ΗΠΑ – Ιράν: Ο φαύλος κύκλος αντιποίνων και το δυσοίωνο μέλλον της σύγκρουσης

“Όταν ξεκινάς έναν πόλεμο, η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση είναι ότι μπορείς να ελέγξεις την τροπή του”.

Σε μια καθηλωτική ανάλυση για το CNN, ο Μπρετ ΜακΓκέρκ (Brett McGurk), ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους που γνωρίζουν εκ των έσω τα γρανάζια της αμερικανικής ισχύος, έχοντας υπηρετήσει ως κορυφαίος σύμβουλος εθνικής ασφάλειας υπό τέσσερις διαφορετικούς Προέδρους (Τζορτζ Ου. Μπους, Μπαράκ Ομπάμα, Ντόναλντ Τραμπ και Τζο Μπάιντεν), προειδοποιεί ότι η Μέση Ανατολή έχει εγκλωβιστεί σε έναν επικίνδυνο, τυφλό κύκλο αντιποίνων.

Όταν η κοινή στρατιωτική επιχείρηση ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν ξεκίνησε τον Φεβρουάριο, ο ΜακΓκέρκ είχε ανατρέξει σε μια θεμελιώδη και διαχρονική αρχή της κλασικής στρατιωτικής θεωρίας:

“Αν ένας ηγέτης, στην προκειμένη περίπτωση, ο Ντόναλντ Τραμπ, δεν έχει ξεκάθαρη εικόνα στο μυαλό του για τους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν πριν από την έναρξη μιας στρατιωτικής επιχείρησης, οι στόχοι αυτοί θα καθοριστούν γι’ αυτόν, με τρόπους που ίσως δεν είχε προβλέψει”.

Αυτή η θεωρία προέρχεται από τον Καρλ φον Κλάουζεβιτς, τον θεωρητικό του 19ου αιώνα, ο οποίος, όπως σχολιάζει ο αρθρογράφος, πολύ πιθανόν να στριφογυρίζει στον τάφο του δεδομένων των δραματικών γεγονότων που εξελίσσονται στη Μέση Ανατολή.

Σύμφωνα με την ανάλυση, ούτε το Ισραήλ ούτε οι ΗΠΑ όρισαν με σαφήνεια τους στόχους που έπρεπε να επιτευχθούν, όταν ξεκίνησε η επίθεση κατά του Ιράν πριν από σχεδόν πέντε μήνες.

Ο Τραμπ έκανε λόγο για αλλαγή καθεστώτος, καθώς και για αποδυνάμωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν και απομάκρυνση του εναπομείναντος πυρηνικού αποθέματος, που είχε απομείνει από τις αεροπορικές επιδρομές που είχε διατάξει το περασμένο καλοκαίρι. Το Ιράν απάντησε επιτιθέμενο σε χώρες της Μέσης Ανατολής και σε εμπορικά πλοία που διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ, το θαλάσσιο πέρασμα που αντιπροσωπεύει το 20% του παγκόσμιου εμπορίου ενέργειας.

Σήμερα, ο κύριος στόχος των ΗΠΑ είναι να ανοίξουν τα Στενά, κάτι το οποίος,όπως θα μπορούσε να είχε προειδοποιήσει ο Κλάουζεβιτς, δεν βρισκόταν καν στο τραπέζι όταν ξεκίνησε ο πόλεμος.

Επιστροφή στο μέλλον

Οι ΗΠΑ και το Ιράν βρίσκονται κοντά στο να φτάσουν στα μισά του δρόμου (30 ημέρες) του Μνημονίου Κατανόησης (MOU) διάρκειας 60 ημερών, που υπέγραψαν ο Τραμπ και ο πρόεδρος του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν.

Αυτό το έγγραφο υποτίθεται ότι παρείχε παραχωρήσεις στο Ιράν με τη μορφή ελάφρυνσης των κυρώσεων, με αντάλλαγμα την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, βάσει των όρων του, το έγγραφο φαίνεται να παραχωρεί στο Ιράν το δικαίωμα να καθορίζει τις ρυθμίσεις που θα εφαρμόζονται στα Στενά κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Η Τεχεράνη ερμηνεύει το έγγραφο κυριολεκτικά, ενώ οι ΗΠΑ παραπέμπουν σε παράπλευρες συμφωνίες που ξεπερνούν το γραπτό κείμενο.

Την περασμένη εβδομάδα, ιρανικά drones έπληξαν δύο πλοία, ένα από το Κατάρ που μετέφερε υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) και ένα άλλο από τη Σαουδική Αραβία, που μετέφερε αργό πετρέλαιο. Σύμφωνα με πληροφορίες, το Ιράν διαβίβασε μηνύματα μέσω διαμεσολαβητών ότι τα πλήγματα ήταν λάθος.

Ορισμένοι μάλιστα ισχυρίστηκαν ότι αντανακλούσαν μια εσωτερική μάχη εξουσίας στην Τεχεράνη μεταξύ εκείνων που επιδίωκαν να διατηρηθεί σε ισχύ το Μνημόνιο Κατανόησης και εκείνων που ήταν έτοιμοι να ρισκάρουν μια περαιτέρω κλιμάκωση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο Τραμπ διέταξε γρήγορα αντίποινα με αεροπορικές επιδρομές για να επιβάλει την αμερικανική ερμηνεία του Μνημονίου Κατανόησης.

Aκολούθησαν περισσότερες ιρανικές επιθέσεις σε πλοία και στη συνέχεια, αυτή την εβδομάδα, το Mνημόνιο κατέρρευσε εντελώς.

Τη Δευτέρα (13/07), ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι επιβάλλει εκ νέου αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια και δήλωσε ότι οι ΗΠΑ είναι έτοιμες να γίνουν ο «φύλακας» των Sτενών με αντάλλαγμα κάποιας μορφής πληρωμή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαπέλυσαν άλλον έναν γύρο αεροπορικών επιδρομών στο εσωτερικό του Ιράν.

Το Ιράν έπληξε δύο ακόμη εμπορικά πλοία στα ανοικτά των ακτών των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων (ΗΑΕ), σκοτώνοντας ένα μέλος του πληρώματος με καταγωγή από την Ινδία.

To βράδυ της Τρίτης (14/07) Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε στο Reuters ότι οι αμερικανικές δυνάμεις πραγματοποίησαν νέες επιθέσεις σε στρατιωτικούς στόχους στο Ιράν «για την εξάλειψη αναδυόμενων απειλών».

Μέχρι να ηρεμήσει η κατάσταση, ελάχιστα πλοία θα ρισκάρουν τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ, προκαλώντας και πάλι άνοδο στις τιμές του πετρελαίου. Αυτό θα μπορούσε να αυξήσει την πίεση στον Λευκό Οίκο να κάνει μια νέα προσπάθεια για το Μνημόνιο Κατανόησης.

Έτσι, οι ΗΠΑ και το Ιράν επέστρεψαν ακριβώς στην ίδια κατάσταση που επικρατούσε πριν από την υπογραφή του Μνημονίου.

Η ισορροπία των πλεονεκτημάτων

Το Ιράν φαίνεται να υπολογίζει ότι η πίεσή του στα Στενά θα αναγκάσει τις ΗΠΑ να υποχωρήσουν εντελώς, επιβάλλοντας έτσι μια νέα εξίσωση στη Μέση Ανατολή, με την Τεχεράνη να ελέγχει ουσιαστικά ένα παγκόσμιο στρατηγικό πέρασμα. Οι ΗΠΑ φαίνεται να ποντάρουν στο ότι η νέα πίεση προς το Ιράν θα το αναγκάσει να υποχωρήσει και να επιτρέψει την απρόσκοπτη ροή του εμπορίου που υπήρχε πριν από την έναρξη του πολέμου.

Σε αυτή την εξίσωση, το Ιράν έχει δύο πλεονεκτήματα, ένα αρχαίο και ένα σύγχρονο.

Το αρχαίο του πλεονέκτημα είναι η φυσική ισχύς του εδάφους, συχνά ο καλύτερος πόρος για έναν αμυνόμενο. Το Ιράν χρησιμοποιεί τη γεωγραφική του θέση για να αναγκάσει τις ΗΠΑ σε έναν ασύμμετρο αγώνα και να εξουδετερώσει τα πλεονεκτήματα σκληρής ισχύος της Ουάσιγκτον.

Το σύγχρονο πλεονέκτημά του είναι ο πόλεμος με drones, και ειδικότερα τα ιρανικά drones Shahed που είναι φθηνά στην παραγωγή και μπορούν να διανύσουν πάνω από 1.000 μίλια για να πλήξουν ένα αργοκίνητο πετρελαιοφόρο μέσα στο σκοτάδι της νύχτας. Τα drones μπορούν να καταρριφθούν και να εκτραπούν, αλλά αρκεί μόνο ένα πλήγμα, ή ακόμη και η απειλή ενός πλήγματος, για να σταματήσει η εμπορική κίνηση.

Μαζί, αυτά τα δύο πλεονεκτήματα ευνοούν το Ιράν, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Παρουσιάζουν επίσης περιορισμένες επιλογές για τις ΗΠΑ εάν στοχεύουν να εγγυηθούν πραγματικά την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων.

Ο ΜακΓκέρκ μοιράζεται και την προσωπική του εμπειρία πάνω στο θέμα:

«Ήμουν ο επικεφαλής του Λευκού Οίκου για τη Μέση Ανατολή το 2023 και το 2024, όταν μια φιλικί προς το Ιράν ομάδα, οι Χούθι, έκλεισαν ουσιαστικά την Ερυθρά Θάλασσα με drones και πυραύλους κατά πλοίων. Παρά τον σχηματισμό ενός διεθνούς συνασπισμού και την έναρξη μιας παρατεταμένης αεροπορικής εκστρατείας εναντίον των Χούθι, ήταν σχεδόν αδύνατο για εμάς να σταματήσουμε κάθε εκτόξευση, πόσο μάλλον να αποκαταστήσουμε την εμπιστοσύνη των ναυτιλιακών εταιρειών ώστε να ρισκάρουν το ταξίδι».

Μακροπρόθεσμα, ωστόσο, ο έμπειρος αναλυτής εκτιμά ότι τα πλεονεκτήματα του Ιράν ενδέχεται να μετατοπιστούν υπέρ της Ουάσιγκτον για τέσσερις λόγους:

• Πρώτον, τα κράτη του Κόλπου είναι ενωμένα στην απόρριψη των ιρανικών αξιώσεων στα Στενά και συνεργάζονται όλο και περισσότερο με τις ΗΠΑ για να διασφαλίσουν ότι αυτή η σύγκρουση δεν θα λήξει με το Ιράν να ελέγχει το πέρασμα.
• Δεύτερον, η οικονομία του Ιράν παραμένει σε δεινή θέση και ένας παρατεταμένος αποκλεισμός θα εντείνει την πίεση στους λήπτες αποφάσεων, καθώς και στον ιρανικό λαό που απαιτεί αλλαγή.
• Τρίτον, ο εναέριος χώρος του Ιράν παραμένει χαλαρά προστατευμένος και οι αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις μπορούν να πλήξουν κατά βούληση, με μοναδικό περιορισμό τον αριθμό των γνωστών στόχων.
• Τέλος, με κάθε εβδομάδα που περνάει, σημειώνεται πρόοδος στις διαφοροποιημένες διαδρομές εξαγωγών, μειώνοντας έτσι την παγκόσμια εξάρτηση από τα Στενά. Τα ΗΑΕ ανακοίνωσαν αυτή την εβδομάδα νέα σχέδια για λιμάνια και υποδομές που θα παρακάμπτουν τα Στενά, χτίζοντας πάνω σε έργα που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Η μείωση της ικανότητας του Ιράν να κρατά όμηρο την παγκόσμια οικονομία μέσω των Στενών θα μείωνε την κύρια πηγή επιρροής του.

Δρόμος χωρίς εύκολη διέξοδο

Το αν οι ΗΠΑ μπορούν να διατηρήσουν μια παρατεταμένη εκστρατεία στρατιωτικής και οικονομικής πίεσης θα εξαρτηθεί τελικά από την παγκόσμια τιμή του πετρελαίου και άλλων προϊόντων που περνούν από τα Στενά του Ορμούζ, όπως τα λιπάσματα και το υγροποιημένο φυσικό αέριο, σε εβδομαδιαία βάση.

Λίγο πριν υπογράψει το Μνημόνιο Κατανόησης, ο Τραμπ δήλωσε ότι δεν ήθελε να γίνει «Χέρμπερτ Χούβερ» και να ηγηθεί μιας νέας Μεγάλης Ύφεσης, μια παραδοχή ότι η πίεση του Ιράν μέσω των Στενών είχε αποδώσει. Από την υπογραφή του Μνημονίου, οι τιμές της ενέργειας μειώθηκαν σημαντικά, αλλά παρουσιάζουν και πάλι άνοδο, σημειώνοντας άλμα σχεδόν 10% τη Δευτέρα.

Τι συμβαίνει λοιπόν τώρα;

Ο ΜακΓκέρκ προβλέπει ένα θερμό καλοκαίρι με αμοιβαία στρατιωτικά αντίποινα, ανοιχτούς ανεπίσημους διαύλους διπλωματίας, προσωρινή μείωση των εντάσεων κατά περιόδους και νέες αναζωπυρώσεις σε άλλες. Άλλωστε, αυτό είναι το μοτίβο με το Ιράν εδώ και πολλές δεκαετίες, ιδιαίτερα με τις επιθέσεις εναντίον αμερικανικών στρατευμάτων στο Ιράκ, τη Συρία ή αλλού.

Η Ουάσιγκτον ανέκαθεν χρησιμοποιούσε τη στρατιωτική ισχύ για να αποτρέπει τέτοιες επιθέσεις, τη διπλωματία για να τις περιορίζει, και έναν συνδυασμό των δύο για να επιτυγχάνει την αποκλιμάκωση όταν ήταν απαραίτητο. Όσο οι Φρουροί της Επανάστασης κρατούν τα ηνία στην Τεχεράνη, η διπλωματία μπορεί να προσφέρει, στην καλύτερη περίπτωση, μόνο συμφωνίες περιορισμένου εύρους και καθαρά τακτικού χαρακτήρα.

Αυτό ακριβώς το μοτίβο επαναλαμβάνεται τώρα στα Στενά του Ορμούζ, αν και με πολύ ευρύτερες προεκτάσεις.

Αστάθμητοι παράγοντες

Η κατάσταση θα μπορούσε επίσης να χειροτερέψει. Οι Χούθι διατηρούν την ικανότητα να κλείσουν την Ερυθρά Θάλασσα και τη Δευτέρα αντάλλαξαν πυρά με τη Σαουδική Αραβία, δοκιμάζοντας μια εύθραυστη κατάπαυση του πυρός στην Αραβική Χερσόνησο. Η απώλεια της Ερυθράς Θάλασσας και των Στενών του Ορμούζ θα πίεζε περαιτέρω τη μακροοικονομία και θα ασκούσε πίεση στην Ουάσιγκτον.

Ταυτόχρονα, η ικανότητα και η προθυμία του Ιράν να στοχεύει πολιτικά πλοία με drones και πυραύλους σε δύο διεθνή στρατηγικά περάσματα υπογραμμίζει τη βαθύτερη φύση του προβλήματος με το ιρανικό καθεστώς. Προετοιμάζεται για αυτά τα σενάρια εδώ και χρόνια και οι νέοι ηγέτες του πιστεύουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες τελικά θα υποχωρήσουν.

Μέχρι στιγμής, ο Τραμπ έχει αποδείξει ότι αυτή η πρόβλεψη είναι λανθασμένη.