Μοσχάμπαρης: Αυτός ο άνθρωπος που πλάστηκε από αλεύρι

Οι Elephas tiliensis ζωντανεύουν τον “Μοσχάμπαρη”, ένα σπάνιο παραδοσιακό παραμύθι της Μήλου μέσα από φυσικά υλικά με εργαλείο μόνο τα σώματα και τις φωνές των ηθοποιών.
Η ιστορία της βασιλοπούλας που πλάθει με τα χέρια της τον άνθρωπό της και αγωνίζεται, όταν τον χάσει, να τον αναζητήσει στην άκρη του κόσμου αναδεικνύεται ως μια τελετουργία εμφύσησης ζωής και πνεύματος.

Οι ψυχές των Elephas tiliensis, Δημήτρης Αγαρτζίδης και η Δέσποινα Αναστάσογλου σημειώνουν στο NEWS 24/7: “Στο φετινό πρόγραμμα του «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός» έχουμε τη χαρά να παρουσιάσουμε σε έναν αγαπημένο μας τόπο, την Μυτιλήνη, ένα σπάνιο παραδοσιακό παραμύθι της Μήλου, τον Μοσχάμπαρη, όπου το αλεύρι, η αναπνοή, η φωνή και το ανθρώπινο σώμα γίνονται τα υλικά μιας ιστορίας για τη δημιουργία, την αγάπη και τη σχέση με τον Άλλον σε μια παράσταση που αναζητά το θαύμα όχι στο υπερφυσικό, αλλά στην ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας”.

Αχ, ήλιε μου, κυρ ήλιε μου, στον ουρανό γυρίζεις,
μην είδες τον Μοσχάμπαρη,
μην είδες τον καλό μου;

Και συνεχίζουν περιγράφοντας την ιστορία “Μια μικρή φουρνάρισσα αρνείται να διαλέξει σύζυγο ανάμεσα στους μνηστήρες που της επιβάλλει ο πατέρας της. Ζητά σαράντα ημέρες για να μείνει μόνη στην κάμαρά της και να δημιουργήσει η ίδια τον άνθρωπό της. Με αλεύρι, νερό, μέλι και μπαχάρια πλάθει με τα χέρια της τον Μοσχάμπαρη.

Με την προσευχή και την πίστη της εκείνος αποκτά πνοή — όχι όμως ακόμη φωνή. Η ευτυχία τους δεν διαρκεί. Μια ξένη πριγκίπισσα, ζηλεύοντας τη σχέση τους, αρπάζει τον Μοσχάμπαρη και τον μεταφέρει στη χώρα της. Η μικρή φουρνάρισσα ξεκινά τότε ένα μακρύ και επίπονο ταξίδι για να τον ξαναβρεί. Φορά σιδερένια παπούτσια, περνά δύσκολες δοκιμασίες και συναντά τον ήλιο, το φεγγάρι και τα αστέρια, που της προσφέρουν τα δώρα τους για να τη βοηθήσουν.

Όταν τελικά φτάνει στον τόπο όπου κρατούν τον Μοσχάμπαρη, θυσιάζει τα πολύτιμα δώρα της για να κερδίσει τρεις νύχτες κοντά του. Τις δύο πρώτες εκείνος κοιμάται βαθιά. Την τρίτη, όμως, αναγνωρίζει τη γυναίκα που τον έπλασε και τον αγάπησε. Μαζί δραπετεύουν και επιστρέφουν στον τόπο τους”.

“Τι είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο;
Η ύλη; Το σώμα; Η ψυχή; Η μνήμη; Η σχέση με τον Άλλον;” αναρωτιούνται.

“Η μικρή φουρνάρισσα πλάθει με τα χέρια της τον άνθρωπό της. Το ζύμωμα, η αναμονή, η φροντίδα, η προσευχή και η επιμονή γίνονται μια τελετουργία δημιουργίας. Ο Μοσχάμπαρης δεν γεννιέται έτοιμος. Γίνεται άνθρωπος μέσα στον χρόνο και μέσα στη σχέση. Η στιγμή που αποκτά πνοή δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένα θαύμα.

Είναι η στιγμή κατά την οποία η άμορφη ύλη συναντά την ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση και δημιουργία. Ο Μοσχάμπαρης, όμως, γεννιέται χωρίς φωνή. Για να αποκτήσει πλήρη ανθρώπινη υπόσταση χρειάζεται εμπειρία, μνήμη, αναγνώριση και σχέση. Η απώλειά του και η αναζήτησή του από τη μικρή φουρνάρισσα φωτίζουν μια βαθύτερη ευθύνη: αυτό που πλάθεται δεν εγκαταλείπεται. Η φροντίδα συνεχίζεται μέσα στον χρόνο. Η ανθρώπινη ιδιότητα δεν είναι κάτι δεδομένο και ολοκληρωμένο. Είναι μια διαδικασία που συντελείται μέσα από τη σχέση με τους άλλους” εξηγούν.

Το θέατρο ως πράξη δημιουργίας

Η σκηνική γλώσσα της παράστασης είναι λιτή και ποιητική. Οι πέντε ερμηνευτές/ριες χρησιμοποιούν ως βασικά εργαλεία το σώμα και τη φωνή τους, δημιουργώντας μπροστά στα μάτια του κοινού έναν ολόκληρο κόσμο.

Ο Δημήτρης Αγαρτζίδης και η Δέσποινα Αναστάσογλου αναφέρουν πως “Το θέατρο ξεκινά από τα ελάχιστα: ένα σώμα, μια ανάσα, έναν ήχο, μια κίνηση, ένα ίχνος. Και το παραμύθι του Μοσχάμπαρη ξεκινά επίσης από τα ελάχιστα: αλεύρι, νερό, μέλι και μπαχάρια. Από απλά υλικά που, μέσα από τα χέρια της μικρής φουρνάρισσας, μετατρέπονται σε έναν άνθρωπο. Αυτή η συνάντηση ανάμεσα στη δημιουργία του ανθρώπου και στη δημιουργία του θεατρικού κόσμου βρίσκεται στο κέντρο της παράστασης.

Όπως η μικρή φουρνάρισσα πλάθει τον Μοσχάμπαρη, έτσι και οι ηθοποιοί πλάθουν επί σκηνής το παραμύθι. Το σώμα μεταμορφώνεται. Η φωνή γίνεται μουσική. Η σιωπή γίνεται χώρος αναμονής. Η φαντασία δημιουργεί ό,τι δεν υπάρχει.
Το μαγικό παιχνίδι του θεάτρου γεννιέται μέσα από τα απλά μέσα”.

Η φωνή ως πνοή

Η μουσική επιμέλεια της Μάρθας Μαυροειδή αποτελεί βασικό δραματουργικό στοιχείο της παράστασης. Με βαθιά και μακρόχρονη ενασχόληση με την παραδοσιακή μουσική, την ανθρώπινη φωνή και τα φωνητικά σύνολα, η Μαυροειδή οδηγεί τους πέντε ερμηνευτές/ριες στη δημιουργία ενός ζωντανού φωνητικού συνόλου.

“Η μουσική γεννιέται επί σκηνής από την αναπνοή και το σώμα. Η αναπνοή γίνεται φωνή. Η φωνή γίνεται λόγος. Ο λόγος γίνεται ρυθμός και μελωδία. Η παράσταση συνδυάζει πρωτότυπες συνθέσεις και τραγούδια με επιλεγμένα παραδοσιακά τραγούδια, ειδικά επεξεργασμένα και διασκευασμένα για τη σκηνική αφήγηση. Η φωνή και η σιωπή λειτουργούν ως δύο όψεις της ίδιας διαδικασίας. Η σιωπή γίνεται χώρος αναμονής, ακρόασης και γένεσης του ήχου. Η φωνή γίνεται η στιγμή κατά την οποία η ύλη αποκτά παρουσία.

Ο Μοσχάμπαρης γεννιέται με πνοή, αλλά χρειάζεται χρόνο για να αποκτήσει φωνή. Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο βαθιά ερωτήματα του παραμυθιού: τι σημαίνει πραγματικά να αποκτά κανείς ανθρώπινη φωνή;” σημειώνει το σκηνοθετικό δίδυμο

Το αλεύρι ως υλικό μνήμης και γένεσης

Κεντρικό σκηνικό στοιχείο της παράστασης είναι μια μεγάλη σκάφη γεμάτη με χρωματισμένο αλεύρι.
“Το αλεύρι είναι το υλικό από το οποίο γεννιέται ο Μοσχάμπαρης. Είναι όμως ταυτόχρονα ένα υλικό της καθημερινής ζωής, της χειροποίητης εργασίας και της λαϊκής παράδοσης. Οι ηθοποιοί πλάθουν, αφήνουν ίχνη, βυθίζονται, σηκώνονται, αναπνέουν μέσα και γύρω από αυτό. Η επιφάνειά του μεταβάλλεται διαρκώς. Σχήματα εμφανίζονται και χάνονται. Ίχνη δημιουργούνται και σβήνουν. Όπως ακριβώς και η ανθρώπινη παρουσία. Η σκάφη γίνεται ένας χώρος γένεσης, μνήμης και μεταμόρφωσης. Ένας τόπος όπου η ύλη μπορεί ανά πάσα στιγμή να πάρει μια νέα μορφή. Το σκηνικό δεν αποτελεί απλώς το περιβάλλον της δράσης. Μεταμορφώνεται μαζί με τους ανθρώπους που το κατοικούν. Κάθε κίνηση αφήνει ένα αποτύπωμα και κάθε αποτύπωμα είναι προσωρινό” εξηγούν.

Ένα παλιό παραμύθι για το σήμερα

Ο «Μοσχάμπαρης» είναι ένα παραμύθι για τη δημιουργία, την απώλεια και την αναζήτηση. Για την επιμονή ενός ανθρώπου να αναζητήσει αυτό που αγαπά. Για την ανάγκη να αναγνωρίσουμε και να αναγνωριστούμε. Η παράσταση επιχειρεί να φέρει ένα σπάνιο κομμάτι της λαϊκής παράδοσης στο παρόν — όχι ως μουσειακό αντικείμενο, αλλά ως ζωντανή ύλη. Γιατί τα παραμύθια δεν επιβιώνουν επειδή ανήκουν στο παρελθόν. Επιβιώνουν επειδή εξακολουθούν να μιλούν για όσα μας απασχολούν πάντα.

Τι σημαίνει να δημιουργείς έναν άνθρωπο;
Τι σημαίνει να τον αγαπάς;
Τι σημαίνει να αναζητάς αυτόν που έχασες;
Και τι είμαστε τελικά χωρίς τη μνήμη, τη φροντίδα και τη σχέση με τον Άλλον;

Ο Μοσχάμπαρης γεννιέται από αλεύρι και νερό.
Αλλά για να γίνει άνθρωπος χρειάζεται κάτι περισσότερο.
Χρειάζεται πνοή.
Χρειάζεται φωνή.
Χρειάζεται κάποιον να τον αναγνωρίσει.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Δραματουργία, Σκηνοθεσία: Δημήτρης Αγαρτζίδης, Δέσποινα Αναστάσογλου
Μουσική σύνθεση, Διασκευή παραδοσιακών τραγουδιών, Φωνητική προετοιμασία: Μάρθα Μαυροειδή
Σκηνικός χώρος, Κοστούμια: Elephas tiliensis
Τεχνική Alexander: Δέσποινα Αναστάσογλου
Φωτογραφίες: Αναστασία Γιαννάκη
Επικοινωνία: Ευαγγελία Σκρομπόλα
Ερμηνευουν: Δημήτρης Αγαρτζίδης, Δέσποινα Αναστάσογλου, Μαρίνα Μάλλιου, Σμαράγδα Κάκκινου, Κατερίνα Πατσιάνη