Διαχείριση σκουπιδιών: Τι έχουν τα έρμα και ψοφάνε;

Κάθε μέρα στο κέντρο της Αθήνας, αλλά και ευρύτερα σε όλο το λεκανοπέδιο, παράγονται χιλιάδες τόνοι σκουπιδιών. Δεν δίνουμε ιδιαίτερη σημασία. Απλά πετάμε τα σκουπίδια, ο καθένας βάσει της συνείδησής του. Άλλοι διαχωρίζουν όσα μπορούν να ανακυκλωθούν, άλλοι όχι. Άλλοι κρατάνε τα σκουπίδια στα χέρια τους μέχρι να βρουν καλαθάκι, άλλοι τα πετάνε στο δρόμο. Όπως και να’ χει, σχεδόν όλα καταλήγουν στον ΧΥΤΑ Φυλής. Κάθε μέρα θάβονται εκεί σχεδόν 5.000 τόνοι σκουπιδιών. Σχεδόν 2.000.000 τόνοι τον χρόνο, ισοδυναμώντας με το 45% των αστικών αποβλήτων της Ελλάδας. Τεράστιες ποσότητες. Από αυτά μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό συλλέγεται χωριστά (περίπου 13%) και ένα ακόμα μικρότερο οδηγείται τελικά για ανακύκλωση (περίπου 8%). Όλα τα υπόλοιπα θάβονται μέσα στη γη. Έτσι δεν είναι τυχαίο ότι πριν λίγες μέρες αποφασίστηκε να γίνει ακόμα μια επέκταση στον ΧΥΤΑ Φυλής για να δεχτεί ακόμα περισσότερους τόνους σκουπιδιών.

Αυτή η κατάσταση δεν αφορά μόνο την Αττική, αλλά το σύνολο της χώρας. Παράγουμε υπερβολικά πολλά σκουπίδια και ανακυκλώνουμε ελάχιστα. Με μόλις 17% χωριστή συλλογή ανακυκλώσιμων βρισκόμαστε σε μια από τις χειρότερες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Η Κομισιόν μάς βγάζει διαρκώς κίτρινες κάρτες. Περιορίστε τα απόβλητα που παράγετε, μας λέει. Κάντε καλύτερη διαλογή στην πηγή ιδίως για τα απόβλητα τροφίμων, ανακυκλώστε και κομποστοποιείστε καλύτερα και περισσότερο, δημιουργήστε σύγχρονες υποδομές, ενημερώστε τους πολίτες, αναφέρει η Κομισιόν στις προειδοποιήσεις που στέλνει στην ελληνική κυβέρνηση.

Όμως η Πολιτεία κωφεύει. Τώρα τελευταία θεωρεί πως μόνο αν κάψουμε τα σκουπίδια μας θα καταφέρουμε να δώσουμε λύση στο πρόβλημα. Τι κι αν οι ειδικοί και η ίδια η Κομισιόν συνιστούν στην κυβέρνηση να αποφύγει τέτοιες λύσεις, διότι είναι ακριβές, ακυρώνουν την ανακύκλωση και προκαλούν σοβαρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις; Πριν μερικούς μήνες, η κυβέρνηση εξήγγειλε τη δημιουργία όχι μιας, ούτε δύο, αλλά έξι μονάδων καύσης σε Αττική, Θεσσαλονίκη, Κοζάνη, Ηράκλειο Κρήτης, Πελοπόννησο και Θράκη. Οι αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών ήταν ευτυχώς πολλές, οδηγώντας την Πολιτεία σε αναδίπλωση. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι στο Υπουργείο Περιβάλλοντος θα πρυτανεύσει η λογική.

Ποια λογική; Αυτή που προτάσσει η ευρωπαϊκή πολιτική και οδηγεί προς την κυκλική οικονομία. Αυτή που δίνει έμφαση στην τήρηση της ιεραρχίας διαχείρισης των αστικών αποβλήτων:

1. Εν αρχή είναι η πρόληψη, μιας και καλύτερο σκουπίδι είναι αυτό που δεν παράχθηκε ποτέ.
2. Έπειτα η εισαγωγή μοντέλων επαναχρησιμοποίησης, που μπορεί να έχει τη μορφή της παραγωγής λιπάσματος από την κομποστοποίηση των αποβλήτων τροφίμων ή τη μορφή των επαναχρησιμοποιήσιμων συσκευασιών στην εστίαση, στα σούπερ μάρκετ, στις ταχυμεταφορές, κοκ.
3. Έπειτα έρχεται η ανακύκλωση που ξεκινά μέσα από την καλή χωριστή συλλογή των αποβλήτων. Η σωστή και κυρίως αποτελεσματική ανακύκλωση γίνεται μέσα από καλά ρεύματα ανακυκλώσιμων, όπου πολίτες και επιχειρήσεις, ξεδιαλέγουν ορθά τα σκουπίδια στον χώρο τους και τα αποθέτουν στον κατάλληλο κάδο. Εμπειρικά η καλύτερη διαλογή γίνεται με το λεγόμενο σύστημα «πόρτα-πόρτα», όπου σε συγκεκριμένες μέρες βγάζουμε έξω από την πόρτα του σπιτιού μας σε ειδικές σακούλες ή κάδο που μας αναγνωρίζει με τη χρήση κωδικού ή κάρτας. Όπου εφαρμόζεται αυτή η μέθοδος στο εξωτερικό επιτυγχάνεται χωριστή συλλογή της τάξης του 70-90% με εξαιρετικής καθαρότητας υλικά που είναι έπειτα εύκολο να ανακυκλωθούν. Στις περισσότερες περιπτώσεις στην ΕΕ η χωριστή διαλογή σε πολλά ρεύματα, πάει χέρι με χέρι με το λεγόμενο «Πληρώνω όσο Πετάω», όπου οι πολίτες χρεώνονται ανάλογα με την ποσότητα των αποβλήτων που πετούν και όχι με βάση τα τετραγωνικά του σπιτιού τους όπως ισχύει στην Ελλάδα.

Κάτι φαίνεται να αλλάζει στη διαχείριση των αποβλήτων

Το ΥΠΕΝ ζήτησε και έλαβε από τις Περιφέρειες 13 «Ολιστικά Σχέδια Χωριστής Συλλογής» (ΟΣΧΣ), εκ των οποίων τα δέκα έχουν εγκριθεί. Τι περιλαμβάνουν αυτά τα ΟΣΧΣ; Σχέδια σχετικά με το πώς πρέπει να γίνεται η χωριστή συλλογή των ανακυκλώσιμων και τις υποδομές που απαιτούνται. Σίγουρα αποτελεί μια θετική εξέλιξη, αλλά με κίνδυνο να μείνει κι αυτή στα χαρτιά. Τα σχέδια ακολουθούν σε ένα μεγάλο βαθμό την πεπατημένη, ενώ αποτελεσματικά εργαλεία (π.χ. «Πληρώνω όσο Πετάω», διαλογή «πόρτα-πόρτα») δεν περιλαμβάνονται στο βαθμό που απαιτείται. Περιέχουν επίσης πολλές γενικότητες και ασάφειες στα χρονοδιαγράμματα, τις διαδικασίες και τις μεθόδους που πρέπει να αναπτυχθούν, ώστε να βελτιωθεί η χωριστή διαλογή.

Για μια περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά βιώσιμη διαχείριση αποβλήτων

Το καλοκαίρι του 2024, με μια ολοκληρωμένη πρόταση για τη βιώσιμη διαχείριση των αστικών αποβλήτων της Ελλάδας, το WWF Ελλάς είχε δείξει πως με σωστό σχεδιασμό η Ελλάδα μπορεί ακόμα και τώρα να κάνει θαύματα, μειώνοντας κατά 45% τα απόβλητα έως το 2040 και ανακυκλώνοντας το 90% των αποβλήτων της, αποφεύγοντας τη μαζική καύση σκουπιδιών. Στην πρόταση αναφέραμε ότι θα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να συσταθεί ένα κέντρο παροχής βοήθειας για δήμους και επιχειρήσεις, που θα προσφέρει και θα εποπτεύει διαδικασίες και υποδομές, θα παρέχει χρηματοδοτικά εργαλεία και θα συντονίζει, ώστε να διασφαλίζει ότι οι κανόνες του παιχνιδιού είναι κοινοί και δίκαια εφαρμόσιμοι σε όλους (δήμους και επιχειρήσεις).

Αν θέλει η κυβέρνηση να αλλάξει το τοπίο και να πετύχουμε στόχους θα πρέπει να επιβληθούν ορθοί κανόνες, να εφαρμοστούν μηχανισμοί ελέγχου (που σήμερα απλά λάμπουν δια της απουσίας ή ανεπάρκειάς τους) και να διασφαλιστεί πως όλα θα γίνουν με τη βέλτιστη δυνατή βιωσιμότητα σε κοινωνικούς, οικονομικούς και περιβαλλοντικούς όρους.

Μπορεί κάποιοι, πολιτικοί και πολίτες, να διαβάσουν αυτό εδώ το άρθρο και να δυσφορήσουν. Σιγά, υπερβολές, μπορεί να πούνε. Κάθε κριτική είναι αποδεκτή. Θα τους πρότεινα όμως να κάνουν τον κόπο και να πάνε μια βόλτα στον ΧΥΤΑ Φυλής, για να δουν την κατάσταση που επικρατεί και τις ποσότητες των σκουπιδιών που στοιβάζονται. Εκεί σίγουρα θα δυσφορήσουν, όπως δυσφορούν καθημερινά οι κάτοικοι των γειτονικών περιοχών που η Πολιτεία διαχρονικά φαίνεται πως τους θεωρεί πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

Ο Αχιλλέας Πληθάρας είναι υπεύθυνος τομέα αποτυπώματος, WWF Ελλάς