Πώς η εμμηνόπαυση επηρεάζει τον τρόπο που γερνά ο εγκέφαλος

Η φαιά ουσία του εγκεφάλου μειώνεται φυσιολογικά όσο περνούν τα χρόνια. Ωστόσο, μια νέα μελέτη δείχνει ότι κατά τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση αυτή η σταδιακή απώλεια φαίνεται να επιβραδύνεται προσωρινά, μεταβάλλοντας για ένα διάστημα τη συνηθισμένη πορεία γήρανσης του εγκεφάλου.

Πρόκειται για την πρώτη μελέτη εγκεφαλικών απεικονίσεων που εξέτασε συνολικά τις αλλαγές στη φαιά ουσία κατά τη συγκεκριμένη φάση της ζωής. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι, όταν αρχίζει η μετάβαση στην εμμηνόπαυση, η φυσιολογική μείωση του όγκου του εγκεφαλικού φλοιού επιβραδύνεται με τρόπο που προς το παρόν δεν έχει εξηγηθεί.

Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη γιατί συμβαίνει αυτό.

Η επικεφαλής της μελέτης, γνωστική νευροεπιστήμονας Sophie van ‘t Hof από το Amsterdam University Medical Center στην Ολλανδία, σχολίασε ότι μέχρι σήμερα δεν είχε εξεταστεί ποτέ η μεταβολή της φαιάς ουσίας σε ολόκληρο τον εγκέφαλο κατά τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση.

«Παραδόξως, η μεταβολή της φαιάς ουσίας ολόκληρου του εγκεφάλου δεν είχε εξεταστεί ποτέ στη διάρκεια της μετάβασης στην εμμηνόπαυση. Έτσι, το κάναμε εμείς», έγραψε στο LinkedIn.

Η ίδια και οι συνεργάτες της πραγματοποίησαν επαναλαμβανόμενες εγκεφαλικές απεικονίσεις σε περισσότερους από 1.000 συμμετέχοντες, οι οποίοι βρίσκονταν σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους. Ανάμεσά τους ήταν άτομα που περνούσαν την εφηβεία, καθώς και γυναίκες πριν και μετά την εγκυμοσύνη ή την εμμηνόπαυση.

Τι αλλάζει στον εγκέφαλο στις διαφορετικές φάσεις της ζωής

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι κάθε σημαντική βιολογική μετάβαση συνοδεύεται από διαφορετικές μεταβολές στον εγκέφαλο.

Κατά την εφηβεία και την εγκυμοσύνη, για παράδειγμα, η απώλεια φαιάς ουσίας στον εγκεφαλικό φλοιό επιταχύνεται. Οι απεικονίσεις έδειξαν εκτεταμένη μείωση του όγκου του εγκεφάλου σε αυτές τις φάσεις.

Παρότι μια τέτοια διαπίστωση μπορεί να ακούγεται ανησυχητική, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν σημαίνει απαραίτητα κάτι αρνητικό. Αντίθετα, θεωρείται ένδειξη ότι ο εγκέφαλος αναδιοργανώνει τους διαθέσιμους νευρικούς πόρους του προκειμένου να προσαρμοστεί σε μια νέα φάση ζωής.

Στην εμμηνόπαυση, ωστόσο, η εικόνα ήταν διαφορετική.

Με την έναρξη της μετάβασης προς την εμμηνόπαυση, η φυσιολογική μείωση τόσο του συνολικού όγκου του εγκεφαλικού φλοιού όσο και της φαιάς ουσίας φάνηκε να επιβραδύνεται αισθητά.

Όπως το έθεσε η van ‘t Hof, «η εμμηνόπαυση, με άλλα λόγια, δεν ορίζεται από αυτό που αλλάζει, αλλά από αυτό που δεν αλλάζει».

Ο πιθανός ρόλος των ορμονών

Κατά την εφηβεία και την εγκυμοσύνη, το γυναικείο σώμα περνά από έντονες ορμονικές μεταβολές, με σημαντική αύξηση των οιστρογόνων και της προγεστερόνης. Οι ορμόνες αυτές μπορούν να συνδέονται με υποδοχείς στον εγκέφαλο.

Την ίδια περίοδο παρατηρείται και επιτάχυνση της απώλειας φαιάς ουσίας στον εγκεφαλικό φλοιό.

Αντίθετα, όταν αρχίζει η εμμηνόπαυση, τα επίπεδα των στεροειδών ορμονών του φύλου μειώνονται, ενώ ταυτόχρονα επιβραδύνεται και η απώλεια φαιάς ουσίας.

Οι δύο αυτές μεταβολές ενδέχεται να συνδέονται μεταξύ τους. Προς το παρόν, ωστόσο, αυτό παραμένει υπόθεση και όχι αποδεδειγμένη αιτιώδης σχέση.

Οι εγκεφαλικές απεικονίσεις μπορούν να δείξουν ότι δύο φαινόμενα συμβαίνουν παράλληλα, δεν μπορούν όμως να αποδείξουν ότι οι ορμονικές αλλαγές προκαλούν την αναδιαμόρφωση του εγκεφάλου ή το αντίστροφο.

Στη συγκεκριμένη μελέτη, οι συμμετέχουσες δήλωσαν οι ίδιες σε ποιο στάδιο της εμμηνόπαυσης βρίσκονταν, ενώ δεν πραγματοποιήθηκαν μετρήσεις των ορμονικών επιπέδων τους.

Παρόλα αυτά, οι απεικονίσεις επαναλήφθηκαν σε βάθος αρκετών ετών, στοιχείο που ενισχύει τη βαρύτητα των ευρημάτων.

Ορισμένες από τις γυναίκες δεν είχαν ακόμη ξεκινήσει τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση όταν άρχισε η έρευνα, αλλά είχαν εισέλθει σε αυτή μέχρι την ολοκλήρωσή της. Σε αυτή την ομάδα, οι εγκεφαλικές απεικονίσεις δεν έδειξαν την ίδια μείωση της φαιάς ουσίας που παρατηρήθηκε τόσο στις γυναίκες που παρέμειναν προεμμηνοπαυσιακές όσο και σε εκείνες που ήταν ήδη μετεμμηνοπαυσιακές σε όλη τη διάρκεια της μελέτης.

Τα αποτελέσματα παρέμειναν σταθερά ανεξάρτητα από την ηλικία, από το αν οι συμμετέχουσες ακολουθούσαν θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης ή από τον αριθμό των παιδιών που είχαν αποκτήσει.

Οι μεταβολές που παρατηρήθηκαν κατά τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση εντοπίζονταν συχνότερα σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι γνωστό ότι επηρεάζονται από τα οιστρογόνα, αν και υποδοχείς οιστρογόνων υπάρχουν σε πολλές περιοχές του εγκεφάλου.

Το στοιχείο αυτό αποτελεί μία ακόμη ένδειξη για πιθανή σύνδεση με τις ορμονικές αλλαγές, όμως η van ‘t Hof επισήμανε κατά την παρουσίαση των ευρημάτων ότι «οι ακριβείς επιπτώσεις είναι πολύ δύσκολο να αποσαφηνιστούν» σε αυτή τη φάση.

Τι γνωρίζουμε ακόμη για την εμμηνόπαυση και τον εγκέφαλο

Παρά το γεγονός ότι η εμμηνόπαυση αφορά τεράστιο μέρος του πληθυσμού, οι επιπτώσεις της στον ανθρώπινο εγκέφαλο παραμένουν ελάχιστα μελετημένες.

Στη νευροεπιστήμη, μόλις το 2% έως 6% των μελετών διεξάγονται αποκλειστικά σε γυναίκες, ενώ λιγότερο από το 5% λαμβάνουν υπόψη το φύλο ως ξεχωριστή μεταβλητή στην ανάλυση.

Μέχρι σήμερα, μόνο μία ακόμη διαχρονική μελέτη με εγκεφαλικές απεικονίσεις είχε εξετάσει τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση. Η έρευνα εκείνη, που δημοσιεύθηκε το 2018, επικεντρώθηκε αποκλειστικά στον ιππόκαμπο, περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τη μνήμη και τη μάθηση.

Τα ευρήματά της έδειξαν ότι η απώλεια φαιάς ουσίας στον ιππόκαμπο επιταχύνεται κατά τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση.

Η νέα μελέτη, εξετάζοντας τον εγκέφαλο σε ευρύτερη κλίμακα, κατέληξε σε διαφορετικό συμπέρασμα.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι τα δεδομένα ενδέχεται να υποδηλώνουν μια «πιθανή επιβράδυνση της σχετιζόμενης με την ηλικία έκπτωσης» κατά τη μετάβαση στην εμμηνόπαυση, διευκρινίζουν όμως ότι η ερμηνεία αυτή θα πρέπει προς το παρόν να θεωρείται προκαταρκτική.

Το ασφαλέστερο συμπέρασμα, σύμφωνα με τη μελέτη, είναι ότι η εμμηνόπαυση φαίνεται να αποτελεί μια ιδιαίτερη περίοδο αυξημένης πλαστικότητας του εγκεφάλου.

Το τι ακριβώς σημαίνει αυτή η αλλαγή για τη μακροπρόθεσμη γήρανση του γυναικείου εγκεφάλου παραμένει, προς το παρόν, άγνωστο.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications.