ΤΑ 10 ΕΡΓΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΡΟΣ-ΑΝΑΤΟΛΙΣΑΝ ΣΤΙΣ 3 ΝΕΕΣ ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΜΣΤ

Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) με ολοκαίνουρια πλέον την είσοδό του – δεν υπάρχει πια το έντονο κόκκινο χρώμα που για πολλούς ήταν το σήμα κατατεθέν του – φορά τα καλοκαιρινά του με την έκθεση South by Southeast – Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή, ένα τιμητικό SPOTLIGHT στον Γιώργο Λάππα και την τριπλή βίντεο-εγκατάσταση VOICES, 2025 της Μαργαρίτας Αθανασίου.

Η Κατερίνα Γρέγου, καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, στη συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε την Τρίτη 9 Ιουνίου έκανε τον απολογισμό της πενταετούς θητείας της, η οποία μόλις ανανεώθηκε για άλλα πέντε χρόνια.

Η παρουσίαση δεν ήταν μόνο στρατηγική, αλλά και εξόχως προσωπική. Πριν από όλα μνημόνευσε την πρώτη διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Άννα Καφέτση, η οποία πρόσφατα έφυγε από τη ζωή και ανακοίνωσε, βαθιά συγκινημένη, πως πλέον η βιβλιοθήκη του μουσείου θα φέρει το όνομά της, ενώ το φθινόπωρο προγραμματίζεται μεγάλη τιμητική εκδήλωση. «Εάν είμαστε εδώ σήμερα ως μουσείο το οφείλουμε στην Άννα Καφέτση», είπε χαρακτηριστικά.

Στη συνέχεια προβλήθηκε ένα απολογιστικό βίντεο με τα όσα έχουν γίνει στο ΕΜΣΤ τα τελευταία χρόνια: μεγάλες εκθέσεις με κοινωνικό και πολιτικό στίγμα (Statecraft, Modern Love, Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;, Why look at Animals), μονογραφίες σημαντικών δημιουργών, συνεργασίες, προγράμματα, δράσεις «που έχουν κάνει το ΕΜΣΤ τοπόσημο και την Αθήνα κόμβο καλλιτεχνικής παραγωγής και διαλόγου».

Με βλέμμα στραμμένο στην εξωστρέφεια και τον διεθνή προσανατολισμό, η Κατερίνα Γρέγου τόνισε κάτι που έχει ξαναπεί στο παρελθόν: ότι το ΕΜΣΤ δεν θέλει πλέον να περιέχει «τα πάντα», αλλά να αφηγείται ιστορίες με συνέπεια και συνοχή, να δημιουργεί ένα συνεκτικό σώμα έργων που φωτίζει τόσο τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα όσο και την ευρύτερη γεωπολιτική «γειτονιά» μας: Μεσόγειο, Βαλκάνια, Νοτιοανατολική Ευρώπη, Βόρεια Αφρική και Εγγύς Ανατολή.

South by Southeast – Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή

Η έκθεση “South by Southeast – Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή” σε επιμέλεια δική της, σηματοδοτεί τον αναπροσανατολισμό του μουσείου από τη Δύση στην ευρύτερη «γειτονιά μας», την Ανατολική Μεσόγειο, τα Βαλκάνια, τη Βόρεια Αφρική και την Εγγύς Ανατολή, επανατοποθετώντας την Ελλάδα σε ένα πολυπρισματικό πολιτισμικό και γεωπολιτικό πλαίσιο.

Πρόκειται για μια συλλογή πάνω από 100 έργων 50 καλλιτεχνών από περισσότερες από 20 χώρες, που συνδυάζει πρόσφατες αγορές, δωρεές, βασικά έργα της συλλογής και επιλεγμένους δανεισμούς. Η έκθεση λειτουργεί ως αφήγηση συνδέσεων, ανταλλαγών και κοινών ιστοριών, φωτίζοντας την ιστορία, τη μνήμη και την κινητικότητα στην περιοχή, ενώ παράλληλα θέτει ερωτήματα για την ταυτότητα και τον προσανατολισμό της Ελλάδας στην Ανατολή και τη Μεσόγειο.

Η Κατερίνα Γρέγου περιέγραψε την έκθεση ως «πρόταση για το πώς μπορούμε να οικοδομήσουμε μια συλλογή με ιδιαίτερο, αναγνωρίσιμο στίγμα» και ένα μουσείο που συνδέει την Ελλάδα με την ευρύτερη περιοχή μέσα από την τέχνη, την ιστορία και την κριτική σκέψη.
Η έκθεση είναι τω όντι εντυπωσιακή και έχει δομηθεί σε τέσσερις ενότητες, ενώ ο επιμελητικός προσανατολισμός αφορμάται από το βιβλίο “The New Byzantines: The Rise of Greece and Return of the Near East του Sean Matthews”.

Τα 8 έργα που ξεχωρίσαμε (δύο από κάθε ενότητα)

Μουσείο Δυνατοτήτων

Η εισαγωγική ενότητα της έκθεσης αναστοχάζεται τις απαρχές του ΕΜΣΤ το 2000, όταν η συλλογή και ο θεσμός συγκροτούνταν από το μηδέν, με περιορισμένους πόρους και υποδομές. Σε αυτή βλέπουμε μια επιλεγμένη ομάδα εμβληματικών Ελλήνων καλλιτεχνών του ύστερου 20ού και αρχών 21ου αιώνα – από τον Γιάννη Κουνέλλη και τον Κώστα Τσόκλη μέχρι γυναίκες δημιουργούς όπως η Χρύσα, η Μπία Ντάβου, η Λήδα Παπακωνσταντίνου και η Ρένα Παπασπύρου.  Μνημειακά έργα μυμπλέοκονται με  έργα μικρότερης κλίμακας, ταπεινά μέσα αναδεικνύοντας τον διάλογο μεταξύ ανδρών και γυναικών καλλιτεχνών, τις διαφορετικές γλώσσες, κλίμακες και υλικότητες.

Στόχος της ενότητας αυτής είναι να παρουσιάσει τη συλλογή ως ζωντανό και δυναμικό οργανισμό, ριζωμένο στο πολιτισμικό περιβάλλον της και ταυτόχρονα ενεργό στο διάλογο με την ιστορία της τέχνης και τη μελλοντική κατεύθυνση του μουσείου.

Γιάννης Κουνέλλης – «Χωρίς τίτλο» (2000)

Το έργο Χωρίς τίτλο του 2000, του κορυφαίου Έλληνα εικαστικού Γιάννη Κουνέλλη υποδέχεται ουσιαστικά τους επισκέπτες στην έκθεση και αποτελεί μια μνημειακή εγκατάσταση που συνδέει άρρηκτα την τέχνη με την κοινωνία και την ιστορική μνήμη.

Τα υλικά του είναι καίρια και συμβολικά: οι πλάκες σιδήρου, τα ράφια, το ατσάλι και τα σχοινιά παραπέμπουν σε εργοστασιακό περιβάλλον και στη δομική βάση της κοινωνίας. Τα σακιά από μουσαμά γεμάτα με κάρβουνο παραπέμπουν στη μεταμόρφωση, την ενέργεια και τις πρώτες ύλες της βιομηχανικής επανάστασης, ενώ τα παλτά και τα παπούτσια λειτουργούν ως «ίχνη» της ανθρώπινης παρουσίας, υποδηλώνοντας την εργασία, το ταξίδι και την απώλεια.

Ο Κουνέλλης, πρωτεργάτης του ιταλικού κινήματος Arte Povera, αξιοποιεί ταπεινά, καθημερινά υλικά για να αποκαλύψει την πρωτογενή ποιητική φύση των πραγμάτων και να συνδέσει την τέχνη με την κοινωνική και ιστορική μνήμη. Μέσα από αυτή την εγκατάσταση, το καθημερινό μετατρέπεται σε μνημείο, η απουσία σε παρών, και ο χώρος σε τόπο διαλόγου μεταξύ υλικών, ιστορίας και ανθρώπινης εμπειρίας.

Χρύσα – Chicago Chinatown

Το Chicago Chinatown (1990) της Χρύσας είναι μια εμβληματική φωτιστική εγκατάσταση από μέταλλο και λυχνίες νέον σε κίτρινο, κόκκινο και μπλε. Εμπνευσμένο από την κινεζική καλλιγραφία και τις επιγραφές των Chinatowns των ΗΠΑ, το έργο αποτελεί φόρο τιμής στην Chinatown του Σικάγο.

Η Χρύσα απομονώνει τα σχήματα των ιδεογραμμάτων από το νόημά τους, δημιουργώντας καθαρές, γεωμετρικές φόρμες που συνδυάζουν μινιμαλισμό και Pop Art. Το έργο αυτό καταφέρνει να γεφυρώσει την Pop Art με τον Μινιμαλισμό και την Εννοιολογική Τέχνη. Παράλληλα, διατηρεί έναν εσωτερικό διάλογο με το παρελθόν. Η ίδια είχε άλλωστε δηλώσει ότι οι φωτεινές κατασκευές της μέσα στο σκοτάδι της θύμιζαν έντονα τη μυσταγωγία και το λαμπερό φόντο των βυζαντινών εικόνων

Ανήσυχες Γεωγραφίες

Η ενότητα αυτή εστιάζει στη μετανάστευση, την εξορία, τον εκτοπισμό και την αστάθεια των συνόρων, αναδεικνύοντας τις πολιτισμικές και γεωπολιτικές μετατοπίσεις που διαμόρφωσαν την Ελλάδα και την περιοχή της τα τελευταία 25 χρόνια.

Από την αισιοδοξία των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 και την υιοθέτηση του ευρώ, μέχρι την παρατεταμένη οικονομική κρίση και τη μεταναστευτική κρίση του 2015, η χώρα επανατοποθετήθηκε ως γέφυρα μεταξύ Ευρώπης, Βαλκανίων, Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής. Οι καλλιτέχνες διερευνούν τις εμπειρίες του ανήκειν, της αποξένωσης και της πολιτισμικής μεταβολής, αποτυπώνοντας πώς η γεωγραφία παραμένει ασταθής και διαρκώς επαναπροσδιοριζόμενη από κρίσεις, μετακινήσεις και ιστορικά αφηγήματα.

Αντώνης Πίττας – Baa3 Country Ceiling

Το έργο “Baa3 Country Ceiling” του Αντώνη Πίττα είναι πραγματικά εντυπωσιακό. Σχολιάζει την οικονομική κρίση και την πολιτική αστάθεια της δεκαετίας του 2010, αναδεικνύοντας τους μηχανισμούς ελέγχου που επηρέασαν την Ελλάδα και την Ευρώπη. Ο τίτλος αναφέρεται στην αξιολόγηση της Moody’s, με τη βαθμίδα Baa3 να υποδηλώνει το χαμηλότερο επενδυτικό επίπεδο πριν τα ομόλογα χαρακτηρίζονται «junk», ενώ το «Country Ceiling» συμβολίζει τα εξωτερικά επιβαλλόμενα οικονομικά όρια.

Η χρήση μαρμάρου παραπέμπει στην κλασική κληρονομιά και τα μνημεία, σε αντίστιξη με ψυχρά, σύγχρονα υλικά όπως μέταλλο και πλέξιγκλας, υποδηλώνοντας τις σύγχρονες αστικές συγκρούσεις. Μέσα από γεωμετρικά σχήματα και μοντερνιστικές φόρμες, το έργο ανακυκλώνει την ιστορία, μετατρέποντας τους αριθμούς και τους δείκτες των αγορών σε υλικά σημάδια περιορισμού, εγγράφοντας την οικονομική και κοινωνική κρίση στον χώρο και την καθημερινότητά μας.

Μαλβίνα Παναγιωτίδη – Ghost Relief

Η σειρά γλυπτών Ghost Relief I–V (2015) της Μαλβίνας Παναγιωτίδη είναι υποβλητική.  Αποτελεί μια πολυεπίπεδη μελέτη της αστικής μνήμης, του μυστικισμού και της λαογραφίας των «στοιχειωμένων» σπιτιών στην Ελλάδα. Τα πέντε κτίρια που απεικονίζει – από το Άνω Λεχώνια μέχρι τη Θεσσαλονίκη και την Κηφισιά – λειτουργούν ως «δοχεία» ιστορίας.

Η χρήση παραφίνης, φυτιλιού, χρωστικής ουσίας και ξύλου δίνει μεταβατική, τελετουργική διάσταση, ενώ τα ανάγλυφα στοιχεία αναπαριστούν τις προσόψεις των σπιτιών σαν «φαντασματικά αποτυπώματα» της αστικής αρχιτεκτονικής.

Ύδωρ και μαύρος χρυσός

Η ενότητα εξετάζει τη Μεσόγειο ως χώρο όπου συγκρούονται φυσικοί πόροι και γεωπολιτικά συμφέροντα, με έμφαση στο νερό και το πετρέλαιο. Το νερό, ζωτικός και ευάλωτος πόρος, στηρίζει τη γεωργία, την αλιεία, τον τουρισμό και τις παράκτιες κοινότητες, υπό πίεση από κλιματική αλλαγή, ρύπανση και λειψυδρία.

Το πετρέλαιο αντιπροσωπεύει το παγκόσμιο εμπόριο και τη γεωπολιτική ισχύ, αλλά φέρει οικολογικούς κινδύνους. Τα έργα αναδεικνύουν την ένταση μεταξύ αυτών των δύο δυνάμεων, φωτίζοντας την οικολογία, τις υποδομές, τις θαλάσσιες διαδρομές και την ενεργειακή πολιτική. Η ενότητα υπογραμμίζει την ευπάθεια της Μεσογείου και την ανάγκη για προστασία του νερού και του θαλάσσιου χώρου, προσφέροντας κριτικό στοχασμό πάνω στις περιβαλλοντικές και γεωπολιτικές ισορροπίες της περιοχής.

Water Thief- Diana Al-Hadid

Το Water Thief (2010) της Diana Al-Hadid είναι μια μνημειώδης γλυπτική εγκατάσταση εμπνευσμένη από το υδραυλικό ρολόι του Ισλαμιστή μηχανικού Al-Jazari (1206) και διερευνά το χρόνο, τη φθορά και τη μνήμη.

Ο τίτλος παραπέμπει στην ελληνική λέξη «κλεψύδρα» (κλέπτω + ύδωρ), την αρχαιότερη συσκευή μέτρησης της ροής του νερού. Η εγκατάσταση, από γύψο, πολυμερές, φάιμπεργκλας, ατσάλι, σοβά και ξύλο, μοιάζει με αρχαιολογικό εύρημα, με οπτική ψευδαίσθηση μηχανισμών και παγωμένου νερού να κυλά σε γρανάζια, κανάλια και δεξαμενές.

Fossil Folly IV (2023) – Mona Hatoum

Το Fossil Folly IV (2023) της Mona Hatoum παρουσιάστηκε αρχικά στη Μπιενάλε του Σάρτζα 2023. Η Hatoum μετατρέπει φθαρμένα βαρέλια πετρελαίου σε γλυπτά όπου σιλουέτες φυτών της ερήμου – αλόη και κάκτοι – αναδύονται σαν «φαντάσματα».

Η εγκατάσταση συνδέει τη φύση με τον βιομηχανικό κόσμο, σχολιάζοντας την οικολογική κρίση, τη γεωπολιτική του πετρελαίου και τη δύναμη της φύσης να αναγεννάται. Το έργο δημιουργεί έναν διάλογο ανάμεσα στην αστική υποδομή και την οργανική ζωή, συνδυάζοντας πολιτικό σχόλιο και ποιητική διάσταση, και αναδεικνύει την ανθεκτικότητα και την ανανέωση μέσα σε φθαρμένα, καταπονημένα υλικά.

Περί της Ευθραυστότητας των Θεσμών

Η ενότητα εστιάζει στους θεσμούς ως πυλώνες σταθερότητας αλλά και πεδία ευαλωτότητας. Μέσα από έργα που αναδεικνύουν δίκαιο, πολιτειότητα, γραφειοκρατία, εθνικισμό και μιλιταρισμό, εξετάζει τις εντάσεις μεταξύ αντοχής και κατάρρευσης, εξουσίας και λογοδοσίας. Παράλληλα, προτείνει χώρους φαντασίας για αντίσταση, αλληλεγγύη και ανανέωση, αναδεικνύοντας τις ρωγμές των συστημάτων και την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της συλλογικής εμπειρίας εντός και πέρα από αυτά.

Επί απολύτου ταυτίσεως – Γιώργος Ιωάννου

Το Επί απολύτου ταυτίσεως (1973) του Γιώργου Ιωάννου αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της παραστατικής του ζωγραφικής. Ο πίνακας κινείται ανάμεσα στην ποπ αρτ, την εικονογράφηση κόμικς και την ψυχανάλυση, συνδυάζοντας αφηγηματικά στοιχεία με προσωπικό τραύμα και φιλοσοφικούς προβληματισμούς.

Το έργο ενσωματώνει ανοίκειες φιγούρες και σύμβολα της ποπ κουλτούρας, δημιουργώντας γρίφους ή «rebus» στον καμβά. Ο τίτλος υποδηλώνει την αναζήτηση της αυτογνωσίας και της ταυτότητας, με τον καλλιτέχνη να εξερευνά τις διαφορετικές περσόνες του «εγώ» μέσα στην κοινωνική και εσωτερική ζωή, προσφέροντας ένα ψυχολογικό και φιλοσοφικό στοχασμό πάνω στην προσωπική και συλλογική ύπαρξη.

Moon Tree – Gabriel Orozco

Το Moon Tree (1996) του Gabriel Orozco, από ξύλο, χαρτί και πλαστικό αποτελεί ουσιαστικά τον επίλογο της έκθεσης και έχει μία ρομαντική χροιά εκ πρώτης όψεως.

Ξεκινά από έναν απλό τεχνητό φίκο σε πλαστική γλάστρα, αλλά μεταμορφώνεται μέσω χειροποίητων λευκών χάρτινων δίσκων που τοποθετούνται ανάμεσα στα φύλλα, δημιουργώντας γεωμετρική αντίθεση και νέα σκιώδη σχέδια. Οι δίσκοι λειτουργούν ως μικρά «φεγγάρια», παγιδεύοντας το φως και δίνοντας όγκο στο φύλλωμα.

Το έργο σχολιάζει τη σχέση φύσης και τεχνητού, την ανθρώπινη επιθυμία να φέρει τη φύση σε εσωτερικούς χώρους και να επιβάλει τάξη στο οργανικό περιβάλλον, μετατρέποντας ένα κοινό αντικείμενο σε ποιητικό γλυπτό και στοχαστική εμπειρία.

SPOTLIGHT – Γιώργος Λάππας: Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη «έστω»

Με αφορμή τα δέκα χρόνια από τον πρόωρο θάνατο του Γιώργου Λάππα (1950–2016), το ΕΜΣΤ παρουσιάζει στο πλαίσιο του προγράμματος SPOTLIGHT μια αναδρομική έκθεση του έργου του σε επιμέλεια Δάφνης Βιτάλη. Ο Λάππας επηρέασε καθοριστικά την ελληνική γλυπτική, υπερβαίνοντας τα όρια της αναπαράστασης και μετατοπίζοντας τη γλυπτική σε εννοιολογική πρακτική όπου η μορφή λειτουργεί ως περιβάλλον. Η έκθεση εστιάζει στην περίοδο 1996–2004, παρουσιάζοντας εμβληματικά έργα με ηλεκτρικό φως και φωτογραφικές μεμβράνες που διερευνούν τη σχέση ανάμεσα στη δισδιάστατη και την τρισδιάστατη μορφή, το αρχιτεκτονικό και το ψευδαισθητικό χώρο.

Άποψη εγκατάστασης από την έκθεση Spotlight. Γιώργος Λάππας. Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω, 2026.

Φορτηγό

Στο έργο Φορτηγό, όπως και σε άλλα της ίδιας περιόδου, πειραματίζεται με τη σχέση δισδιάστατης και τρισδιάστατης μορφής, διερευνώντας τον χώρο και το φως.

Η χρήση βιομηχανικών υλικών, όπως PVC και μέταλλο, σε συνδυασμό με φθορίζον φως και φωτογραφικές μεμβράνες, δημιουργεί διάλογο ανάμεσα στο αρχιτεκτονικό βάρος και την ψευδαίσθηση. Το έργο λειτουργεί ως «τρισδιάστατο σχέδιο στον χώρο», προσκαλώντας τον θεατή να εξερευνήσει τα όρια της ύλης, της μνήμης και της κίνησης, ενώ αναδεικνύει τη μεταμόρφωση της γλυπτικής σε περιβάλλον και εμπειρία.

Οι μορφές του Λάππα

Από τα μέσα της δεκαετίας του ’90, ο Γιώργος Λάππας αναπτύσσει τη σειρά Haruspex, Elbo & Mr. Sphinx, εστιάζοντας στην ανθρώπινη φιγούρα ως βασικό θέμα της πρακτικής του. Στο πλαίσιο αυτής της σειράς δημιουργεί κατακερματισμένες, διαμελισμένες μορφές, ορισμένες μηχανικά κινούμενες, ενσωματώνοντας φως μέσω φωτογραφικής μεμβράνης Duratrans και λάμπες φθορισμού. Ο Λάππας δεν αναπαριστά το σώμα με παραδοσιακό τρόπο. Εστιάζει στον σκελετό, τις αρθρώσεις και τη μηχανική κίνησης, μεταμορφώνοντας τη γλυπτική σε περιβάλλον και εμπειρία. Το φως λειτουργεί ως ζωογόνος πνοή, υπογραμμίζοντας τη μεταμόρφωση και την εκρηκτική κίνηση, από την αποδιάρθρωση έως την έκσταση.

Μαργαρίτα Αθανασίου – VOICES, 2025

Στο -1 του μουσείου παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα η τριπλή βίντεο-εγκατάσταση VOICES, 2025 της Μαργαρίτας Αθανασίου. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα πολυμεσικό δοκίμιο που διερευνά την πρακτική της διαμεσότητας, δηλαδή την επικοινωνία με μη-φυσικές οντότητες μέσω ενδιάμεσων, και τις απρόσμενες συνδέσεις της με την εξέλιξη των τεχνολογιών επικοινωνίας και την ιστορία των γυναικείων διεκδικήσεων.

Η αφήγηση ξεκινά από τη Νέα Υόρκη του 1850 και ταξιδεύει μέχρι την ψηφιακή εποχή και το σύγχρονο κίνημα New Age, εστιάζοντας στις εμπειρίες πνευματιστριών και στις σχέσεις τους με τα πνεύματα.

Η εγκατάσταση χρησιμοποιεί ψηφιακό κολλάζ, ενώ αναφέρεται και σε χειρωνακτικές τεχνικές όπως κέντημα, κολλάζ και δημιουργία λευκώματος, δημιουργώντας μια ποιητική σύνδεση μεταξύ διαφορετικών υλικών και χρόνων. Ενσωματώνει προσωπικές αναμνήσεις και συνεντεύξεις με τη γιαγιά της καλλιτέχνιδας και περιλαμβάνει έναν φόρο τιμής στη Sailor Moon, αναδεικνύοντας τη φεμινιστική διάσταση της διαμεσότητας, όπου το γυναικείο σώμα γίνεται μέσο επικοινωνίας με τον κόσμο των πνευμάτων.

Το VOICES δημιουργεί έναν παιγνιώδη, μυστικιστικό και ρομαντικό χώρο, προσκαλώντας τον θεατή να επανεξετάσει τα όρια ανάμεσα στο πνευματικό και το τεχνολογικό, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει ιστορική έρευνα και στοχασμό πάνω στην έννοια της φωνής και της προσωπικής έκφρασης.