Ποια Ευρώπη θέλουμε στην τσέπη μας;

Βερολίνο, 1931. “Money makes the world go round”, τραγουδάει με πάθος η Λάιζα Μινέλι στο Καμπαρέ, σε μια Ευρώπη που προσπαθεί ακόμη να ανακάμψει από έναν παγκόσμιο πόλεμο, ενώ ο επόμενος διαγράφεται ήδη στον ορίζοντα. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η Γηραιά Ήπειρος βρίσκεται ξανά σε μια περίοδο διαρκών μεταβολών: πόλεμοι στα σύνορά της, άνοδος του εθνικισμού, αμφισβήτηση των δημοκρατικών θεσμών και ένας κόσμος που γίνεται ολοένα και πιο πολυπολικός.

H Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα παρουσίασε δέκα προτάσεις για τη νέα σειρά χαρτονομισμάτων του ευρώ και καλεί τους ευρωπαίους πολίτες να ψηφίσουν την οπτική τους ταυτότητα. Η δημόσια έρευνα θα παραμείνει ανοιχτή έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2026 και η τελική απόφαση αναμένεται προς το τέλος του έτους. Δεν πρόκειται ακριβώς για δημοψήφισμα: η γνώμη του κοινού θα συνεκτιμηθεί μαζί με την αξιολόγηση της κριτικής επιτροπής και τις τεχνικές απαιτήσεις της παραγωγής. Είναι, όμως, μια σπάνια ευκαιρία να συμμετάσχουμε στη διαμόρφωση ενός αντικειμένου που θα περάσει από δισεκατομμύρια χέρια. Επομένως, δεν είναι απλώς ποιο από τα σχέδια μάς αρέσει περισσότερο. Είναι ποια εικόνα της Ευρώπης θέλουμε να κρατάμε στα χέρια μας.

Από τη στιγμή που το χρήμα απέκτησε σφραγισμένη και αναγνωρίσιμη μορφή, μετατράπηκε σε κάτι περισσότερο από ένα πρακτικό μέσο ανταλλαγής. Η οικονομική δυνατότητα προσφέρει επιλογές: επηρεάζει το πού μπορούμε να ζήσουμε, τι μπορούμε να σπουδάσουμε, ποιους στόχους έχουμε τη δυνατότητα να ακολουθήσουμε και, τελικά, πόσο έλεγχο μπορούμε να ασκήσουμε επάνω στη ζωή μας. Την ίδια στιγμή, το χρήμα οργανώνεται και ελέγχεται από θεσμούς. Η πρόσβαση σε αυτό καθορίζει την κοινωνική θέση, την κινητικότητα και τη συμμετοχή μας στη δημόσια ζωή. Προσφέρει ελευθερία, αλλά μπορεί να λειτουργήσει και ως μηχανισμός περιορισμού.

Η ισχύς του, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στην αξία που αναγράφεται επάνω του. Βρίσκεται και στην εικόνα του.

Τα νομίσματα αποτελούν μικρά πολιτισμικά αντικείμενα, σχεδιασμένα για να κυκλοφορούν. Μεταφέρουν σύμβολα, πρόσωπα, θρησκευτικές πεποιθήσεις και πολιτικές αξιώσεις από πόλη σε πόλη και από τη μία κοινωνία στην άλλη. Μέσα από το εμπόριο, τις μετακινήσεις και τις κατακτήσεις, η εικόνα ενός νομίσματος μπορεί να ταξιδέψει πολύ μακρύτερα από τα σύνορα της εξουσίας που το εξέδωσε. Έτσι, το νόμισμα γίνεται ένα μικρό, φορητό μνημείο – και συγχρόνως ένα εργαλείο πολιτισμικής εξουσίας και διπλωματίας. Ήδη στις αρχαίες πόλεις-κράτη, οι παραστάσεις των νομισμάτων συνδέονταν με τις θεότητες, τους ιδρυτικούς μύθους, τα ζώα, τους φυσικούς πόρους και τις εμπορικές δραστηριότητες του εκάστοτε τόπου.

Η Αθήνα επέλεξε την Αθηνά, προστάτιδα της πόλης, και τη γλαύκα της. Το αθηναϊκό τετράδραχμο δεν δήλωνε απλώς την οικονομική του αξία· μετέφερε παντού μια αναγνωρίσιμη εικόνα της αθηναϊκής ταυτότητας και ισχύος. Οι Ρωμαίοι συνέχισαν και διεύρυναν αυτή την πρακτική. Τα πορτρέτα των αυτοκρατόρων και των μελών των οικογενειών τους, μαζί με παραστάσεις νίκης, ειρήνης και θεϊκής εύνοιας, μετέτρεπαν τα νομίσματα σε καθημερινά μέσα νομιμοποίησης της εξουσίας. Ο αυτοκράτορας μπορούσε να είναι απών από τις περισσότερες επαρχίες της αυτοκρατορίας, αλλά το πρόσωπό του βρισκόταν μέσα στις αγορές, στους στρατώνες και στα σπίτια των υπηκόων του. Στη μεσαιωνική Ευρώπη, τα πορτρέτα ηγεμόνων, οι σταυροί, οι άγιοι και τα βασιλικά εμβλήματα δήλωναν τη σχέση πολιτικής και θρησκευτικής εξουσίας, ενώ στον πρώιμο ισλαμικό κόσμο, η οπτική γλώσσα του νομίσματος ακολούθησε μια διαφορετική πορεία. Τα πρώτα νομίσματα διατήρησαν στοιχεία των βυζαντινών και σασσανιδικών προτύπων, μέχρι που οι μεταρρυθμίσεις του χαλίφη Αμπντ αλ-Μαλίκ ιμπν Μαρουάν, στα τέλη του 7ου αιώνα, οδήγησαν σε αμιγώς επιγραφικές συνθέσεις με αραβική καλλιγραφία, θρησκευτικές φράσεις και αποσπάσματα από το Κοράνι. Η απομάκρυνση της ανθρώπινης μορφής δεν σήμαινε απουσία πολιτικής εικόνας. Αποτελούσε μια άλλη, εξίσου ισχυρή οπτική δήλωση για το θείο, την κυριαρχία και την ταυτότητα μιας νέας αυτοκρατορίας.

Η εικόνα του χρήματος δεν αντανακλά απλώς μια ταυτότητα· συμμετέχει ενεργά στην κατασκευή της. Κάθε κοινωνία επιλέγει τι θεωρεί άξιο να αναπαραχθεί σε εκατομμύρια αντίτυπα.

Σήμερα, μπορεί να χρησιμοποιούμε μετρητά λιγότερο συχνά στις καθημερινές συναλλαγές μας, όμως περισσότερα από 30 δισεκατομμύρια χαρτονομίσματα ευρώ παραμένουν σε κυκλοφορία, με συνολική αξία άνω του 1,5 τρισ. ευρώ. Είναι μία από τις πιο χειροπιαστές και κυριολεκτικές απεικονίσεις μια ενωμένης ευρώπης – ή μάλλον Ευρωζώνης. Όπως έχει δηλώσει η Κριστίν Λαγκάρντ, «τα χαρτονομίσματα αποτελούν μέρος της οικονομίας, της ταυτότητας και του πολιτισμού μας». Τα πιο πρόσφατα χαρτονομίσματα του ευρώ σχεδιάστηκαν γύρω από παράθυρα, πύλες και γέφυρες διαφορετικών αρχιτεκτονικών περιόδων. Οι κατασκευές αυτές δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα. Ήταν μια συνειδητή επιλογή, ώστε κανένα κράτος να μην αισθανθεί ότι η δική του κληρονομιά υπερισχύει των υπολοίπων. Τα παράθυρα συμβόλιζαν την ανοιχτότητα και οι γέφυρες την επικοινωνία μεταξύ των λαών της Ευρώπης. Για την πρώτη περίοδο του ενιαίου νομίσματος, αυτή η προσεκτική αφαίρεση είχε νόημα. Τώρα όμως; Είκοσι χρόνια αργότερα, η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει εάν θα συνεχίσει να αναπαριστά τον εαυτό της ανώνυμα μέσα από ποτάμια και πτηνά ή αν είναι έτοιμη να αποκτήσει πρόσωπο.

Οι δέκα νέες προτάσεις βασίζονται σε δύο θεματικές: τον «Ευρωπαϊκό πολιτισμό» και τα «Ποτάμια και πουλιά». Η δεύτερη θεματική αναδεικνύει τη βιοποικιλότητα, την ελευθερία και τη φύση που δεν αναγνωρίζει πολιτικά σύνορα. Πρόκειται για μια ουσιαστική και επίκαιρη κατεύθυνση, σε μια περίοδο κατά την οποία η κλιματική κρίση απαιτεί συλλογική ευρωπαϊκή δράση. Πιστεύω, ωστόσο, ότι σε αυτή τη συγκεκριμένη επιλογή πρέπει να στραφούμε προς τις ανθρωποκεντρικές προτάσεις.

Η Ευρώπη είναι γεωγραφία, αλλά η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα ανθρώπινο, πολιτικό και κοινωνικό κατασκεύασμα. Δεν δημιουργήθηκε από τα ποτάμια που τη διασχίζουν ή από τα πουλιά που πετούν πάνω από τα σύνορά της. Δημιουργήθηκε από ανθρώπους, μέσα από πολέμους, κοινωνικούς αγώνες, πολιτικές συγκρούσεις, επιστημονικές ανακαλύψεις, έργα τέχνης και επίμονες διαδικασίες συμφιλίωσης. Είναι ένα από τα πιο φιλόδοξα κοινωνικά πειράματα της σύγχρονης ιστορίας και παραμένει, μέχρι σήμερα, ανολοκλήρωτο.

Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο αριστουργημάτων και σπουδαίων ονομάτων. Είναι ο χώρος μέσα στον οποίο διαφορετικές κοινωνίες συγκρούστηκαν, αντάλλαξαν ιδέες, επηρέασαν η μία την άλλη και προσπάθησαν να δημιουργήσουν κοινές αξίες. Η μουσική, η επιστήμη, η λογοτεχνία, η εκπαίδευση και οι τέχνες διαμόρφωσαν τρόπους επικοινωνίας που ξεπέρασαν τα εθνικά σύνορα πολύ πριν δημιουργηθούν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί.

Ίσως, λοιπόν, ο επανασχεδιασμός των χαρτονομισμάτων να μοιάζει σε κάποιους με μια απέλπιδα προσπάθεια να καλυφθούν οι ρωγμές της Ευρώπης μέσα από τον πολιτισμό. Υπάρχει, όμως, ένας λόγος που η Ευρώπη επιστρέφει διαρκώς σε αυτόν: ο πολιτισμός είναι ένας από τους ελάχιστους κοινούς τόπους στους οποίους μπορεί ακόμη να συνομιλήσει, χωρίς να απαιτείται πρώτα η πλήρης πολιτική συμφωνία όλων.

Ανάμεσα στις δέκα τελικές προτάσεις βρίσκεται η πρόταση Ε της Ελληνίδας σχεδιάστριας Μυρσίνης Βαρδοπούλου. Η ελληνική υπογραφή έχει ασφαλώς ενδιαφέρον, δεν αποτελεί όμως από μόνη της λόγο επιλογής – και θα ήταν άδικο για την ίδια τη σχεδιάστρια να περιοριστεί η δουλειά της στην εθνικότητά της. Αυτό που καθιστά την πρόταση σημαντική είναι η σχεδιαστική της θέση· επιλέγει να εστιάσει στην οικουμενική αξία του έργου των εικονιζόμενων προσώπων, αντί να κατασκευάσει μια ακόμη σειρά εξιδανικευμένων πορτρέτων. Ο κύκλος και τα επιμέρους σύμβολα σχηματίζουν έναν κοινό διανοητικό χώρο. Η πρώτη ανάγνωση είναι άμεση και οικεία, ενώ οι λεπτομέρειες επιτρέπουν στον θεατή να ανακαλύψει βαθύτερες αναφορές. Παρά τη διαφορετικότητα των προσωπικοτήτων, το έργο τους παρουσιάζεται ως μια ενιαία πηγή έμπνευσης και ως τρόπος επανασύνδεσης με πολιτισμικές αξίες που παραμένουν γνώριμες, αλλά συνεχίζουν να εξελίσσονται.

Στη θεματική του ευρωπαϊκού πολιτισμού, η Μαρία Κάλλας συνδέεται με τις παραστατικές τέχνες στο χαρτονόμισμα των 5 ευρώ, ο Μπετόβεν με τη μουσική στα 10 ευρώ, η Μαρί Κιουρί με την εκπαίδευση και τα πανεπιστήμια στα 20 ευρώ, ο Θερβάντες με τις βιβλιοθήκες στα 50 ευρώ, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι με τα μουσεία στα 100 ευρώ και η Μπέρτα φον Ζούτνερ με τους δημόσιους χώρους στα 200 ευρώ. Στην πίσω όψη δεν βλέπουμε απρόσωπα μνημεία, αλλά ανθρώπους να τραγουδούν, να διαβάζουν, να διδάσκουν, να συναντιούνται και να μοιράζονται τον δημόσιο χώρο. Οι σπουδαίες προσωπικότητες λειτουργούν ως είσοδοι προς μια ζωντανή, καθημερινή εμπειρία πολιτισμού. Ως πολίτες, οφείλουμε να συμμετάσχουμε στη δημόσια έρευνα, ακριβώς επειδή μας δίνεται αυτή η δυνατότητα. Να δούμε προσεκτικά τις προτάσεις και να αναρωτηθούμε τι θέλουμε να εκπροσωπεί το κοινό μας νόμισμα. Η επιλογή ενός σχεδίου μπορεί να φαίνεται μικρή μπροστά στις κρίσεις που αντιμετωπίζει η ήπειρος. Όμως οι εικόνες που επαναλαμβάνονται καθημερινά διαμορφώνουν, αθόρυβα, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Ένα χαρτονόμισμα είναι ίσως η μικρότερη εικαστική έκθεση που επισκεπτόμαστε χωρίς να το καταλαβαίνουμε.

Γι’ αυτό η δική μου προτίμηση θα στραφεί στους ανθρώπους. Στους ανθρώπους που έκαναν την Ευρώπη κάτι περισσότερο από μια ήπειρο στον χάρτη. Σε εκείνους που, μέσα από τη μουσική, την επιστήμη, τη λογοτεχνία, την εκπαίδευση και τη διεκδίκηση της ειρήνης, δημιούργησαν έναν κοινό ελεύθερο, πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό χώρο.

Και ίσως, έστω για τρία δεύτερα, την ώρα που θα παίρνω τα ρέστα στη Βαρβάκειο από ένα εικοσάευρο με τη Μαρί Κιουρί και θα βάζω πίσω στο πορτοφόλι μου το πεντάευρο με τη Μαρία Κάλλας, να αναρωτηθώ ξανά:

Τι σημαίνει τώρα Ευρώπη, εάν όχι οι άνθρωποι και ο πολιτισμός που επέλεξαν να μοιραστούν;

* Ο Ιωάννης Γριβάκος είναι Υπότροφος “Changemaker” στο πρόγραμμα Σύγχρονης Πολιτικής Κουλτούρας του Maastricht University. Δραστηριοποιείται στον κλάδο της επικοινωνίας.