“ΦΤΕΡΑ” ΚΑΙ ΘΡΑΥΣΜΑΤΑ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΙΑ

Η φωνή διαπερνούσε τη γειτονιά, σαν μια ιαχή από τα έγκατα της γης: «Φτερααααααά. Φτεραααααααααά». Ήταν πάντα μεσημέρι, και ακόμα και αν δεν ήταν, η ανάμνηση έχει χαραχτεί έτσι. Ο Ανδρέας Νομικός, γνωστός και ως «Φτερού», ήταν μία από τις μασκότ της Πλάκας και του κέντρου της Αθήνας. Μικροπωλητής φτερών ξεσκονίσματος, ξεκίνησε τη δουλειά στην αυγή της δεκαετίας του ‘50, όταν ένας ξάδερφός του δεν μπορούσε πια να βγει στον δρόμο και του χάρισε την πραμάτεια του. Ο ίδιος ο Νομικός έχει πει πώς τότε οι τσέπες του άρχισαν να γεμίζουν λεφτά και δεν έδινε λογαριασμό πια σε κανέναν: «Έχω δώσει εγώ φτερά σε όλους τους καλλιτέχνες. Μέχρι και στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας».

Φτερά είχαμε αγοράσει και όσοι μέναμε στα πέριξ του Συντάγματος και της Μητρόπολης, σε μια περιοχή που πια δε θυμίζει σε τίποτα εκείνη όπου μεγάλωσα. Ακόμα και ο τουρισμός είναι κάτι πολύ διαφορετικό· τα σουβενίρ είναι σαν να τα φτιάχνουν σε άλλο εργοστάσιο. Πού πήγε όλος αυτός ο κόσμος που κυκλοφορούσε εκεί; Πού μένουμε πια οι κάτοικοι του κέντρου; Πού χάθηκαν τα πειραχτήρια της «Φτερούς» που τους απαντούσε μ’ ένα εκκωφαντικό «φτερά και πούπουλα»;

Τελευταία φορά τη φωνή του Ανδρέα Νομικού την άκουσα στη Βενετία, στο ελληνικό Περίπτερο που βρίσκεται στην 61η Μπιενάλε. Εκεί φιλοξενείται η εγκατάσταση «Εscape Room» του διεθνούς φήμης εικαστικού και αρχιτέκτονα Ανδρέα Αγγελιδάκη, σε επιμέλεια Γιώργου Μπεκιράκη, με εθνικό επίτροπο τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS.

Ο Ανδρέας Αγγελιδάκης μεταμόρφωσε τον χώρο σε έναν λαβύρινθο από εικόνες, αντικείμενα, αρχιτεκτονικά θραύσματα, βίντεο και «σουβενίρ» της ελληνικής ιστορίας και ταυτότητας. Ένα σύγχρονο πλατωνικό σπήλαιο, όπου η ιστορία, η ιδεολογία και οι εθνικές αφηγήσεις παράγονται, επαναλαμβάνονται και αποδομούνται ταυτόχρονα.

Στο κέντρο της εγκατάστασης, μια φυλακισμένη κάμερα παρακολούθησης κινηματογραφεί διαρκώς τον ίδιο της τον εαυτό. Διάσπαρτα στον χώρο τοποθετήθηκαν δεκάδες αντικείμενα και αναφορές που λειτουργούν σαν μικρές «διαλέξεις» ή θραύσματα συλλογικής μνήμης: η χρονιά του Εμφύλιου Πολέμου που η Ελλάδα δεν συμμετείχε στην Μπιενάλε και η Πέγκι Γκούγκενχαϊμ νοίκιασε το Ελληνικό Περίπτερο για να παρουσιάσει έργα κυβιστών και σουρεαλιστών (που τότε θεωρούνταν εικόνες αντιφασιστικής τέχνης), ένα μικρό μνημείο για τη χαράκτρια Βάσω Κατράκη στην είσοδο του περιπτέρου, αναφορές στον Γιάννη Τσαρούχη, στον Ζακ Κωστόπουλο, στην αντάρτισσα Μαρία Μπέικου.

Συνομιλώντας με τον Ανδρέα Αγγελιδάκη στην είσοδο του περιπτέρου, μας τόνισε την έννοια του σουβενίρ: «Ανάλογα με τα πράγματα που θ’ αναγνωρίσεις, θα έχεις και τις δικές σου αναμνήσεις». Μας μιλά για μια φράση του συγγραφέα James Baldwin, θέλοντας να περιγράψει πώς αφήνει κάθε επισκέπτη να φύγει με τη δική του ανάμνηση από το έργο: κάποιοι κοιτούν τη σελήνη και θέλουν να την αποικίσουν, κι άλλοι χορεύουν μπροστά της σαν ν’ αντικρίζουν έναν αρχαίο φίλο.

Ο Αγγελιδάκης θα σταθεί αρκετά στη Βάσω Κατράκη, η συμμετοχή της οποίας βραβεύθηκε το 1966 στην Μπιενάλε, ενώ λίγο μετά η ίδια βρέθηκε στο στρατόπεδο της Γυάρου, φυλακισμένη από τη Χούντα των Συνταγματαρχών. Θα σταθεί στην παρουσία των σωσιβίων – αυτών που έμεναν στις ακτές από τους πρόσφυγες που έφταναν στην Ελλάδα. Ανάμεσα σε έργα του Τσαρούχη βλέπουμε τη μορφή του Ζακ Κωστόπουλου.

«Ένας άνθρωπος σαν και μένα που δολοφονήθηκε από αυτούς που έπρεπε να τον προστατεύουν». Η μορφή της Μαρίας Μπέικου, αντάρτισσας που πολέμησε στον Γράμμο και στο Βίτσι πριν χαθεί για χρόνια στην Τασκένδη. Ανάμεσά τους εμείς, το κοινό, είτε ως έκθεμα στις οθόνες του περιπτέρου είτε ως ξαπλωμένα σώματα στα γιγάντια πουφ σε σχήμα αρχαίας κολώνας. Μια μοντέρνα αρχαία αγορά; Μπορεί.

«Θυμίζει αυτό το μαγαζί στην Πλάκα», λέει μια συνάδελφος και έχει δίκιο. Το «Remember» στην Αδριανού ανήκει πια και αυτό στην αρχαιολογία της περιοχής. Το σχολείο μου ήταν ακριβώς απέναντι και τα παιδιά του δημοτικού δεν μπορούσαμε να καταλάβουμε τότε σε ποιους απευθύνονταν τα μαύρα ρούχα με τις αλυσίδες. Ποιος άναβε όλα αυτά τα νέον φώτα; Γιατί ήταν τόσο δυνατή η μουσική; Αλλά ξέραμε πως όλο αυτό αποτελεί μέρος ενός σκηνικού. Η Ακρόπολη, τα σουβενίρ, η «Φτερού», ο φυστικάς που τόνιζε με το «ο Άραψ» την παρουσία του, οι παπάδες της Μητρόπολης που μας έκρυβαν τις ποδοσφαιρικές μπάλες στο ιερό, διάφορες απόκοσμες φιγούρες με γένια που συνομιλούσαν με φανταστικούς φίλους «για μια περιουσία που χάθηκε». Όλη αυτή η κοινωνία της Πλάκας που οδηγήθηκε στην έξοδο, ώστε να ικανοποιηθεί η ανάγκη των σύγχρονων κέντρων που δεν θέλουν πια κατοίκους, αλλά μόνο περαστικούς.

ΙΝΤΕΡΜΕΔΙΟ

Η Βενετία είναι μια πόλη που κανονικά δεν έπρεπε να υπάρχει. Η παρουσία της οφείλεται στην ανάγκη των κατοίκων της ηπειρωτικής περιοχής του Βένετο να βρουν καταφύγιο κατά τις επιδρομές των βαρβάρων τον 5ο και 6ο αιώνα. Οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στα λασπώδη νησάκια, θεμελιώνοντας τα κτίριά τους πάνω σε εκατομμύρια ξύλινους πασσάλους που μπήκαν βαθιά στον βάλτο. Αυτή η μηχανική ευφυΐα μετέτρεψε έναν ακατοίκητο βάλτο σε μια ισχυρή ναυτική αυτοκρατορία, δημιουργώντας μια μοναδική αρχιτεκτονική και ιστορική κληρονομιά πάνω στο νερό. Ακόμα και ένα ον ανώτερου πολιτισμού δε θα ήταν σε θέση να συλλάβει τη δημιουργική συνισταμένη που οδήγησε στο να στηριχθεί πάνω σ’ ένα δάσος κάτω από το νερό μια κατάσταση που στέκεται πέρα από την ομορφιά.

Κατά τη διάρκεια της Μπιενάλε, εκθέσεις και περφόρμανς διοργανώνονται και σε διάφορα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα της πόλης. Για παράδειγμα, μπορείς να μπεις σε μια εκκλησία, όπως εμείς, και να ακούσεις την Patti Smith να διαβάζει μια προσευχή πάνω σε ηχητική εγκατάσταση των Soundwalk Collective. Το «A sonic prayer with Patti Smith», στο πλαίσιο της επίσημης έναρξης του Περιπτέρου της Αγίας Έδρας του Βατικανού, πραγματοποιήθηκε στην Chiesa di Santa Maria di Nazareth. Συνεχίζει δε τη σχέση τόσο της Patti Smith όσο και των Soundwalk Collective με το Onassis Culture, μετά τις δύο ζωντανές εμφανίσεις στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης το 2024 με το Correspondences, ενώ θα ακολουθήσει και νέο πρότζεκτ με τους Soundwalk Collective στην Αθήνα την επόμενη σεζόν.

ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ … ΕΞΟΔΟΥ

 

Για να κυκλοφορήσεις στη Βενετία χρειάζεσαι μια κάρτα που αποδεικνύει ότι δεν έχεις πάει μονοήμερη· αλλιώς υπάρχει αντίτιμο. Το πρωί στους κεντρικούς δρόμους δεν χωράς να περάσεις. Ακόμα και να μη σε ακουμπάει κανείς, νιώθεις τον κόσμο να σε σπρώχνει προς κάπου. Οι κάτοικοι που μένουν πια πάνω στους πασσάλους είναι λιγότεροι από τις κλίνες των ξενοδοχείων. Δεν αντέχουν το κόστος, τη βαβούρα και τη δυσκολία να συντηρήσουν τη ζωή τους εκεί. Είναι φανερό ότι έχουν χάσει την πόλη τους.

Η μετακίνηση ήταν πάντα βασικό χαρακτηριστικό του ανθρώπινου οικοσυστήματος. Στην εποχή μας όπως υπάρχει διάχυτη μια κατάσταση εξόδου. Από τους Παλαιστίνιους στη Γάζα και τους Σουδανούς, στους κλιματικούς πρόσφυγες, τους ψηφιακούς νομάδες και στους αστικούς μετανάστες που ο τουρισμός και η στεγαστική κρίση τους οδηγεί σε μια αντίστοιχη έξοδο. Το έργο που απεικονίζεται ακριβώς από κάτω λέγεται People’s Desire του Sawangwongse Yawnghw δείχνει πήλινα ανθρωπάκια που μοιάζουν πως κατευθύνονται προς κάπου. Δεν ξέρεις αν φεύγουν ή έρχονται αλλά είναι σαν να δείχνει τις καταστάσεις εξόδου που βρισκόμαστε σήμερα. Σαν να κοιτάνε όλοι τη φωτεινή επιγραφή πάνω από τις εξόδους κινδύνου.

 ΜΙΚΡΑ ΜΙΚΡΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΠΙΕΝΑΛΕ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ

• H φετινή Μπιενάλε έχει τίτλο “In Minor Keys”. Επιμελήτριά της ήταν η Αφρικανή Κόγιο Κούο, που πέθανε έναν χρόνο πριν την έναρξη του θεσμού. Ένα κομμάτι της έκθεσης είναι τα περίπτερα των χωρών και ένα άλλο (σε δύο περιοχές της Βενετίας) αποτελείται από τα έργα που είχε επιλέξει η Κούο από διάφορους καλλιτέχνες.
• Χρειάζονται μέρες για να περιδιαβείτε με προσοχή την έκθεση. Σε γρήγορο τέμπο όμως σε μια ολόκληρη μέρα μπορείτε να δείτε τα περίπτερα και την έκθεση. 

• Η φετινή Μπιενάλε είχε αρκετά αξιοσημείωτα με αφορμή τη συμμετοχή της Ρωσίας αλλά και του Ισραήλ. Οι Pussy Riot επιτέθηκαν στο περίπτερο της Ρωσίας, έξω από το οποίο γίνονται συχνά αντιπολεμικές συγκεντρώσεις με την παρουσία αστυνομικών δυνάμεων. Το περίπτερο του Ισραήλ άλλαξε θέση… εξαιτίας ανακαίνισης. Η επιτροπή της Μπιενάλε ανακοίνωσε εξαιτίας όλης αυτής της έντασης ότι δεν θα απονείμει βραβεία. Η λύση που δόθηκε ήταν να ψηφίσει τελικά το κοινό για τα βραβεία των Περιπτέρων. Στη συνέχεια, οι καλλιτέχνες ανακοίνωσαν πως δεν πρόκειται να δεχθούν τα συγκεκριμένα βραβεία. Μπάχαλο.
• «Δεν μοιάζει όμως και με το μπάχαλο που ζούμε σήμερα; Κοίτα τριγύρω σου, διάβασε τις ειδήσεις καθημερινά. Το ίδιο συμβαίνει. Παντού γίνεται ό,τι να ‘ναι. Γιατί όχι και στη Μπιενάλε;» Αυτό μου είπε ο Κωνσταντίνος, φίλος από τα πολύ παλιά, που παρακολουθεί από κοντά τις Μπιενάλε χρόνια. Η αλήθεια είναι πως για τη σύγχρονη τέχνη μπορείς να πεις πολλά. Συχνά αναρωτιόμαστε ποιον μπορεί ν’ αφορά το έκθεμα που έχουμε μπροστά μας. Μήπως όλο αυτό προορίζεται μόνο για τις οικονομικές και πολιτιστικές ελίτ και κανέναν άλλον; Πέρα όμως από … αυτό το σκέλος, αυτό που καταλαβαίνεις όμως είναι ότι υπάρχει μια άμεση επικοινωνία με το τώρα: πόλεμος, προσφυγικό, υπερτουρισμός, οικονομική ανισότητα, κοινωνικά δικαιώματα, είναι θέματα που θα συναντήσει κανείς στην Μπιενάλε, δείχνοντας πως αρκετοί από τους καλλιτέχνες τουλάχιστον αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει γύρω τους.
• Πολιτιστικά όμως; Αισθητικά αξίζουν; Και εδώ θα δώσω την απάντηση ενός ανθρώπου που ασχολείται με το σπορ: «Σε κάθε Μπιενάλε μπορεί να σου φαίνονται τα περισσότερα ότι είναι σαβούρα. Ανάμεσα όμως σε αυτά υπάρχουν αυτές οι στιγμές που καθορίζουν την αισθητική σε όλες τις τέχνες, σε όσα θα δούμε τα επόμενα δέκα χρόνια».