Για μια νέα φιλοσοφία: Η “απόκοσμη” επιστήμη που ορίζει τη ζωή μας

Χωράει η ποίηση της Λένας Παππά και του Καβάφη σε ένα βιβλίο Αστροφυσικής; Χωράει μια αισιόδοξη “ματιά” για το δώρο της ύπαρξής μας, για το carpe diem μέσα στην καταγραφή μιας σύγχρονης δυστοπίας;

Το πρώτο βιβλίο του Παύλου Καστανά “Προς τ’ άστρα” εκδόθηκε στις αρχές του 2021, εντός πανδημίας. Πριν έναν χρόνο κυκλοφόρησε η αναθεωρημένη έκδοση του βιβλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα, το οποίο επί της ουσίας είναι μια νέα δουλειά, πιο μεγάλη, πιο συμπληρωμένη, πιο χορταστική που αποσκοπεί στο να μας μάθει με απλά λόγια τα βασικά της αστροφυσικής, και όχι μόνο. Πλανήτες, δορυφόροι, μαύρες τρύπες, ανακαλύπτοντας το διάστημα κοιτάζοντάς το από τη Γη.

Ένα χρόνο μετά, ο Παύλος Καστανάς κυκλοφορεί το “Για μια νέα φιλοσοφία”, πάντα από τις Εκδόσεις Διόπτρα, το οποίο όπως ο ίδιος έχει πει, είναι το απόσταγμα του να εμπνέεσαι κανείς από την Αστροφυσική, επανεξετάζοντας τη Ζωή. Αυτή τη φορά, βρισκόμαστε στο Διάστημα και από εκεί κοιτάζουμε πίσω στη Γη. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εδώ τα σύγχρονα επιτεύγματα της Αστροφυσικής και της επιστημονικής μεθόδου για να μας απομακρύνει για λίγο από την καθημερινή, μικροσκοπική μας ρουτίνα και να μας δείξει τη μεγάλη εικόνα.

“Το Σύμπαν, μέσα από εμάς, απέκτησε την ικανότητα να αντιλαμβάνεται, να μελετά και να κατανοεί τον εαυτό του. Αυτή η διαπίστωση γεννά μια τεράστια ευθύνη: να προστατεύσουμε τον πλανήτη μας, να ξεπεράσουμε τις μικρότητες που μας χωρίζουν και να προχωρήσουμε σε δομικές, ειρηνικές αλλαγές στην κοινωνία μας”.

Τα ερωτήματα που τίθενται από τον συγγραφέα είναι: Πώς μπορεί η Αστροφυσική να αλλάξει την προοπτική μας; Τι μας αποκαλύπτει για εμάς και το Σύμπαν; Πώς μπορεί μια “απόκοσμη” επιστήμη να επηρεάσει τη συμπεριφορά μας; Πώς μπορούμε να ξαναδιαβάσουμε την ύπαρξή μας, τον πλανήτη μας, πώς μπορούμε να αλλάξουμε την προοπτική μας μέσω της Αστροφυσικής;

Η βασική “γραμμή” του έργου είναι πως όλη η ζωή μας έχει επηρεαστεί από το γεγονός ότι ο άνθρωπος κοίταξε και μελέτησε τον ουρανό, με την Αστρονομία αρχικά. Τα δύο βιβλία συνδιαλέγονται μεν μεταξύ τους, ωστόσο δεν χρειάζεται να διαβάσει κανείς το ένα εκ των δύο πρώτο, για να προχωρήσει στο επόμενο.

Το “Για μια νέα φιλοσοφία: Ο άνθρωπος μέσα από τα μάτια της Αστροφυσικής” απαρτίζεται από 20 κεφάλαια που λειτουργούν αυτόνομα. Δεν μιλάμε για μια συνεκτική ιστορία φιλοσοφίας αλλά για μια δουλειά που όπως λέει ο Π. Καστανάς, λειτουργεί σαν ένα concept “άλμπουμ”. Κάθε κεφάλαιο είναι και ένα “τραγούδι”, κάθε “τραγούδι” μιλάει για το τι είμαι “εγώ” ως Άνθρωπος μέσα στο Σύμπαν – που ακόμη μελετάμε και θα μελετάμε για δεκαετίες, αν όχι αιώνες.

Στο “Για μια νέα φιλοσοφία” ο συγγραφέας μιλάει εντελώς προσωπικά και εξηγεί πώς ο κάθε άνθρωπος μπορεί να ανακαλύψει το δικό του νόημα της ζωής. Ο Π. Καστανάς σπάει εξ αρχής τον “τέταρτο τοίχο”, απευθύνεται στον αναγνώστη με πιο άμεσο και λογοτεχνικό τρόπο, χωρώντας φυσικά στις σελίδες του και πιο επιστημονικά κεφάλαια.

Δεν είναι τυχαίο πως το βιβλίο ξεκινάει με μια προσωπική ιστορία του Παύλου και πώς αυτή άλλαξε τη ζωή του, και προχωράει στο να απαριθμήσει τις κορυφαίες ανακαλύψεις σχετικά με το Σύμπαν οι οποίες μετακίνησαν εντελώς τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον Κόσμο εν συνόλω. Παρακάτω ο συγγραφέας αφιερώνει ένα μεγάλο κεφάλαιο για την εξωγήινη ζωή και στην ανάγκη μας να αντέξουμε τη συμπαντική μας μοναξιά. Αν μιλάμε για μοναξιά.

Προχωράει στη σκιαγράφηση του αινίγματος του χρόνου, στη θεωρία της σχετικότητας και στις απαντήσεις της σύγχρονης Φυσικής. Στο δε κεφάλαιο, “η παράξενη φύση της πραγματικότητας”, ο Π. Καστανάς διερευνά το αν υπάρχει τελικά αντικειμενική πραγματικότητα ή αν είναι όλα κατασκευάσματα του εγκεφάλου μας. Προφανώς η φύση μας δίνει απαντήσεις και αυτές βρίσκονται στις σελίδες της νέας κυκλοφορίας (δεν κάνουμε spoiler).

Μια νέα φιλοσοφία απέναντι στις συμπαντικές επιλογές μας

Ένα από τα ομορφότερα αποσπάσματα που ξεχωρίσαμε, βρίσκεται στο “Ένα Σύμπαν χωρίς σκοπό”: “Και αν το γεγονός ότι το Σύμπαν δεν έχει κάποιον εγγενή σκοπό μάς προκαλεί θλίψη, ας διακρίνουμε το ελπιδοφόρο μήνυμα που κρύβει μέσα του: Έχουμε την ελευθερία να επιλέξουμε εμείς τον σκοπό μας. Εμείς ορίζουμε το νόημα της ζωής, εμείς κρατάμε τα πινέλα για να ζωγραφίσουμε πάνω στον καμβά της πραγματικότητας. Ας εκτιμήσουμε λοιπόν το ταξίδι αυτό και, για όσες περιστροφές γύρω από τον Ήλιο μάς επιτρέψει η ύπαρξή μας, ας βιώσουμε το Σύμπαν όσο πιο αληθινά μπορούμε”.

Σε άλλο σημείο που ξεχωρίσαμε ο συγγραφέας σχολιάζει: “Η μελέτη του διαστήματος, όμως, μας χαρίζει κάτι ίσως πιο σημαντικό: μια αισιόδοξη προοπτική για το μέλλον μας. Μια ανθρωπότητα που θα επενδύει περισσότερο στη γνώση, στην εξερεύνηση και τις ειρηνικές εφαρμογές της τεχνολογίας – αντί για τις στρατιωτικές – είναι μια ανθρωπότητα στην οποία θέλουμε να ανήκουμε εμείς και τα παιδιά μας”.

Μελλοντολογώντας θετικά, προσθέτει: “Πρέπει λοιπόν να διαλέξουμε: Θα παραμείνουμε σαν πεταλίδες κολλημένοι σε ένα βράχο περιμένοντας παθητικά την επόμενη καταστροφή; Ή θα σπάσουμε τον αιώνιο κύκλο γέννησης και καταστροφής των ειδών και θα γίνουμε ένας προηγμένος διαστημικός πολιτισμός, ο οποίος θα προστατεύει τον μητρικό του πλανήτη και θα είναι μοιρασμένος σε πολλά ουράνια σώματα;”.

Ένα από τα πιο “fun” κεφάλαια είναι “ο Ανορθολογισμός στον 21ο αιώνα” που διατρέχεται από την αστρολογία και τις επιπτώσεις της, τις συνωμοσιολογίες για τη Σελήνη και την “επίπεδη Γη” (και άλλα συναφή), αλλά και την pop “ουφολογία” που αναπτύσσεται ένθεν και ένθεν χωρίς καμία επιστημονική τεκμηρίωση.

Το τρίτο μέρος του βιβλίου, έχει κατά τον γράφοντα το περισσότερο ενδιαφέρον. Ο συγγραφέας μιλάει για την αναγκαιότητα ενοποίησης της ανθρωπότητας, κάτι που δεν πρέπει να είναι τόσο ουτοπικό όσο ακούγεται. Ο Π. Καστανάς δικαίως ομολογεί πως η ανάγκη της ανθρωπότητας να ενωθεί είναι υπαρξιακή, μπροστά σε ένα αδιέξοδο που είναι πολύ πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε.

Δεν λείπει η σύνδεση Τέχνης και Αστροφυσικής, οι προβλέψεις για το μέλλον μας, αλλά και οι εκτιμήσεις για την ύπαρξη “παράλληλων κόσμων”, παράλληλων εαυτών, κάτι που δεν είναι τόσο sci-fi όσο φαίνεται σε πρώτη ανάγνωση. Και το βιβλίο τελειώνει όπως άρχισε, με μια προσωπική ιστορία του συγγραφέα για την παρηγορητική δύναμη της Αστροφυσικής.

Αν μπορούμε να δώσουμε το “μότο” της έκδοσης, θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε ένα άλλο απόσπασμα από το έργο, και συγκεκριμένα αυτό: “Είναι σαφές ότι παράλληλα με την ανάπτυξη της τεχνολογίας θα πρέπει οπωσδήποτε να αναπτύσσονται η ηθική, η σοφία και η αφοσίωσή μας στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ανθρώπινες αξίες”. Δεδομένου ότι εταιρείες AI πράγματι, παίζουν αυτή τη στιγμή κρισιμότερο ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος της ανθρωπότητας απ’ ό,τι τα περισσότερα κράτη του πλανήτη.

Εν κατακλείδι, θα λέγαμε πως το βιβλίο αποτελεί χωρίς καμία μα καμία υπερβολή μια ένεση ορθολογικής αισιοδοξίας, απαραίτητη σε μια εποχή έντονης αβεβαιότητας και κρίσεων, χωρίς όμως να “χαιδεύει” αυτιά. Έχουμε ευθύνη απέναντι σε εμάς και στους γύρω μας, απέναντι σε όσα αντιλαμβανόμαστε και απέναντι σε όσα μας υπερβαίνουν, απέναντι στο πώς ζούμε το παρόν μας και πώς διασφαλίζουμε το μέλλον των παιδιών μας.

Η εφημερότητα της ύπαρξης μας μαθαίνει πως η αξία βρίσκεται στο τώρα, στο λίγο που ζούμε που γίνεται πολύ όταν το συγκρίνουμε με το συμπαντικό άπειρο που ανοίγεται τριγύρω. Είναι ένα μικρό θαύμα, μια τυχαιότητα που μπορεί να γίνει ευκαιρία μέσα από την συνύπαρξη, μέσα από το μαζί, μέσα από τη γόνιμη αξιοποίηση του εγκεφάλου μας. Μέσα από την σωστή χρήση της τεχνολογίας, αν τέλος πάντων θέλουμε να αφήσουμε κάτι παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές και να κάνουμε τις μέρες μας πιο φωτεινές.

Γιατί όπως είπε ο Richard Dawkins και μνημονεύει ο Π. Καστανάς, “όλοι θα πεθάνουμε κι εμείς είμαστε οι τυχεροί. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα πεθάνουν ποτέ, γιατί ποτέ δεν θα γεννηθούν”. Ας κάνουμε λοιπόν αυτή την τύχη, γόνιμη πράξη. Ή ας πιέσουμε έστω, προς αυτό.

Ο συγγραφέας

Ο Παύλος Καστανάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1982. Σπούδασε Φυσική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και στη συνέχεια πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στον τομέα της Αστροφυσικής στο Queen Mary University of London, όπου και αρίστευσε. Εργάζεται εδώ και αρκετά χρόνια στην ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση ως συνεργάτης-λέκτορας του Πανεπιστημίου του Derby, διδάσκοντας προπτυχιακά μαθήματα θετικών επιστημών. Επίσης, έχει διδάξει Φυσική και Χημεία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ενώ έχει συγγράψει το best seller εκλαϊκευμένης επιστήμης Προς τ’ άστρα.

Στο πλαίσιο της επιστημονικής επικοινωνίας έχει οργανώσει δεκάδες εκδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα και έχει πραγματοποιήσει πλήθος ομιλιών και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων. Το 2017 δημιούργησε το διαδικτυακό κανάλι Αστροφυσικής Astronio, το οποίο έχει ξεπεράσει τις 50 εκατομμύρια προβολές και τους 350.000 συνδρομητές. Για την προσφορά του στη διάχυση της επιστήμης, του έχουν απονεμηθεί τα βραβεία επικοινωνίας της επιστήμης “ΕΠΙ2” και “Science Outreach Award”.

Το βιβλίο κυκλοφορεί σε όλα τα βιβλιοπωλεία από τις Εκδόσεις Διόπτρα.