midi υπήρξε από τις πρώτες τοποθεσίες που απέκτησαν αναγνώριση από το DarkSky Internationa, το 2013, ως χώρος πραγματικά σκοτεινού ουρανού. Στην Χιρόνια της Καταλονίας λειτουργεί το πάρκο Bassegoda. Στη βόρεια Ευρώπη, το μεγαλύτερο προστατευμένο «dark sky park» βρίσκεται στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Αν και τέτοιες πιστοποιήσεις φέρνουν αναπόφευκτα τουρίστες και μια νέα μορφή ήπιας ανάπτυξης γύρω από την εμπειρία της άθικτης φύσης, η ουσία δεν βρίσκεται στο branding. Το σημαντικότερο μάθημα είναι άλλο: το βαθύ σκοτάδι έχει γίνει πια σπάνιο αγαθό. Πολύτιμο όσο ο καθαρός αέρας ή η ποιοτική τροφή — κάτι για το οποίο όσοι μπορούν είναι διατεθειμένοι να ταξιδέψουν μεγάλες αποστάσεις, μόνο και μόνο για να ξαναδούν έναν πραγματικό ουρανό με άστρα.

Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΚΟΜΗ ΒΛΕΠΕΙ ΑΣΤΡΑ

Παρά την ανάπτυξη και τις προεκλογικές δεσμεύσεις κάθε υποψήφιου δήμαρχου στη χώρα για περισσότερο φωτισμό, η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει περιοχές μοναδικά σκοτεινές. Στη Δυτική Μακεδονία, την κεντρική Ελλάδα, την Κρήτη, τη νότια Πελοπόννησο και τα νησιά των μικρών Κυκλάδων, μπορεί κανείς ακόμη να διακρίνει την αχνή νεφέλη του Γαλαξία, την ίδια στιγμή που το 60% των Ευρωπαίων και σχεδόν το 80% των Αμερικανών δεν μπορούν να τον παρατηρήσουν.

«Μέρη που έχουν γράψει τη δική τους ιστορία για τους ερασιτέχνες αστρονόμους καθώς εκεί διοργανώνονται οι δημοφιλέστερες πανελλήνιες εξορμήσεις ερασιτεχνών αστρονόμων είναι ο Πάρνωνας και τα Γρεβενά», λέει ο κ. Παπαλάμπρου.

Αυτές οι περιοχές αποτελούν όχι μόνο καταφύγια οικοσυστημάτων αλλά και καταφύγια μνήμης – κομμάτια της ελληνικής εμπειρίας που δεν έχουν χαθεί ακόμη στο φως. Οι ακτιβιστές για το δικαίωμα στο σκοτάδι δεν ζητούν την κατάργηση του τεχνητού φωτός και την επιστροφή σε καταστάσεις survival. Ζητούν σωστή στόχευση φωτιστικών, περιορισμό μπλε φάσματος, ωράρια, ενημέρωση. Και φυσικά νομοθεσία.

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ: ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΟ

Σε χώρες όπως η Γαλλία εφαρμόζονται ήδη νόμοι που έχουν μειώσει μετρήσιμα τη φωτορύπανση.

«Στην Ελλάδα δεν υπάρχει νόμος ειδικά για την προστασία των σκοτεινών ουρανών παρά μόνο ψήγματα σε συγκεκριμένες περιπτώσεις προστατευόμενων περιοχών καθώς και σε τεχνικές οδηγίες και πρότυπα. Σε κάποιες ξένες χώρες έχουν γίνει σημαντικές νομοθετικές πρωτοβουλίες. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η νομοθεσία που εφαρμόστηκε από το 2019 στη Γαλλία η οποία οδήγησε ήδη σε μετρήσιμη μείωση της φωτορύπανσης και θα ήταν ένα πολύ καλό παράδειγμα και για εμάς» τονίζει ο κ. Παπαλάμπρου.

Ο σκοτεινός ουρανός δεν είναι ρομαντισμός. Είναι οικολογία, υγεία, παιδεία, επιστήμη. Είναι η δυνατότητα του παιδιού να κοιτάξει ψηλά και να αντιληφθεί την κλίμακα του σύμπαντος. Είναι η δυνατότητα η δυνατότητα να θυμόμαστε ποιοι είμαστε. Αρκεί αν υψώσουμε ξανά το βλέμμα στο σκοτάδι, να δούμε ότι αυτό που χάσαμε δεν είναι απλώς τα άστρα, είναι ο τρόπος που τα κοιτούσαμε.