China Shock 2.0: Πρέπει η Ευρώπη να ανοίξει την πόρτα στις κινεζικές επενδύσεις;

Το εργοστάσιο της Bosch στη Ναβάρα της βόρειας Ισπανίας έσφυζε κάποτε από την ίδια ένταση με τα πλυντήρια πιάτων που παρήγαγε ασταμάτητα. Σήμερα, επικρατεί σιωπή. Ο γερμανικός κολοσσός οικιακών συσκευών έβαλε λουκέτο στη μονάδα πέρυσι, καθώς λύγιζε υπό την πίεση των κινεζικών εργοστασίων χαμηλού κόστους που του απέσπασαν το μερίδιο αγοράς. Τα γκράφιτι στους τοίχους αποτυπώνουν την οργή για τις 600 και πλέον θέσεις εργασίας που χάθηκαν: «Εργάτης στην ανεργία, κρεμάστε το αφεντικό».

Ωστόσο, μια νέα ελπίδα για την περιοχή έξω από την Παμπλόνα αναδύεται από μια ειρωνική, αν μη τι άλλο, πηγή: την Κίνα.

Η Ισπανία πρωτοστατεί στην προσπάθεια προσέλκυσης κινεζικών κεφαλαίων στην Ευρώπη. Ο Πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ συνάντησε την Τρίτη τον Πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ, στην τέταρτη επίσκεψή του στην Κίνα μέσα σε μόλις τρία χρόνια.

Και οι προσπάθειές του αποδίδουν καρπούς: Τον περασμένο Μάρτιο, η Hithium, εκ των κορυφαίων κινεζικών βιομηχανιών μπαταριών, ανακοίνωσε επένδυση 400 εκατ. ευρώ για νέο εργοστάσιο στη Ναβάρα. Οι παλιές εγκαταστάσεις της Bosch είναι μεταξύ των επικρατέστερων τοποθεσιών.

Η Μαδρίτη εμφανίζεται πεπεισμένη ότι χρειάζεται την κινεζική τεχνογνωσία στην παραγωγή υψηλής τεχνολογίας για να αναχαιτίσει το κύμα αποβιομηχάνισης. Όμως, αυτή η αυξανόμενη εξάρτηση προκαλεί νευρικότητα στην υπόλοιπη Ευρώπη, την ώρα που οι ηγέτες της ηπείρου πασχίζουν να θωρακίσουν τη «στρατηγική αυτονομία» της ΕΕ.

Ο Σι Τζινπίνγκ δηλώνει ρητά τον στόχο του: να σφυρηλατήσει μια διεθνή εξάρτηση από την προηγμένη κινεζική βιομηχανία, την οποία το Πεκίνο αντιλαμβάνεται ως μοχλό επιρροής σε μια εποχή γεωπολιτικών κλυδωνισμών. Έτσι, ό,τι φαντάζει ως σανίδα σωτηρίας για μια χώρα, για άλλες αποτελεί τον σπόρο της υποταγής. Το δίλημμα για την Ευρώπη είναι πλέον αμείλικτο: οφείλει να αγκαλιάσει τις κινεζικές επενδύσεις ή θα τις αναχαιτίσει;

Στη Ναβάρα, η απάντηση δόθηκε με μια αγκαλιά εμπιστοσύνης. Η περιφερειακή κυβέρνηση αφιέρωσε πάνω από δύο χρόνια προσπαθώντας να πείσει τη Hithium ότι αποτελεί τον ιδανικό προορισμό για τη μονάδα παραγωγής μπαταριών αποθήκευσης ενέργειας. Η επένδυση θα δημιουργήσει 700 θέσεις εργασίας και θα λειτουργήσει ως κοινοπραξία με την τοπική αυτοδιοίκηση ή κάποια εγχώρια επιχείρηση. Παράλληλα, θα αποτελέσει μία από τις πρώτες μονάδες παραγωγής στοιχείων μπαταρίας (battery cells) εντός της ΕΕ — έναν τομέα όπου καμία ευρωπαϊκή εταιρεία δεν έχει καταφέρει να πλησιάσει την τεχνολογική υπεροχή που οικοδόμησε η Κίνα σε κάτι λιγότερο από δύο δεκαετίες.

Ο Guillermo Alonso, διευθυντής του φορέα «Invest in Navarra», επεσήμανε ότι η Hithium είχε ανοίξει πέρυσι εργοστάσιο στο Ντάλας, στοχεύοντας στα πράσινα κίνητρα του νόμου Μπάιντεν για τη Μείωση του Πληθωρισμού (IRA). Ωστόσο, η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να καταργήσει τμήματα του IRA έστρεψε ξανά το ενδιαφέρον των κινεζικών ομίλων προς την Ευρώπη.

«Οφείλουμε ένα ευχαριστώ στον Τραμπ», δήλωσε χαρακτηριστικά ο Alonso.

Από την πλευρά του, ο Ισπανός Υπουργός Βιομηχανίας, Jordi Hereu, δήλωσε στους FT: «Η Ισπανία είναι μια χώρα ικανή να συνομιλεί με όλο τον κόσμο. Είσαι λιγότερο ευάλωτος όταν είσαι ανοιχτός προς όλους».

Άλλοι αντιμετωπίζουν αυτόν τον ενθουσιασμό με σκεπτικισμό. Παρόλο που η εγχώρια παραγωγή υψηλής τεχνολογίας παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος της βιομηχανικής στρατηγικής του Πεκίνου, η κινεζική ηγεσία έχει ανάψει το «πράσινο φως» για ένα κύμα ίδρυσης κινεζικών εργοστασίων επί ευρωπαϊκού εδάφους. Στόχος είναι η διαφοροποίηση των εφοδιαστικών αλυσίδων και η παράκαμψη των δασμών και των λοιπών εμπορικών φραγμών της ΕΕ.

Αυτές οι κινεζικές μονάδες παραγωγής, οι οποίες σε τελική ανάλυση λογοδοτούν στο Πεκίνο, συνιστούν μια συσσώρευση κινδύνων για την Ευρώπη. Ο Πρωθυπουργός του Καναδά, Mark Carney, δήλωσε στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός τον Ιανουάριο πως δεν υφίσταται αμοιβαίο όφελος «όταν η ενσωμάτωση μετατρέπεται σε πηγή υποτέλειας». Αναφερόταν στη σχέση της χώρας του με την Αμερική του Τραμπ, όμως πολλοί ανησυχούν ότι το επιχείρημα αυτό βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στη σχέση Ευρώπης και Κίνας.

Ο Ισπανός ιστορικός Florentino Portero σημείωσε εύστοχα: «Η εμπορική πολιτική της Κίνας αποτελεί, στην πραγματικότητα, οργανικό κομμάτι της στρατηγικής της για την εθνική ασφάλεια. Γινόμαστε μάρτυρες του πώς η Κίνα θέτει υπό τον έλεγχό της συγκεκριμένες εταιρείες, εντάσσοντάς τις στο δικό της σύστημα εις βάρος μας».

Μετά από μήνες πυρετωδών διαβουλεύσεων στις Βρυξέλλες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε τον Μάρτιο τη δική της επιφυλακτική απάντηση για τη διαχείριση της Κίνας.

Πρόκειται για την πράξη «Made in Europe», η οποία ξυπνά μνήμες μιας άλλης εποχής. Η ΕΕ προτείνει πλέον το είδος των προϋποθέσεων που το Πεκίνο επέβαλλε στους Δυτικούς κατασκευαστές από τη δεκαετία του 1980, στην προσπάθειά του να «καλύψει το χαμένο έδαφος». Τότε, η Δύση επεδίωκε να ανοίξει εργοστάσια στην Κίνα· ως αντάλλαγμα για την πρόσβαση στην αγορά, οι Κινέζοι αξιωματούχοι τούς υποχρέωναν σε μεταφορά τεχνολογίας, εκπαίδευση του εγχώριου εργατικού δυναμικού και χρήση τοπικών εξαρτημάτων.

Πριν από την αποκάλυψη της νέας νομοθεσίας, οι κινεζικές άμεσες ξένες επενδύσεις (FDI) στην Ευρώπη ανέκαμψαν την τελευταία τριετία, αφήνοντας πίσω τους μια επταετή περίοδο ύφεσης. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των κεφαλαίων διοχετεύθηκε σε κλάδους όπου η Κίνα κατέχει τεχνολογική υπεροχή παγκόσμιου βεληνεκούς, την οποία η Ευρώπη έχει ανάγκη για να θωρακίσει το βιομηχανικό της μέλλον: την καθαρή ενέργεια, τα ηλεκτρικά οχήματα και τις μπαταρίες.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Rhodium Group, οι επενδύσεις σε νέες παραγωγικές μονάδες (greenfield investments) στην Ευρώπη άγγιξαν πέρυσι τα 12 δισ. δολάρια, ποσό τριπλάσιο σε σχέση με το 2022.

Η μερίδα του λέοντος αυτών των επενδύσεων κατευθύνθηκε στην Ουγγαρία. Πριν από την ήττα του στις εκλογές της περασμένης Κυριακής, ο Πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής των οικονομικών δεσμών Κίνας-ΕΕ, επιλέγοντας να αποσιωπά τους κινδύνους που απορρέουν από την εξάρτηση των εφοδιαστικών αλυσίδων. Πιο πρόσφατα, τον Φεβρουάριο, η κινεζική Evoring Precision Manufacturing ανακοίνωσε την ίδρυση εργοστασίου στην Ουγγαρία, ύψους 100 εκατ. ευρώ, για την παραγωγή οδοντωτών τροχών και αξόνων για ηλεκτρικά οχήματα.

Ενώ ο Γάλλος Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν φλερτάρει επίσης με τις κινεζικές εταιρείες, η κυβέρνησή του πρωτοστατεί παράλληλα σε μια προσπάθεια της ΕΕ να αντικαταστήσει το ιστορικά ανοιχτό μοντέλο της με αυστηρότερους ελέγχους, διασφαλίζοντας ότι οι άμεσες ξένες επενδύσεις (FDI) ωφελούν την Ευρώπη. “Η ΕΕ πρέπει να παραμείνει ανοιχτή στις κινεζικές επενδύσεις σε τομείς όπου η Κίνα ηγείται, υπό την προϋπόθεση ότι οι Κινέζοι συμβάλλουν στη δημιουργία θέσεων εργασίας και καινοτομίας και μοιράζονται την τεχνολογία τους”, έγραψε ο Μακρόν στους FT πέρυσι.

Ωστόσο, τα υφιστάμενα σχέδια για κινεζικής ιδιοκτησίας εργοστάσια έχουν πυροδοτήσει ανησυχίες σχετικά με την απροθυμία του Πεκίνου να επιτρέψει στις εταιρείες του να μοιραστούν την πνευματική τους ιδιοκτησία. Η CATL, για παράδειγμα, κατασκευάζει ένα εργοστάσιο μπαταριών ηλεκτρικών οχημάτων ύψους 4 δισ. ευρώ στην Ισπανία σε συνεργασία με τη Stellantis. Παρόλο που η κινεζική εταιρεία έχει δηλώσει έτοιμη να εκπαιδεύσει τοπικούς εργάτες και να συνδράμει τους Ευρωπαίους κατασκευαστές μπαταριών, τα εργατικά συνδικάτα αμφιβάλλουν για την προθυμία της να επιτρέψει μια ουσιαστική μεταφορά τεχνολογίας.

Μεταξύ των Ευρωπαίων πολιτικών ηγετών διαμορφώνεται πλέον η κοινή πεποίθηση ότι οι εταιρείες που επενδύουν στην ΕΕ δεν θα πρέπει απλώς να εισάγουν εξαρτήματα κινεζικής κατασκευής, αναθέτοντας σε ντόπιους εργάτες τη συναρμολόγησή τους — έναν ρόλο χαμηλής εξειδίκευσης που προσφέρει ελάχιστη προστιθέμενη αξία.

Ο Στεφάν Σεζουρνέ, Επίτροπος Βιομηχανίας της ΕΕ, προειδοποίησε τον Μάρτιο πως “η Ευρώπη οφείλει να αποτελεί μια ολοκληρωμένη βιομηχανική βάση και όχι μια απλή πλατφόρμα συναρμολόγησης”.

Ο Γάλλος επίτροπος ηγείται της προσπάθειας των Βρυξελλών να θέσουν αυστηρότερους όρους στις Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (FDI) μέσω του νομοσχεδίου “Made in Europe”, η επίσημη ονομασία του οποίου είναι Πράξη για τη Βιομηχανική Επιτάχυνση (IAA).

Κύριος στόχος της Πράξης είναι η ενίσχυση της απασχόλησης και της ευρωπαϊκής μεταποίησης, η οποία έχει συρρικνωθεί από το 17,4% του ΑΕΠ της ΕΕ το 2000, στο 14,3% σήμερα.

Δύο αξιωματούχοι επεσήμαναν ότι το νομοσχέδιο είναι “φωτογραφικό” για την Κίνα. Αυτό δεν πηγάζει από κάποιο αντι-κινεζικό αίσθημα, ισχυρίστηκε ένας εξ αυτών, αλλά από το γεγονός ότι “είναι οι μόνοι που προβαίνουν σε ακραίες πρακτικές, όπως η άρνηση πρόσληψης ντόπιου προσωπικού ή η άρν ηση μεταφοράς τεχνολογίας. Οι Αμερικανοί και οι Ιάπωνες δεν ακολουθούν τέτοια τακτική”.

Το νομοσχέδιο δίνει στα κράτη-μέλη το δικαίωμα να ασκήσουν βέτο σε οποιαδήποτε ξένη επένδυση άνω των 100 εκατ. ευρώ σε στρατηγικούς τομείς, εφόσον ο επενδυτής προέρχεται από χώρα που κατέχει πάνω από το 40% της παγκόσμιας παραγωγικής ικανότητας. Στους τομείς αυτούς περιλαμβάνονται οι μπαταρίες, τα ηλεκτρικά οχήματα, τα ηλιακά πάνελ, καθώς και η εξόρυξη και επεξεργασία κρίσιμων πρώτων υλών — τομείς, δηλαδή, όπου η Κίνα έχει την απόλυτη κυριαρχία.

Για να εξασφαλίσουν το “πράσινο φως”, τα επενδυτικά σχέδια πρέπει να καλύπτουν τουλάχιστον τις μισές θέσεις εργασίας με προσωπικό από την ΕΕ και να πληρούν τρεις από τις πέντε επιπλέον προϋποθέσεις που έχουν τεθεί. Μία από αυτές επιβάλλει η επένδυση να υλοποιείται μέσω κοινοπραξίας. Μια άλλη ορίζει ότι ο ξένος εταίρος δεν μπορεί να κατέχει ποσοστό μεγαλύτερο του 49% — ένας όρος που, κατά τους Ευρωπαίους αξιωματούχους, προκαλεί έντονες αντιδράσεις στις κινεζικές επιχειρήσεις.

Οι υπόλοιποι όροι αφορούν την παραχώρηση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, τη δέσμευση του 1% των εσόδων για έρευνα και ανάπτυξη εντός της ΕΕ, καθώς και τη δημοσιοποίηση στρατηγικής για την προμήθεια του 30% των πρώτων υλών και εξαρτημάτων από την ευρωπαϊκή αγορά.

Το νέο νομοθετικό πλαίσιο θα δίνει στις εταιρείες που συμμορφώνονται με αυτές τις απαιτήσεις πρόσβαση σε δημόσιους πόρους, τόσο από την ΕΕ όσο και από εθνικές ή περιφερειακές κυβερνήσεις. Χωρίς αυτή την οικονομική ενίσχυση, το υψηλό εργατικό κόστος της Ευρώπης έναντι της Κίνας καθιστά πολλές βιομηχανικές επενδύσεις οικονομικά ασύμφορες.

Η Πράξη IAA, η οποία βρίσκεται ακόμη υπό επεξεργασία, δεν είναι τελικά όσο αυστηρή θα επιθυμούσε η “παρεμβατική” Γαλλία, αλλά ούτε ικανοποίησε πλήρως τις αξιώσεις των πιο φιλελεύθερων κρατών-μελών, όπως η Γερμανία.

Στην Ισπανία, ο Μανουέλ ντε λα Ρότσα, κορυφαίος οικονομικός σύμβουλος του πρωθυπουργού, δήλωσε ότι η χώρα υποστηρίζει την Πράξη IAA και τη φιλοδοξία της «να περιορίσει τις τεχνολογικές και βιομηχανικές εξαρτήσεις από την Κίνα, τις ΗΠΑ ή οποιαδήποτε άλλη τρίτη χώρα.

Από την άλλη πλευρά, ο Μίλαν Νεντελίκοβιτς, ο επερχόμενος διευθύνων σύμβουλος της BMW, χαρακτήρισε τη νομοθεσία “μη εποικοδομητική”. Τόνισε μάλιστα τον Μάρτιο ότι η αποκλειστική εστίαση στο “Made in Europe” αγνοεί τις εφοδιαστικές αλυσίδες που έχουν αναπτύξει οι ευρωπαϊκοί κολοσσοί σε άλλες περιοχές του πλανήτη. “Αυτό θα επιφέρει κάμψη της καινοτομίας, επιβράδυνση της ανάπτυξης και, τελικά, υποβάθμιση της ευημερίας στην Ευρώπη”, προειδοποίησε.

Η αντίδραση της Κίνας είναι ακόμη εντονότερη. Το Υπουργείο Εμπορίου στο Πεκίνο κατηγόρησε την ΕΕ για “ανέγερση τειχών και φραγμών” και για “διολίσθηση στον προστατευτισμό”. Υποστήριξε ότι η Πράξη IAA θα επιτείνει την αβεβαιότητα για τις κινεζικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην Ευρώπη, δεσμευόμενο παράλληλα να λάβει μέτρα για την προάσπιση των “νόμιμων δικαιωμάτων” τους.

Ο Μάρτιν Σεμπένια, λέκτορας διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ, χαρακτήρισε τη νομοθεσία ως έναν “ελεγχόμενο εναγκαλισμό” των Κινέζων επενδυτών, ο οποίος ούτε τους αποκλείει ούτε όμως τους αφήνει περιθώρια για ανεξέλεγκτη δράση.

Παρόλα αυτά, ο ίδιος εκτιμά ότι η Πράξη από μόνη της δύσκολα θα εξασφαλίσει στην Ευρώπη τη βιομηχανική αυτονομία που επιδιώκει. Πολλά από τα εργαλεία για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής παραγωγής —όπως τα φορολογικά κίνητρα, οι στοχευμένες δημόσιες συμβάσεις και η στήριξη στην έρευνα και ανάπτυξη— παραμένουν στη δικαιοδοσία των κρατών-μελών. Ενώ η ΕΕ διατηρεί έναν βαθμό εποπτείας, εγείρονται ερωτήματα για το αν οι εθνικές κυβερνήσεις θα εφαρμόσουν τους κανόνες με αυστηρότητα, εφόσον θεωρήσουν ότι αυτοί θίγουν τα συμφέροντά τους.

“Η Ουγγαρία, για παράδειγμα, έχει ήδη συνάψει επενδυτικές συμφωνίες στο πλαίσιο διμερών κρατικών συνθηκών με την Κίνα, γεγονός που τις εξαιρεί από ορισμένους κανόνες και ελέγχους”, επεσήμανε ο Σεμπένια.

Επιδιώκοντας τον “εξευρωπαϊσμό” των κινεζικών επενδύσεων, η ΕΕ προετοίμασε το έδαφος για μια αντιπαράθεση σχετικά με το ποιος έχει μεγαλύτερη ανάγκη τον άλλον. Πλέον, η μπάλα βρίσκεται στο γήπεδο της κινεζικής ηγεσίας, η οποία καλείται να αποφασίσει αν το τίμημα που έθεσε η ευρωπαϊκή πλευρά για την πρόσβαση σε μια εύπορη αγορά —που διψά για την κινεζική τεχνογνωσία— είναι υπερβολικά υψηλό.

Στη Ναβάρα, ο Μικέλ Ιρούχο, υπουργός Βιομηχανίας της περιφερειακής κυβέρνησης, επισήμανε ότι στην “κούρσα” για την προσέλκυση Άμεσων Ξένων Επενδύσεων, υπάρχουν ελάχιστες εναλλακτικές απέναντι στους πολυάριθμους Κινέζους εκπροσώπους που έχει φιλοξενήσει. “Αν έπρεπε να μετρήσω πόσες αμερικανικές βιομηχανίες έχουν δείξει ενδιαφέρον για τη Ναβάρα, δεν θα χρειαζόμουν καν τα δάχτυλα του ενός χεριού”, δήλωσε χαρακτηριστικά.

Πρόσθετο ρεπορτάζ από τους Adrienne Klasa και Sarah White στο Παρίσι, Sebastien Ash στη Φρανκφούρτη, Marton Dunai στη Βουδαπέστη και Edward White στη Σαγκάη.

Οπτικοποίηση δεδομένων από την Amy Borrett στο Λονδίνο.