Η διέξοδος στα αδιέξοδα της έρευνας: ένα νέο υπουργείο!

Τους τελευταίους μήνες έχουν πυκνώσει οι αναφορές για τη δημιουργία ενός νέου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας. Μάλιστα, έχουν ήδη ανακοινωθεί τα ονόματα των μελών της αρμόδιας επιτροπής, η οποία αποτελείται από καταξιωμένους επιστήμονες και επεξεργάζεται το σχετικό νομοσχέδιο.

Παραδόξως, στα μέλη της επιτροπής αυτής συγκαταλέγονται και εξέχοντα στελέχη του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας (ΕΣΕΤΕΚ), τα οποία στο πρόσφατο παρελθόν είχαν παραιτηθεί με σοβαρές καταγγελίες για τις κυβερνητικές αντιλήψεις και πρακτικές στο χώρο της Έρευνας.

Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η ισχυρή θεσμική διασύνδεση και συστέγαση της Έρευνας με την Ανώτατη Εκπαίδευση εδώ και χρόνια αποτελεί πάγιο αίτημα της ερευνητικής κοινότητας, καθώς συνιστά αναγκαίο βήμα στη διαμόρφωση ενός λειτουργικού, ουσιαστικού Ενιαίου Χώρου Παιδείας και Έρευνας. Όμως, στην προκειμένη περίπτωση, παρά τις όποιες προσδοκίες που μπορεί να εγείρονται, υπάρχουν σοβαρά ερωτηματικά για τις πραγματικές προθέσεις της κυβέρνησης που οδηγούν σε έντονη αμφισβήτηση για το περιεχόμενο και την υλοποίηση του εγχειρήματος.

Η αμφισβήτηση αυτή δεν είναι αυθαίρετη. Εύλογα εγείρεται το ερώτημα «γιατί τώρα;», δηλαδή στο τέλος της δεύτερης θητείας μιας κυβέρνησης της οποίας τα πεπραγμένα στην Έρευνα δεν είναι καθόλου πειστικά για την αξιοπιστία της πρωτοβουλίας. Όλα τα δεδομένα καταδεικνύουν ότι οι σχετικές κυβερνητικές προσεγγίσεις στον τομέα αυτό κινήθηκαν και κινούνται στα όρια της άρνησης, της αδιαφορίας ή των «ατυχών» επιλογών, σε μια αντιδιαμετρική κατεύθυνση προς αυτή της δημιουργίας νέου υπουργείου.

Επομένως, η προσπάθεια να απαντηθεί το παραπάνω ερώτημα μάλλον συντείνει στο γεγονός ότι πρόκειται για έναν ακόμη αντιπερισπασμό επικοινωνιακού χαρακτήρα, με κύρια επιδίωξη τον εξωραϊσμό του θρυμματισμένου τοπίου της επιστημονικής Έρευνας στη χώρα κατά τα τελευταία χρόνια. Παράλληλα, αποτελεί απόπειρα για την άμβλυνση της δικαιολογημένης αγανάκτησης και απογοήτευσης από τη διάψευση των όποιων προσδοκιών της επιστημονικής κοινότητας. Ιδού ορισμένα στοιχεία:

• Η διάσπαση του ερευνητικού ιστού (2019): Με την ανάληψη της διακυβέρνησης από τη ΝΔ το 2019, η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας (ΓΓΕΚ) μεταφέρθηκε άρον-άρον και χωρίς καμία διαβούλευση από το Υπουργείο Παιδείας στο Υπουργείο Ανάπτυξης. Το σκεπτικό της κυβέρνησης ήταν η δήθεν διευκόλυνση της διασύνδεσης της Έρευνας με τις ανάγκες της αγοράς και η «προαγωγή της καινοτομίας», όπως πολλές φορές έχει λεχθεί. Στην πράξη, καλλιεργήθηκε μια έντονα χρησιμοθηρική αντίληψη, υποτιμώντας την Έρευνα που προκύπτει από επιστημονική περιέργεια, η οποία αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε ρηξικέλευθη καινοτομία. Ταυτόχρονα, αποδυναμώθηκε ο ερευνητικός ιστός με την αποκοπή των Ερευνητικών Κέντρων από τα Πανεπιστήμια. Έκτοτε, κυβερνητικά στελέχη διαφήμιζαν με περισσή περηφάνεια αυτή τη μετακίνηση, η οποία σήμερα αποδεικνύεται ανακόλουθη με την ίδρυση του νέου υπουργείου.

Τι άλλαξε, λοιπόν, τώρα;

Ποια είναι η αυτοκριτική για το τι πήγε λάθος και το κόστος που αυτό είχε;

• Καθήλωση της τακτικής δημόσιας χρηματοδότησης. Η τακτική δημόσια χρηματοδότηση για την Έρευνα παραμένει ουσιαστικά καθηλωμένη στο επίπεδο του 2018, με αποτέλεσμα τα ερευνητικά ιδρύματα της χώρας να ασφυκτιούν από δραματικό έλλειμμα θέσεων επιστημονικού, τεχνικού και διοικητικού προσωπικού αλλά και ελλείψεις σε κρίσιμες υποδομές. Επιπλέον, οι συνθήκες εργασιακής επισφάλειας και η έλλειψη προοπτικών εξέλιξης που επικρατούν και βιώνει η μεγάλη πλειοψηφία του ερευνητικού δυναμικού, κυρίως οι νέοι ερευνητές, οδηγούν τα Ερευνητικά Κέντρα και τα Πανεπιστήμια σε μαρασμό. Ταυτόχρονα, πριμοδοτούν τη μετανάστευση εξειδικευμένου επιστημονικού προσωπικού, δηλαδή το φαινόμενο του brain drain.

• Η απαξίωση του ΕΛΙΔΕΚ: Οι πόροι του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης (πρώην ΠΔΕ), του Ταμείου Ανάκαμψης και του ΕΣΠΑ δεν κατευθύνθηκαν στη στήριξη του πυρήνα της Έρευνας και των ανθρώπων που την υπηρετούν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τύχη του Ελληνικού Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ), το οποίο αντί να ενισχυθεί ως ο βασικός θεσμός στήριξης της ελεύθερης επιστημονικής έρευνας που διεξάγεται στα Ερευνητικά Κέντρα και Πανεπιστήμια, βρέθηκε χωρίς πόρους και δυνατότητα προκήρυξης προσκλήσεων για τα έτη 2025 και 2026. Η κατάσταση αυτή, το έλλειμμα συνέχειας και συνέπειας στη στήριξη της Έρευνας από την Πολιτεία, αποτελεί σοβαρό πισωγύρισμα όσον αφορά τις προοπτικές που διανοίγονται κυρίως για νέους ερευνητές.

• Η οργή για το πρόγραμμα «Trust Your Stars»: Στο ίδιο μοτίβο, ιδιαίτερα έντονες, αν όχι εκρηκτικές, υπήρξαν οι αντιδράσεις της επιστημονικής κοινότητας απέναντι στο πολυσυζητημένο πρόγραμμα «Trust Your Stars». Η προσπάθεια της κυβέρνησης να επενδύσει επικοινωνιακά πάνω στις προσδοκίες των νέων ερευνητών, χρησιμοποιώντας βαρύγδουπα σλόγκαν περί αριστείας «κι άλλα ηχηρά παρόμοια», προσέκρουσε γρήγορα στη σκληρή πραγματικότητα των προβληματικών αξιολογήσεων. Πολλές από αυτές, σύμφωνα με πληροφορίες, φέρεται να είχαν συνταχθεί με τη βοήθεια εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης ή να είχαν περάσει από επιτροπές ανεπαρκώς στελεχωμένες και ακατάλληλα συγκροτημένες. Το πρόγραμμα αυτό πολύ πρόσφατα ακυρώθηκε άδοξα…

Πρόκειται άραγε για απλή ανεπάρκεια ή για στυγνή αδιαφορία;

• Το φιάσκο της «Πολιτείας Καινοτομίας»: Παρά το συνεχές αναμάσημα της λέξης «καινοτομία», υπήρξαν σχετικές δράσεις οι οποίες αποδείχθηκαν κενές περιεχομένου, δηλαδή …«κενοτομικές»! Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το εμβληματικό project για τη δημιουργία της «Πολιτείας Καινοτομίας» στις παλιές εγκαταστάσεις του εργοστασίου της ΧΡΩΠΕΙ, το οποίο εξελίχθηκε σε απόλυτο ναυάγιο. Μετά από τρεις διαδοχικούς άγονους διαγωνισμούς και κυβερνητική ολιγωρία, το έργο ουσιαστικά εγκαταλείφθηκε, αφήνοντας τις ηχηρές διακηρύξεις για το εγχώριο οικοσύστημα στα χαρτιά και χωρίς κάποιο απολογισμό. Ταυτόχρονα, ένα άλλο σχέδιο προώθησης της καινοτομίας, το «Elevate Greece», έχει τελικά περιοριστεί σε έναν απλό ψηφιακό κατάλογο καταγραφής νεοφυών (;) επιχειρήσεων.

• Οι ηχηρές παραιτήσεις μελών του ΕΣΕΤΕΚ: Η πλέον τράνταχτη μαρτυρία για την αποτυχία της ερευνητικής πολιτικής ήρθε από το εσωτερικό του ίδιου του κυβερνητικού σχεδιασμού. Πριν από μερικούς μήνες, κορυφαίοι επιστήμονες διεθνούς κύρους παραιτήθηκαν από το ΕΣΕΤΕΚ με σοβαρότατες καταγγελίες για «παγερή αδιαφορία», «απουσία εθνικής στρατηγικής» και έναν ρόλο καθαρά διακοσμητικό, όπου το ΕΣΕΤΕΚ καλούνταν απλώς να «βάζει σφραγίδες», σύμφωνα με δικές τους δημόσιες δηλώσεις.
Τι άλλαξε από τότε;

Αντί επιλόγου

Η όψιμη σπουδή για την ίδρυση του νέου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας δεν μπορεί να κρύψει το δομικό έλλειμμα στρατηγικής. Το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα: οι διακηρύξεις περί νέου υπουργείου αποτελούν επικοινωνιακό ελιγμό, ένα κέλυφος χωρίς ουσία.

Με το σημερινό αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας που παραβλέπει τις παραγωγικές της δυνατότητες στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα και θεωρεί ότι προϊόντα και υπηρεσίες χαμηλής προστιθέμενης αξίας, η εκποίηση γης και ο τουρισμός αρκούν για την Ελλάδα του 21ου αιώνα, η επιστημονική Έρευνα θα είναι ο «φτωχός συγγενής» που παραμένει στο περιθώριο. Σε αυτό το πλαίσιο, η ενδεχόμενη προστιθέμενη αξία της υπαγωγής και διαχείρισης της Έρευνας από ένα νέο υπουργείο θα είναι περιορισμένη και ευκαιριακή.

Αντίθετα, η αδιάλειπτη προάσπιση της αυταξίας της επιστημονικής γνώσης και η συνεπής στήριξη και συστηματική ένταξη του γνωσιακού κεφαλαίου και της καινοτομίας που απορρέουν από την Έρευνα στο αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας, πρέπει να αποτελέσουν πρόταγμα για οποιαδήποτε ουσιαστική μεταρρύθμιση και απελευθέρωση του υπάρχοντος δυναμικού.

 

*Κώστας Φωτάκης, Αν. Υπουργός Έρευνας & Καινοτομίας (2015-2019), Ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης και Διακεκριμένο μέλος και τέως Πρόεδρος ΙΤΕ

**Αλέξανδρος Σελίμης, διδάκτορας Φυσικής Πανεπιστημίου Κρήτης