Μία αναθεώρηση για να συνεχίσει να κυβερνά η μειοψηφία

Η κυβέρνηση παρουσιάζει την προτεινόμενη συνταγματική αναθεώρηση ως έναν οδικό χάρτη, που εκσυγχρονίζει τη δημόσια ζωή και το πολιτικό σύστημα. Η περιορισμένη δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στα άρθρα που τροποποιούνται, στις αρμοδιότητες που μεταβάλλονται και στις επιμέρους παρεμβάσεις που προτείνονται.

Όμως η πραγματική σημασία αυτής της αναθεώρησης δεν βρίσκεται σε όσα περιλαμβάνει.

Βρίσκεται σε όσα αποφεύγει να συζητήσει. Στη συζήτηση που δεν γίνεται.

Για πρώτη φορά μετά την παλιά Μεταπολίτευση, η Ελλάδα αντιμετωπίζει μια βαθιά κρίση δημοκρατικής νομιμοποίησης. Η εμπιστοσύνη προς τα πολιτικά κόμματα βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Η εμπιστοσύνη προς τη Δικαιοσύνη καταρρέει. Η δυσπιστία προς τους θεσμούς γενικεύεται. Η αποχή αυξάνεται διαρκώς και μετατρέπεται από συγκυριακό φαινόμενο σε μόνιμο χαρακτηριστικό της πολιτικής ζωής.

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι ολοένα και περισσότεροι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους μπορεί να αλλάξει την πορεία της χώρας. Όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν στη δύναμη της συμμετοχής τους, η Δημοκρατία αρχίζει να χάνει το βαθύτερο νόημά της. Για πρώτη φορά μετά από μισό αιώνα, διακύβευμα των επόμενων εκλογών είναι η Δημοκρατία και η Δικαιοσύνη.

Η απουσία της πλειοψηφίας

Η μεγάλη κρίση της εποχής μας δεν είναι μόνο οικονομική. Δεν είναι μόνο διοικητική. Είναι η κρίση αντιπροσώπευσης. Είναι η κρίση δημοκρατικής συμμετοχής. Είναι η απουσία της πλειοψηφίας από την πολιτική ζωή.

Το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης οικοδομήθηκε πάνω στην υπόθεση ότι μεγάλες κοινωνικές πλειοψηφίες θα συμμετέχουν ενεργά στη δημόσια ζωή, θα οργανώνονται πολιτικά, θα συγκροτούν κυβερνήσεις και θα νομιμοποιούν τις αποφάσεις της εξουσίας.

Αυτή η υπόθεση καταρρέει.

Οι πολίτες απομακρύνονται από τα κόμματα. Απομακρύνονται από τους θεσμούς. Απομακρύνονται από την πολιτική διαδικασία. Η απόσταση ανάμεσα στην κοινωνία και στην εξουσία γίνεται όλο και μεγαλύτερη.

Και όμως, η συνταγματική αναθεώρηση αντιμετωπίζει αυτή την εξέλιξη σαν να μην υπάρχει. Σαν να αποτελεί μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Σαν να αρκεί η βελτίωση ορισμένων διαδικασιών για να αποκατασταθεί η χαμένη εμπιστοσύνη της κοινωνίας.

Δημοκρατία χωρίς πολίτες

Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα. Η αναθεώρηση δεν προσπαθεί να επαναφέρει τους πολίτες στο κέντρο της Δημοκρατίας. Προσπαθεί να διατηρήσει το υπάρχον πολιτικό σύστημα, όσο και όπως μπορεί, παρά τη σταδιακή απομάκρυνση των πολιτών από αυτό.

Δεν αναζητά τρόπους ενίσχυσης της συμμετοχής. Δεν αναζητά τρόπους μεταφοράς της εξουσίας προς την κοινωνία. Δεν αναζητά νέες μορφές δημοκρατικού ελέγχου. Δεν αναζητά νέες μορφές λογοδοσίας. Δεν αναζητά τρόπους ώστε οι πολίτες να αποκτήσουν μεγαλύτερο ρόλο στη λήψη αποφάσεων. Δεν αναζητά λύσεις ώστε η κοινωνική πλειοψηφία να επανέλθει στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής.

Αντίθετα, κινείται μέσα σε μια σιωπηρή παραδοχή. Ότι η σημερινή κατάσταση είναι περίπου φυσιολογική. Ότι είναι φυσιολογικό η αποχή να αυξάνεται. Ότι είναι φυσιολογικό η εμπιστοσύνη να καταρρέει. Ότι είναι φυσιολογικό οι πολίτες να αισθάνονται αποξενωμένοι από τους θεσμούς. Ότι είναι φυσιολογικό οι κυβερνήσεις να στηρίζονται σε ολοένα μικρότερες κοινωνικές βάσεις. Ότι αυτή είναι η κανονικότητα.

Η διακυβέρνηση της μειοψηφίας

Αυτή είναι ίσως η πιο ανησυχητική εξέλιξη της ύστερης Μεταπολίτευσης. Η σταδιακή μετάβαση από τη διακυβέρνηση των κοινωνικών πλειοψηφιών στη διακυβέρνηση μίας μειοψηφίας. Τυπικά, η κυβέρνηση εξακολουθεί να διαθέτει την πλειοψηφία στο κοινοβούλιο. Ουσιαστικά όμως η κοινωνική τους νομιμοποίηση γίνεται ολοένα πιο αδύναμη.

Όσο αυξάνεται η αποχή, όσο μειώνεται η εμπιστοσύνη, όσο περιορίζεται η συμμετοχή, τόσο η απόσταση ανάμεσα στην εξουσία και στην κοινωνία μεγαλώνει. Αυτό είναι το μεγάλο πολιτικό γεγονός της εποχής μας. Και είναι εντυπωσιακό ότι η συνταγματική αναθεώρηση δεν αφιερώνει καμία σκέψη σε αυτό.

Μία συζήτηση για τη Δημοκρατία, όπως θα έπρεπε να είναι η Συνταγματική αναθεώρηση, μετατρέπεται σε συζήτηση μικροδιαχείρισης της μειοψηφικής εξουσίας. Η συζήτηση για τη συμμετοχή αντικαθίσταται από διαδικασίες. Ο διάλογος για τη λαϊκή κυριαρχία απουσιάζει. Κάπως έτσι, το ουσιαστικό πρόβλημα εξαφανίζεται από το οπτικό πεδίο.

Η προσαρμογή στην κρίση

Η πολιτική εξουσία εμφανίζεται να αποδέχεται ως δεδομένο ότι μεγάλα τμήματα της κοινωνίας δεν συμμετέχουν, δεν εμπιστεύονται και δεν πιστεύουν πια σε αυτή τη μορφή Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Και αντί να επιχειρεί να ανατρέψει αυτή την παρακμιακή πραγματικότητα, την επιβάλλει σαν κανονικότητα. Αυτός είναι ο πραγματικός πυρήνας της αναθεώρησης. Δεν επιδιώκει να επανιδρύσει τη σχέση ανάμεσα στους πολίτες και στη Δημοκρατία. Δεν επιδιώκει να δημιουργήσει μια νέα μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία. Δεν επιδιώκει να δώσει ξανά νόημα στη συμμετοχή.

Επιχειρεί να προστατεύσει το υπάρχον σύστημα μέσα σε συνθήκες αυξανόμενης κοινωνικής αποστασιοποίησης. Πρόκειται για μια βαθιά συντηρητική επιλογή. Για μία σκουριασμένη αντίληψη.

Η μεγάλη εικόνα

Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα μπροστά σε πολύ μεγαλύτερα διλήμματα από όλα τα θέματα που επιχειρεί να ανοίξει η Συνταγματική αναθεώρηση. Πώς θα ξαναπιστέψουν οι πολίτες ότι η συμμετοχή τους έχει αξία; Πώς θα επανασυνδεθεί η κοινωνία με την πολιτική; Πώς θα ανακτηθεί η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς; Πώς θα ανακτηθεί η λαϊκή κυριαρχία στην πράξη;

Αυτά είναι τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας. Και ακριβώς γι’ αυτό η συνταγματική αναθεώρηση μοιάζει να ανήκει περισσότερο στο χθες παρά στο αύριο.

Γιατί δεν επιχειρεί να αντιμετωπίσει την κρίση της Δημοκρατίας. Επιχειρεί να μπαλώσει τις συνέπειές της. Δεν αναζητά τρόπους ώστε να κυβερνήσει, επιτέλους, η πλειοψηφία.

Αναζητά τρόπους ώστε να συνεχίσει να κυβερνά μία μικρή μειοψηφία.

* Ο Δημήτρης Τζιώτης είναι Σύμβουλος Στρατηγικής και συγγραφέας- Το νέο βιβλίο του με τίτλο “Το Σύνταγμα της νέας Μεταπολίτευσης” κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση