Το μεταναστευτικό ως καταλύτης συνοχής ή διάρρηξης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης

Ξεκινώ απ’ την ουσία: Θεωρώ ότι το μήνυμα που πρέπει να στείλει σήμερα η Ελλάδα σε μια σειρά πολιτικές και πεδία όπως το μεταναστευτικό, οι εξωτερικές σχέσεις, η ασφάλεια και άμυνα, είναι αυτό της ενίσχυσης και όχι της διάρρηξης της ευρωπαϊκής συνοχής. Πρέπει να είναι μήνυμα κοινών πολιτικών και ενιαίας και συνεκτικής στρατηγικής και όχι διαφοροποιημένων δράσεων και εξαιρέσεων.

Η ισπανική Θέουτα ως «νέος Έβρος»

Οι εικόνες που μεταδόθηκαν από τη Θέουτα αποτελούν το πιο πρόσφατο επεισόδιο της μεταναστευτικής κρίσης. Είναι όμως και ένα ηχηρό ράπισμα που υπενθυμίζει ότι το μεταναστευτικό μπορεί να εργαλειοποιηθεί ως μέσο άσκησης γεωπολιτικής πίεσης. Το ποιος υποκίνησε τα πρόσφατα γεγονότα είναι ζήτημα που διερευνάται απ’ τις ισπανικές αρχές. Είναι βέβαιο ωστόσο, ότι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι χρησιμοποιήθηκαν για να ασκηθεί πίεση στα εξωτερικά σύνορα ενός Κράτους Μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κι εδώ είναι το πρώτο σημείο αντιστοιχίας με τα γεγονότα στον Έβρο πριν λίγα χρόνια: Η εξωτερική πίεση έγινε υπό την αιγίδα μιας τρίτης χώρας, για την οποία δεν μιλαμε σχεδόν καθόλου: το Μαρόκο. Στη Θέουτα, το Μαρόκο. Στον Έβρο, η Τουρκία.

Και όμως: αντί να επικεντρωθούμε στην Ευρώπη πώς θα αντιδράσουμε συντονισμένα και αποφασιστικά απέναντι σε χώρες που εργαλειοποιούν το μεταναστευτικό σε τέτοιο βαθμό, σπεύδουμε να διαρρήξουμε και τα ελαχιστα ψήγματα συνοχής «αναστέλλοντας» Συνθήκες (Σένγκεν) και στοχοποιώντας κράτη μέλη. Χθες την Ελλάδα, σήμερα την Ισπανία, αύριο ενδεχομένως πάλι την Ελλάδα ή οποιαδηποτε άλλη χώρα του Νότου περισσότερο εκτεθημένη στις μεταναστευτικές ροές.

Η αρχή της αλληλεγγύης μεταξύ των Κρατών Μελών

Όσοι πιστεύουμε στην αρχή της αλληλεγγύης μεταξύ των Κρατών Μελών – απ’ την ασφάλεια και άμυνα μέχρι το μεταναστευτικό – δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε αυτή την κρίση ως μια εσωτερική υπόθεση της Μαδρίτης. Η Θέουτα αφορά ολόκληρη την Ευρώπη όπως την αφορούσε ο Έβρος το 2020, όπως την αφορά το Αιγαίο και η Κύπρος. Τα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης είναι ενιαία και η υπεράσπισή τους δεν μπορεί να γίνεται κατά περίπτωση ή με γεωγραφικές εξαιρέσεις ή ακόμη χειρότερα, βάσει πολιτικών προτιμήσεων σε κάθε Κράτος Μέλος.

Τα τελευταία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση απέδειξε ότι διαθέτει σημαντική οικονομική και κανονιστική ισχύ. Δεν απέκτησε όμως «γεωπολιτική κουλτούρα» ούτε παρεμβατικό ρόλο στο διεθνές στερέωμα. Συνεχίζει να αντιδρά αποσπασματικά, παρακολουθώντας τις εξελίξεις αντί να τις προλαμβάνει. Οι υβριδικές απειλές δεν αποτελούν πλέον εξαίρεση αλλά τον νέο τρόπο άσκησης πίεσης από αναθεωρητικούς δρώντες. Στην Ελλάδα το γνωρίζουμε καλά: η εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών, η αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων, η ενεργειακή πίεση και οι επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης αποτελούν διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας στρατηγικής πραγματικότητας.

Γι’ αυτό και η απάντηση σε τέτοιες απειλές πρέπει να είναι στιβαρή, στρατηγική και να κινείται πέρα από τη δημαγωγία. Και κυρίως να μην «εσωτερικοποιούνται» οι εξωτερικές απειλές. Σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες παρατηρήθηκαν βεβιασμένες και μονομερείς αντιδράσεις, χωρίς προηγούμενο συντονισμό των 27. Ταυτόχρονα μετατέθηκε το πρόβλημα από ζήτημα εξωτερικών συνόρων σε ενδοευρωπαϊκή αντιπαράθεση. Τέτοιες αντιδράσεις δεν ενισχύουν την ασφάλεια· υπονομεύουν ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: τη Ζώνη Σένγκεν και την ελεύθερη κυκλοφορία εντός της ΕΕ.

Οι εικόνες από τη Θέουτα αποκάλυψαν για ακόμη μία φορά τη δυνατότητα εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών ως μέσου γεωπολιτικής πίεσης στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Την ίδια στιγμή, όμως, κατέδειξαν και κάτι εξίσου σημαντικό: ότι όταν υπάρχει αποφασιστική αντίδραση, λειτουργική συνεργασία με τις χώρες προέλευσης και σαφής πολιτική επιστροφών, η πίεση μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Η Ισπανία ενίσχυσε άμεσα τις δυνάμεις της, ενεργοποίησε τους μηχανισμούς επιστροφών σε συντονισμό με το Μαρόκο και μέσα σε λίγες ημέρες επανέφερε τον έλεγχο, με τη συντριπτική πλειονότητα όσων είχαν εισέλθει παράτυπα να επιστρέφουν στη χώρα τους, χωρίς καμία δευτερογενή μετακίνηση προς την ηπειρωτική Ευρώπη ή τον χώρο Σένγκεν. Η πραγματικότητα αυτή καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη να αντιμετωπίζονται τα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης με την ίδια σοβαρότητα και την ίδια αποφασιστικότητα.

Η κρίση της Θέουτα προσφέρει όμως και ένα δεύτερο δίδαγμα, ιδιαίτερα σημαντικό για την Ελλάδα: Όταν μια μεγάλη ευρωπαϊκή χώρα όπως η Ισπανία δοκιμάζεται, ολόκληρη η Ένωση αντιλαμβάνεται ευκολότερα τη σοβαρότητα της απειλής. Είναι λοιπόν η κατάλληλη στιγμή να στείλουμε ένα καθαρό ευρωπαϊκό μήνυμα: Η Ευρώπη οφείλει να στηρίξει την Ισπανία απέναντι στις υβριδικές πιέσεις, όπως ακριβώς και την Ελλάδα και την Κύπρο από αντίστοιχες απειλές.

Αλλά και αντίστροφα: Όταν Κράτη Μέλη σαν την Ισπανία ζητούν σήμερα την αμέριστη κατανόηση και στήριξη των εταίρων, θα ήταν αντιφατικό να αντιμετωπίζουν αντίστοιχες απειλές από κράτη όπως η αναθεωρητική Τουρκία συγκαταβατικά. Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη δεν μπορεί να είναι a la carte και η ευρωπαϊκή συνοχή και συνεργασία δεν μπορεί να αποσυνδέεται από τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και των θεμελιωδών συμφερόντων των Κρατών Μελών της ίδιας Ένωσης.

Εν κατακλείδι: Η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει αυτή τη συγκυρία με αυτοπεποίθηση και πρωτοβουλίες εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Να υπερασπιστεί την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και να τροχιοδρομήσει ξανά τη συζήτηση στον ύποπτο ρόλο τρίτων χωρών στη γεωπολιτική εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού. Σήμερα η Θέουτα. Αυρίο ίσως ξανά ο Έβρος.

 

*Ο Νικόλας Φαραντούρης είναι Ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ / S&D, μέλος των επιτροπών Εξωτερικών Υποθέσεων, Προϋπολογισμού και Αμερικανικών Σχέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Καθηγητής τπυ Ευρωπαϊκού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, κάτοχος της Ευρωπαϊκής Έδρας Jean Monnet.