ΑΠΟ ΤΗΝ “ΑΜΑΡΤΩΛΗ” ΣΤΗ ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΜΕΝΗ: Η ΝΕΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΥΡΑ-ΦΡΟΣΥΝΗΣ

Βασισμένο στο ποίημα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, το έργο μεταμορφώνεται σε μια σύγχρονη τραγωδία, όπου η «αμαρτωλή» του παρελθόντος δίνει τη θέση της σε μια χειραφετημένη γυναίκα που διεκδικεί το δικαίωμα στο σώμα και την ελευθερία της απέναντι στην πατριαρχική βία και την αυθαιρεσία της εξουσίας.

Η καλλιτεχνική ομάδα –με τη συνθέτρια Ξανθούλα Ντακοβάνου στη σύλληψη και τη μουσική, τον Μάριο Χατζηπροκοπίου στη διασκευή του κειμένου, τον σκηνοθέτη Βασίλη Κυρίτση στη δραματουργία και τον κορυφαίο κλαρινίστα Νίκο Φιλιππίδη στην ορχήστρα– επιχειρεί να γεφυρώσει την ηπειρώτικη μουσική παράδοση με τις σύγχρονες κοινωνικές ανησυχίες. Μαζί τους ηθοποιοί Λευκοθέα και Κωστας Φιλιππίδης.

Σε αυτή τη συζήτηση, οι δημιουργοί ξεδιπλώνουν τις προκλήσεις της μεταφοράς ενός κλασικού έργου στη σκηνή, αναλύουν τη σημασία της «ομαδικής γυναικοκτονίας» ως διαχρονικό πολιτικό σχόλιο και εξηγούν πώς η μουσική, ως μέσο έκφρασης τραυματικών ιστορικών στιγμών, μπορεί να οδηγήσει στην κάθαρση. Μια βαθιά βουτιά στο όραμα μιας παράστασης που τολμά να αμφισβητήσει το «ισχυρό» και να φωτίσει την ανυπότακτη φύση της γυναίκας.

 

Ξανθούλα Ντακοβάνου: “Η Φροσύνη ήταν μια γυναίκα που τόλμησε να αψηφήσει τον συντηρητισμό της εποχής της”

Η παράσταση πραγματεύεται το δικαίωμα της γυναίκας στο σώμα και την ελευθερία της, κάνοντας λόγο για μια «ομαδική γυναικοκτονία». Πώς γεφυρώνεται μια ιστορία του 1801 με τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα του 2026;

Ο όρος “ομαδική γυναικοκτονία” χρησιμοποιήθηκε σκόπιμα στην ανακοίνωση της παράστασης, ακριβώς για να κάνει τον παραλληλισμό του τότε με το τώρα. Οι γυναικοκτονίες διαπράττονται συνήθως στα πλαίσια πατριαρχικών αντιλήψεων από κάποιον άνδρα θύτη που θεωρεί τη γυναίκα ιδιοκτησία του. Συχνά δε υπεισέρχονται θέματα εξουσίας και σεξουαλικής κυριαρχίας προς τη γυναίκα. Στην ιστορία του Αλή Πασά και της Φροσύνης, όπως την αντιλαμβάνεται ο Βαλαωρίτης, η Φροσύνη θανατώνεται επειδή δεν υποκύπτει στις σεξουαλικές ορέξεις του ισχυρού Πασά και μαζί της δολοφονούνται ακόμη 16 γυναίκες επειδή θεωρούνται ‘μοιχαλίδες’. Το δικαίωμα μιας γυναίκας να ορίζει το σώμα της και να επιλέγει τον ερωτικό της σύντροφο τιμωρείται με θάνατο. Δυστυχώς, ανάλογα φαινόμενα έχουμε και σήμερα.

Το έργο ανεβαίνει στο εμβληματικό Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης. Πώς επηρεάζει ο συγκεκριμένος χώρος τη δραματουργία και την ενέργεια της παράστασης;

Είναι εξαιρετικά τιμητικό για εμάς το ότι το έργο ανεβαίνει στο Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης. Θα έλεγα ότι η συγκεκριμένη επιλογή του χώρου, που έγινε από τον θεσμό ‘Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός’ έφερε το έργο μας πιο κοντά στην Αρχαία Τραγωδία. Οι ήρωές μας τραγουδούν τα πάθη τους, συνομιλούν με τους θεούς τους και διαπράττουν ύβρεις ενώ στο τέλος του έργου επέρχεται κάθαρση, ως θεία τιμωρία, με τον θάνατο του Αλή Πασά. Κομβικός στο έργο είναι ο ρόλος του Χορού ο οποίος εξιστορεί το δράμα, όπως στην Αρχαία Τραγωδία, χρησιμοποιώντας στην περίπτωσή μας μουσικά χαρακτηριστικά ηπειρώτικης πολυφωνίας με κορυφαίο (παρτή), κλώστη και ισοκράτες.

Η δομή του έργου περιγράφεται «ως σε αρχαία τραγωδία», αλλά με τη μορφή ηπειρώτικου ορατορίου. Πώς συνυπάρχουν αυτά τα δύο είδη επί σκηνής;

Συνυπάρχουν πολύ φυσικά και αρμονικά. Το ορατόριο έχει παραστατικότητα και δραματουργία, είναι μια απλοποιημένη μορφή όπερας θα λέγαμε. Υπό αυτή την έννοια, συγγενεύει ιδιαίτερα με το αρχαίο δράμα ως προς το τραγικό της πλοκής και τη δραματουργία. Η διαφορά έγκειται στο ότι στην περίπτωση του ορατορίου οι ρόλοι τραγουδιούνται αντί το κείμενο να απαγγέλονται θεατρικά. 

Η διπλή ιδιότητα: Είστε συνθέτρια αλλά και ψυχίατρος – διδάκτωρ ψυχανάλυσης, με εξειδίκευση στο πεδίο «Μουσική και Ψυχανάλυση». Πώς επηρέασε η επιστημονική σας ιδιότητα τη μουσική αποτύπωση των παθών των ηρώων;

Ως συνθέτρια και ταυτόχρονα ψυχαναλύτρια, αυτό που με οδήγησε στη μουσική αποτύπωση των ηρώων της ΦΡΟΣΥΝΗΣ είναι τα ασυνείδητα πάθη, οι συγκρούσεις και τα συναισθήματα των ηρώων ενώ έδωσα μεγάλη βαρύτητα στα τραύματα. Η μουσική μου έρχεται καταρχήν από την ψυχική κατάσταση των ηρώων, την οποία αποτυπώνει. 

Η πρόκληση των ρόλων: Στην παράσταση ερμηνεύετε τόσο την Κυρά Φροσύνη όσο και τη Χάμκω (τη μητέρα του Αλή Πασά). Πώς διαχειρίζεστε ψυχολογικά και ερμηνευτικά τη μετάβαση ανάμεσα στο θύμα και τη συμβολική φιγούρα της εξουσίας;

Ψυχοδυναμικά, θεωρώ ότι αυτές οι δύο γυναίκες στο ασυνείδητο του Αλή Πασά ήταν πολύ κοντά, ίσως γι αυτό και ο Αλής να ερωτεύτηκε και να θανάτωσε τόσο σκληρά τη Φροσύνη. Η Χάμκω φέρεται ιστορικά να είχε εραστές, τόσο κατά τη διάρκεια του γάμου όσο και μετά τον θάνατο του συζύγου της. Ήταν μια γυναίκα ελεύθερη, που όριζε το σώμα και την ερωτική της επιθυμία. Είναι γνωστό ότι ο Αλής τη λάτρευε, πιθανόν όμως και να τη μισούσε επειδή είχε εραστές όσο ο ίδιος ήταν ακόμη παιδί. Η Φροσύνη ήταν μια γυναίκα που τόλμησε να αψηφήσει τον συντηρητισμό της εποχής της και να έχει εραστή και μάλιστα τον ίδιο τον γιό του Αλή, τον Μουχτάρ ! Ο Βαλαωρίτης φέρει τον Αλή σε μια κατάσταση ερωτικού πόθου για μια γυναίκα που του θυμίζει τη μητέρα του και τα τραύματά του. Θεωρώ ότι η βίαιη εκτέλεσή της ίσως να αποτελεί πράξη ασυνείδητης εκδίκησης του Αλή απέναντι στην ίδια του τη μάνα, που λάτρευε και μισούσε ταυτόχρονα. Άλλωστε μην ξεχνάμε ότι η Χάμκω είχε υπάρξει η ίδια θύμα, και μάλιστα ομαδικού βιασμού, στο Γαρδίκι.

Η γαλλική εφημερίδα Le Monde έχει χαρακτηρίσει το έργο σας ως «μια μουσική ευτυχία». Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να μεταφέρετε αυτή τη «μουσική ευτυχία» σε ένα τόσο σκοτεινό και τραγικό θέμα όπως ο πνιγμός των 17 γυναικών;

Ο χαρακτηρισμός της εφημερίδας Le Monde είναι ιδιαίτερα τιμητικός για εμένα. Όμως η μουσική δεν αποτυπώνει μόνο τη συναισθηματική κατάσταση της ευτυχίας αλλά όλη την παλέτα των ανθρώπινων συναισθημάτων. Στο έργο ΦΡΟΣΥΝΗ, Η Κυρά των Καημών θα συναντάμε στα επί μέρους Άσματα αγάπη, έρωτα, θυμό, φόβο, λύτρωση, ελευθερία, δικαιοσύνη και κάθαρση. Το έργο μας δεν μένει στον πνιγμό των 17 γυναικών. Γι αυτό και επιλέξαμε δραματουργικά ένα τελείως διαφορετικό τέλος από αυτό του Βαλαωρίτη, με νέο κείμενο που πρόσθεσε ο Μάριος Χατζηπροκοπίου. Σκοπός μας είναι να μπούμε στην ψυχή των ηρώων, να συγκλονιστούμε μαζί τους μέσα από τη μουσική και να προβληματίσουμε το κοινό για θέματα όπως το τραύμα αλλά και κοινωνικά θέματα σχετικά με την πατριαρχία και τη βία, που προσωπικά με απασχολούν πολύ. 

Μάριος Χατζηπροκοπίου: “Η Φροσύνη ήταν μια ανυπόταχτη γυναίκα”

Το κείμενο βασίζεται στο κλασικό ποίημα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις στη διασκευή του και πού ακριβώς παρενέβη το πρωτότυπο κείμενο για να φέρει τη «Φροσύνη» στο σήμερα;

Από το «ποίημα εις τέσσαρα άσματα διηρημένον» του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη μας χωρίζουν 167 χρόνια. Ακόμη περισσότερα από την μαζική εκτέλεση δεκαεφτά γυναικών που είχε διατάξει ο Αλή Πασάς μέχρι τις γυναικοκτονίες του σήμερα. Διασκευάζοντας ένα εκτενές έμμετρο αφήγημα των μέσων του 19ου αιώνα για τις ανάγκες ενός σύγχρονου ηπειρώτικου ορατορίου, το μέλημά μου ήταν διπλό: αφενός να κρατήσω την αρματωσιά της γλώσσας, του ρυθμού και του ύφους εξελίσσοντάς τα και, αφετέρου, να πυκνώσω στο ελάχιστο τα κομβικά σημεία της δραματουργίας, κρατώντας απ’ τον ποιητή μόνο τα απαραίτητα –μα και προσθέτοντας, όπου κρινόταν αναγκαίο, πρωτότυπο κείμενο. 

Τα δημοτικά τραγούδια, με την ακαριαία τους δραστικότητα, ήταν για άλλη μια φορά πυξίδα ως προς τη φόρμα του. Χρειαζόταν όμως και μια καθοριστική τομή ως προς το ιδεολογικό υπόβαθρο του Λευκαδίτη. Κόντρα στην εθνικο-πατριαρχική αφήγηση που θέλει μια Φροσύνη αμαρτωλή, έρμαιο των παθών της, τιμωρούμενη, οραματίστηκα μια χειραφετημένη, ανυπόταχτη γυναίκα που αποφάσισε συνειδητά να ορίσει τη δική της μοίρα και να υποστηρίξει την επιθυμία της, πέρα από τα θρησκευτικά και έμφυλα σύνορα. 

Αν στον Βαλαωρίτη ακούμε πως «είν’ ιερό μυστήριο, Φροσύνη το μαρτύριο», η δική μας «Κυρά των Καημών» δεν σπεύδει να εξιλεωθεί από κάποιο ανύπαρκτο κρίμα, μα παραμένει συνεπής στην ηθική της στάση –ακέραια, μέχρι το τέλος. Γι’αυτό και, έστω μετά θάνατον, ενώνει τη φωνή της με τις άλλες δεκαέξι πνιγμένες –που γίνονται οι φωνές νεκρών και ζωντανών, προλέγοντας την πτώση κάθε εξουσίας. 

Βασίλης Κυρίτσης: “Επέλεξε το θάνατο” 

Στο σημείωμα τίθεται το ερώτημα: «Ποιος είναι τελικά ο ισχυρός; Εκείνος που δολοφονεί ή εκείνη που επιλέγει τη μοίρα της;». Πώς μεταφράζεται αυτό το υπαρξιακό και πολιτικό ερώτημα μέσα από τη σκηνοθετική και δραματουργική προσέγγιση;

Πρόκειται για μια θαρραλέα και συνειδητή επιλογή της Φροσύνης ! Και θα πρόσθετα μάλιστα  επαναστατική, ενάντια σε μία κυρίαρχη τοπική, ελληνική κοινωνία, που της επέβαλε έναν γάμο αφύσικο…

Όταν όμως τα αισθήματα της Φροσύνης εκφράστηκαν προς μία κατεύθυνση, επιλέγοντας σύντροφο που ανταποκρίθηκε στις δικές της επιλογές, τότε έλαμψε μεν η προσωπικότητά της, γεννήθηκε όμως ” σπόρος τραγωδίας” : ο σύντροφός της ήταν Τουρκαλβανός, παντρεμένος κι αυτός και υιός του διάσημου Αλη Πασά των Ιωαννίνων! Ο παράνομος αυτός έρωτας, γέννησε πόθους καινούριους στον Τύραννο αφέντη Αλή Πασά που η Φροσύνη αρνήθηκε. Περιφρόνησε την Εξουσία, την δύναμή της και τις απειλές!

Δεν φοβήθηκε, δεν ενέδωσε και επέλεξε αυτό που ήξερε πως την περίμενε: το θάνατο!  Ύψωσε το ανάστημά της, απόφυγε την μόλυνση των αισθημάτων της και  πέθανε όρθια και γενναία!

Νίκος Φιλιππίδης: “Η ελληνική παράδοση δεν αντιμετώπισε το κλαρίνο ως ξένο όργανο”

Ηγείστε μιας δεκαμελούς ορχήστρας που ερμηνεύει νέες συνθέσεις βασισμένες στην ηπειρώτικη παράδοση. Πώς παντρεύεται το παραδοσιακό κλαρίνο με όργανα όπως το βιολοντσέλο ή το hurdy-gurdy που συναντάμε στην ορχήστρα σας;

Ο χαρακτηριστικός ήχος του κλαρίνου της Πίνδου είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της Ηπειρώτικης μουσικής. Το κλαρίνο δεν είναι ελληνικής αλλά δυτικής προέλευσης, αντικατέστησε τα παλαιότερα πνευστά (ζουρνά, φλογέρα). Η ελληνική παράδοση δεν αντιμετώπισε το κλαρίνο ως ‘ξένο όργανο’, το αφομοίωσε πλήρως. Το ίδιο έχει συμβεί και με άλλα όργανα όπως το βιολί και το λαούτο. 

Έτσι, παρότι το κλαρίνο γεννήθηκε στη Δύση, ο τρόπος που παίζεται στην ελληνική δημοτική μουσική είναι τόσο ιδιαίτερος ώστε όλοι να μιλούν για μια ξεχωριστή ‘ελληνική σχολή’ κλαρίνου. Στον συνδυασμό κλαρίνου – βιολοντσέλου, το κλαρίνο κρατά τη βασική μελωδία και τον αυτοσχεδιασμό. Το τσέλο προσθέτει βαθύ, ξεχωριστό ηχόχρωμα παίζοντας είτε ισοκρατήματα, είτε αντίστιξη είτε λυρικές απαντήσεις στο κλαρίνο.

Κώστας Φιλιππίδης- Λευκοθέα Φιλιππίδη

Υποδύεστε τον Αλή Πασά, τον πανίσχυρο άνδρα που διατάζει τη μαζική δολοφονία. Πώς προσεγγίζει ένας καλλιτέχνης έναν τόσο σκοτεινό, ιστορικό ρόλο χωρίς να πέσει στην παγίδα της καρικατούρας;

Το να υποδυθείς ένα ιστορικό πρόσωπο είναι δύσκολο, πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα όπως ο Αλή Πασάς. Φυσικά στην τέχνη υπάρχει πάντα το ρίσκο του εγχειρήματος!

Όμως, θα προσπαθήσω με τη δύναμη του λόγου και της μουσικής, να ξεπεράσω τις ερμηνευτικές προκλήσεις που προκύπτουν, για να υπάρξει ένα αξιοπρεπές αποτέλεσμα. 

Αναλαμβάνετε πολλαπλούς γυναικείους ρόλους Υπάρχει ένας κοινός συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε αυτές τις μορφές που φωτίζει διαφορετικά την ιστορία της Φροσύνης;

Το έργο είναι δομημένο πάνω σε συνεχείς και διακριτές αλλαγές σκηνών και προσώπων, τα οποία αντικατοπτρίζουν το χρονολόγιο των ενεργειών της Κυρά Φροσύνης. Οι γυναικείοι ρόλοι που συναντούμε στο έργο, λειτουργούν σαν καθρέφτης και είτε μας προοικονομούν γεγονότα και καταστάσεις, είτε λειτουργούν περιγραφικά, αντικατοπτρίζοντας την συνολική ατμόσφαιρα, κάνοντας παράλληλα ψυχογράφημα χαρακτήρων. 

Σε μια δεύτερη, πιο βαθιά ανάγνωση, όλες οι γυναικείες μορφές στο έργο, αποτελούν απλώς διαφορετικές εκφάνσεις της πολύπλοκης γυναικείας φύσης, η οποία αντιστέκεται και πολεμά την συνεχόμενη ανδρική υποταγή. Όλες αυτές οι θηλυκές αυτές μορφές που φωτίζουν την Κυρά Φροσύνη, συμβολίζουν κατ’εμέ την επιστροφή στη ρίζα, στην Ελληνικότητα και την Ελευθερία, επιβεβαιώνοντας την αρχική σκέψη ότι η Κυρα Φροσύνη ανήκει στον πυρήνα του Ελληνισμού και συμβολίζει την δύναμη ενός ολόκληρου Έθνους που αντιστέκεται ενάντια στην τυραννία και την κατάκτηση.