Γιατί κάνει καλό στην υγεία μας να… λερώνουμε τα χέρια μας

Η επαφή με τη φύση μπορεί να προσφέρει περισσότερα στην υγεία μας απ’ όσα φαίνονται με την πρώτη ματιά. Το να αγγίζουμε χώμα, γρασίδι, δέντρα ή βρύα δεν είναι απλώς μια αισθητηριακή εμπειρία, μπορεί να εμπλουτίζει το μικροβίωμα του δέρματος και να επηρεάζει θετικά τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.

Οι περισσότεροι περνάμε χρόνο στη φύση χωρίς να ερχόμαστε πραγματικά σε επαφή μαζί της. Περπατάμε σε πάρκα, κοιτάζουμε τα δέντρα και τα λουλούδια, αλλά συνήθως αποφεύγουμε το χώμα και τη λάσπη. Η έρευνα, όμως, δείχνει ότι ίσως αξίζει να κάνουμε ακριβώς το αντίθετο.

Η Μίρα Γκρόνροος, οικολόγος και ερευνήτρια της σχέσης φύσης και υγείας στο Φινλανδικό Ινστιτούτο Περιβάλλοντος, ζήτησε από εθελοντές να τρίψουν τα χέρια τους με χώμα, τύρφη και βρύα για μόλις 20 δευτερόλεπτα, σύμφωνα με το BBC.

Διαπίστωσε ότι η ποσότητα και η ποικιλία των μικροβίων στο δέρμα τους αυξήθηκε σημαντικά, ακόμη και αφού ξέπλυναν τα χέρια τους με νερό βρύσης.

«Με γυμνό μάτι, τα χέρια τους φαίνονταν καθαρά», λέει. «Όμως η αλλαγή ήταν τεράστια».

Γιατί περισσότερα μικρόβια δεν είναι απαραίτητα κακό

Η ιδέα ότι περισσότερα βακτήρια ζουν πάνω στο δέρμα μας μπορεί να μην ακούγεται ιδιαίτερα ελκυστική. Ωστόσο, όταν υπάρχει πλούσια ποικιλία μικροβίων που συνυπάρχουν, το ένα συγκρατεί το άλλο και όλα μαζί μπορούν να μας προστατεύσουν από πιο επιβλαβή, παθογόνα βακτήρια.

Ένας αυξανόμενος όγκος ερευνών δείχνει ότι η επαφή με φυσικά υλικά, όπως το χώμα και τα φυτά, είναι ένας απλός τρόπος για να ενισχύσουμε τη μικροβιακή ποικιλία του δέρματός μας, και ότι αυτό μπορεί να ωφελήσει όχι μόνο το ίδιο το δέρμα, αλλά και το ανοσοποιητικό μας σύστημα.

Τα 20 δευτερόλεπτα δεν είναι πολύς χρόνος. Θα μπορούσα εύκολα, για παράδειγμα, να σταματήσεις κανείς στη βόλτα του και να αγγίξει τον φλοιό ενός δέντρου ή να καθίσει για λίγο στο γρασίδι.

Όμως, σύμφωνα με τη Γκρόνροος, όσο περισσότερη είναι η επαφή, τόσο το καλύτερο. Στο πείραμά της, «η μικροχλωρίδα του δέρματος επέστρεψε πολύ γρήγορα σε κατάσταση παρόμοια με εκείνη που υπήρχε πριν».

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η παρατεταμένη ή συχνή επαφή του δέρματος με τη φύση μπορεί να αλλάξει σημαντικά όσα συμβαίνουν τόσο στην επιφάνεια του σώματός μας όσο και στο εσωτερικό του.

Παιχνίδι στη λάσπη

Στον παιδικό σταθμό Aurinkolinna, στην κεντρική Φινλανδία, τα λερωμένα χέρια είναι ο κανόνας.

Τα παιδιά περνούν τουλάχιστον δύο ώρες την ημέρα παίζοντας έξω, σε μια αυλή με δέντρα και θάμνους. Τρέχουν ανάμεσα στη βλάστηση, σκαρφαλώνουν σε σχοινιά, φτιάχνουν κάστρα από άμμο, πλατσουρίζουν σε λακκούβες και γεμίζουν τις χούφτες τους με χώμα και κομμάτια ξύλου.

Στο τέλος της ημέρας είναι συχνά καλυμμένα από λάσπη από την κορυφή ως τα νύχια.

Οι επιστήμονες μελετούν τώρα κατά πόσο αυτό μπορεί να κάνει καλό στην υγεία τους.

Αναλύοντας μικρόβια από το δέρμα, το σάλιο και τα κόπρανα των παιδιών, καθώς και δείγματα αίματος και μαλλιών, οι ερευνητές εξετάζουν πώς αλλάζει το ανοσοποιητικό τους σύστημα μέσα σε μια περίοδο τριών ετών, όταν η φύση ενσωματώνεται στον χώρο όπου παίζουν καθημερινά.

Τι έδειξε η μεταμόρφωση μιας αυλής – Λιγότερος χώρος για τα παθογόνα

Το Aurinkolinna είναι ένας από τους 43 παιδικούς σταθμούς στη Φινλανδία που συμμετέχουν στο ερευνητικό πρόγραμμα Vahvistu, το οποίο βασίζεται σε παλαιότερη διετή μελέτη της περιβαλλοντικής επιστήμονα Μάρια Ρόσλουντ.

Το 2016 και το 2017, η Ρόσλουντ μετέφερε κυριολεκτικά το έδαφος του δάσους σε μια αυλή παιδικού σταθμού, προσθέτοντας τύρφη και χώρους φύτευσης.

Στη συνέχεια μέτρησε τις επιδράσεις στο δέρμα, το σάλιο και τα βακτήρια του εντέρου μικρών παιδιών, αφού εκείνα έπαιζαν τακτικά στον χώρο για 28 ημέρες και ξανά έπειτα από έναν χρόνο.

Σε σύγκριση με παιδιά που έπαιζαν σε πλακόστρωτη αυλή, εκείνα που είχαν επαφή με το «δάσος» παρουσίαζαν έναν χρόνο αργότερα μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλία στο δέρμα.

Η ποικιλία αυτή θεωρείται σημαντική για την υγεία του δέρματος.

Όπως εξηγεί η Ρόσλουντ, όσο μεγαλύτερη είναι η ποικιλία των βακτηρίων τόσο δυσκολότερο είναι για τα παθογόνα βακτήρια να κυριαρχήσουν.

«Η ασθένεια είναι σαν δικτάτορας και το υγιές δέρμα σαν δημοκρατία», λέει χαρακτηριστικά.

Η έρευνα της Ρόσλουντ διαπίστωσε επίσης λιγότερα πιθανά παθογόνα στο δέρμα των παιδιών που έπαιζαν στο φυσικό έδαφος.

Η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι η παρουσία πολλών άλλων ειδών μικροβίων περιορίζει τον χώρο που μπορούν να καταλάβουν τα «κακά» βακτήρια.

«Επειδή υπάρχει τόσο μεγάλη ποικιλία από όλα τα υπόλοιπα, δεν απομένει πολύς χώρος για τα παθογόνα», λέει.

Υγιές δέρμα, πιο ισορροπημένο ανοσοποιητικό

Η φροντίδα του δέρματος φαίνεται να έχει επιπτώσεις που πηγαίνουν πολύ βαθύτερα από την επιφάνειά του.

Η υγεία του δέρματος μπορεί να επηρεάζει την ορμονική δραστηριότητα, την καρδιαγγειακή υγεία, ακόμη και τη γνωστική λειτουργία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλούν τα στοιχεία που δείχνουν ότι η έκθεση του δέρματός μας σε διαφορετικά είδη βακτηρίων μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος.

Το πείραμα με τις δύο αμμοδόχους

Η Ρόσλουντ ζήτησε από μια ομάδα μικρών παιδιών να παίξουν σε αμμοδόχο εμπλουτισμένη με χώμα πλούσιο σε μικροβιακή ποικιλία.

Μια δεύτερη ομάδα έπαιζε σε παρόμοια αμμοδόχο, η οποία όμως περιείχε πολύ λιγότερη μικροβιακή ποικιλία.

Όπως ήταν αναμενόμενο, η ποικιλία ορισμένων βακτηρίων στο δέρμα αυξήθηκε στα παιδιά που έπαιζαν στο πιο «πλούσιο» μικροβιακά περιβάλλον.

Όμως οι ερευνητές παρατήρησαν και αλλαγές σε ανοσολογικούς δείκτες στο αίμα τους, τις λεγόμενες κυτταροκίνες.

Οι αλλαγές αυτές συνδέονται με την ανοσορρύθμιση, δηλαδή την ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος να αντιμετωπίζει απειλές χωρίς να αντιδρά υπερβολικά.

Αυτά και άλλα παρόμοια ευρήματα αποτέλεσαν τη βάση για το πρόγραμμα Vahvistu.

Στον παιδικό σταθμό Aurinkolinna, κρατική χρηματοδότηση βοήθησε να αλλάξει η αυλή, ώστε πλέον να περιλαμβάνει κομμάτια ξύλου αντί για χαλίκι, μεγαλύτερη αμμώδη επιφάνεια και ξύλινα μονοπάτια, δίπλα στις σημύδες και τα πεύκα που υπήρχαν ήδη.

Η «υπόθεση της βιοποικιλότητας»

Η έρευνα πίσω από το πρόγραμμα Vahvistu υποστηρίζει αυτό που είναι γνωστό ως «υπόθεση της βιοποικιλότητας».

Η θεωρία υποστηρίζει ότι ο αέρας, τα φυτά και το έδαφος που είναι πλούσια σε διαφορετικούς μικροοργανισμούς μπορούν να επηρεάζουν σημαντικά το ανθρώπινο μικροβίωμα και, κατά συνέπεια, την υγεία μας.

Εδώ και χρόνια έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι η απώλεια βιοποικιλότητας στο περιβάλλον μπορεί να σχετίζεται με τη σημερινή αύξηση ορισμένων παθήσεων του ανοσοποιητικού συστήματος.

Η έρευνα της Ρόσλουντ ίσως βοηθήσει να εξηγηθεί πώς και γιατί συμβαίνει αυτό.

Τα βακτήρια που συνδέονται με την ανοσορρύθμιση

Η Ρόσλουντ διαπίστωσε ότι μία οικογένεια βακτηρίων, τα Γ-ΠΡΩΤΕΟΒΑΚΤΗΡΙΑ, φαίνεται να παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο.

Η ποικιλία τους αυξήθηκε στο δέρμα των παιδιών όταν αυτά έπαιζαν στην αυλή με το δασικό έδαφος.

Η αύξηση αυτή συσχετίστηκε με μεγαλύτερο αριθμό ρυθμιστικών Τ-κυττάρων, λευκών αιμοσφαιρίων που βοηθούν στον έλεγχο και την εξισορρόπηση του ανοσοποιητικού συστήματος και παίζουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη αυτοάνοσων νοσημάτων.

Προς το παρόν, πάντως, δεν είναι σαφές τι σημαίνουν ακριβώς όλα αυτά για παθήσεις όπως το έκζεμα, το άσθμα ή οι αλλεργίες.

«Δεν μπορούμε ακόμη να πούμε ότι αν έχετε επαφή με τη φύση δεν θα εμφανίσετε, για παράδειγμα, άσθμα», λέει η Γκρόνροος.

«Φαίνεται όμως ότι ίσως μειώνεται η πιθανότητα εμφάνισης τέτοιων διαταραχών του ανοσοποιητικού συστήματος».

Τα οφέλη δεν αφορούν μόνο τα παιδιά

Τα πιθανά οφέλη δεν περιορίζονται στην παιδική ηλικία.

Σε μία μελέτη, ενήλικες κλήθηκαν να καλλιεργήσουν λαχανικά μέσα στο σπίτι κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Ορισμένοι χρησιμοποίησαν χώμα πλούσιο σε μικροβιακή ποικιλία, ενώ άλλοι χρησιμοποίησαν παρόμοιο χώμα με πολύ μικρότερη ποικιλία μικροοργανισμών.

Για έναν μήνα φρόντιζαν καθημερινά τα φυτά και στη συνέχεια κατανάλωναν τα προϊόντα που καλλιέργησαν.

Όσοι χρησιμοποιούσαν μικροβιακά πλούσιο χώμα παρουσίασαν αύξηση της ποικιλίας των βακτηρίων στο δέρμα τους, καθώς και αύξηση αντιφλεγμονωδών κυτταροκινών στο αίμα.

Η δεύτερη ομάδα δεν παρουσίασε τις ίδιες αλλαγές.

Η κηπουρική ως εύκολη επαφή με τη φύση

Η Γκρόνροος θεωρεί ότι η κηπουρική αποτελεί ένα καλό παράδειγμα απλού και προσβάσιμου τρόπου επαφής με τη φύση.

Όπως λέει, ήταν εντυπωσιακό το γεγονός ότι μια τόσο απλή έκθεση μπορούσε να συνοδεύεται από μετρήσιμες αλλαγές στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.

Η ίδια εφαρμόζει αυτή τη λογική και στην οικογένειά της.

«Όταν βγαίνω έξω με τα παιδιά μου, αν θέλουν να μαζέψουν κουκουνάρια ή κλαδιά, δεν τους λέω “όχι”. Τα αφήνω να τα φέρουν στο σπίτι και να παίξουν με αυτά».

«Πράσινοι τοίχοι» ακόμη και στα γραφεία

Σε άλλη μελέτη, ερευνητές εγκατέστησαν «πράσινους τοίχους» από ζωντανά φυτά σε γραφεία στη Φινλανδία και εξέτασαν την επίδραση στους εργαζομένους έπειτα από δύο εβδομάδες.

Διαπίστωσαν ότι η μικροβιακή ποικιλία στο δέρμα των εργαζομένων αυξήθηκε, ενώ τα επίπεδα προφλεγμονωδών κυτταροκινών στο αίμα μειώθηκαν.

Παράλληλα, παρατηρήθηκε αύξηση μικροβίων του γένους Lactobacillus στο δέρμα, τα οποία θεωρούνται σημαντικά για την υγεία του.

Πιο πράσινες πόλεις

Σύμφωνα με τη Γκρόνροος, αυτή η λογική θα πρέπει να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε τις πόλεις μας.

«Οι πόλεις θα πρέπει να κατασκευάζονται έτσι ώστε οι πολίτες να μπορούν να έρχονται σε επαφή με τη φύση», λέει.

«Θα ήταν καλό ένα μέρος αυτής της επαφής να γίνεται χωρίς καν να το επιδιώκουν οι άνθρωποι, ώστε να μη χρειάζεται να αποφασίζουν να πάνε κάπου συγκεκριμένα. Θα μπορούσαν να έρχονται σε επαφή με τη φύση πηγαίνοντας στη δουλειά ή στο σχολείο».

Μην φοβάστε λίγη λάσπη

Η επιστήμη έχει ακόμη πολλά να ανακαλύψει για τον ακριβή τρόπο με τον οποίο η επαφή με τη φύση επηρεάζει το ανοσοποιητικό μας σύστημα.

Για τη Γκρόνροος, όμως, τα μέχρι σήμερα ευρήματα είναι αρκετά ώστε να δικαιολογούν τα λερωμένα χέρια και ακόμη και λίγη λάσπη στο χαλί.

«Ο κίνδυνος είναι χαμηλός», λέει, ενώ υπάρχουν «πολλά πιθανά οφέλη χωρίς προφανείς σοβαρές βλάβες».

Ίσως, τελικά, τα ευρήματα αυτά να αποτελούν μια υπενθύμιση για όλους μας: να απλώσουμε το χέρι και να αγγίξουμε εκείνο το δέντρο με τα βρύα, να καθίσουμε λίγο στο γρασίδι και να μη φοβηθούμε λίγη λάσπη.