Από τους ΧΑΔΑ στους ΧΥΤΑ: Γιατί η Ελλάδα χρειάζεται μια νέα προσέγγιση στη διαχείριση των αποβλήτων

Η νέα παραπομπή της Ελλάδας στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη διαχείριση των αποβλήτων επαναφέρει στο προσκήνιο ένα πρόβλημα που συνοδεύει τη χώρα εδώ και δεκαετίες. Παρά τις σημαντικές προσπάθειες που έχουν γίνει, η μετάβαση από την ανεξέλεγκτη διάθεση αποβλήτων σε ένα ολοκληρωμένο, αποτελεσματικό και κυκλικό σύστημα διαχείρισης παραμένει μια ανοιχτή πρόκληση.

Η ιστορική διαδρομή των Χώρων Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Αποβλήτων (ΧΑΔΑ) αποτυπώνει το μέγεθος του προβλήματος. Το 2000 είχαν καταγραφεί 3.012 ΧΑΔΑ, από τους οποίους οι 2.182 ήταν ενεργοί. Το 2005, με την πρώτη καταδίκη της Ελλάδας από το Δικαστήριο της ΕΕ (υπόθεση C-502/03), εξακολουθούσαν να λειτουργούν 1.125 παράνομοι χώροι ανεξέλεγκτης διάθεσης αποβλήτων.

Η προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια, ωστόσο το 2014 η Ελλάδα καταδικάστηκε εκ νέου (υπόθεση C-378/13). Από τους 293 παράνομους χώρους που είχαν καταγραφεί τότε, οι 70 εξακολουθούσαν να λειτουργούν, ενώ οι υπόλοιποι 223 είχαν κλείσει χωρίς να έχουν αποκατασταθεί. Το Δικαστήριο επέβαλε κατ’ αποκοπή πρόστιμο 10 εκατ. ευρώ, καθώς και πρόσθετη χρηματική ποινή ανά εξάμηνο μέχρι την επίτευξη συμμόρφωσης.

Η μετάβαση από τους ΧΑΔΑ στους οργανωμένους Χώρους Υγειονομικής Ταφής Αποβλήτων (ΧΥΤΑ) αποτέλεσε σημαντικό βήμα. Ωστόσο, η δημιουργία και λειτουργία νόμιμων εγκαταστάσεων δεν αρκεί από μόνη της, εάν δεν συνοδεύεται από επαρκή επεξεργασία, αποτελεσματική χωριστή συλλογή και ουσιαστική ανάκτηση υλικών.

Η νέα ευρωπαϊκή διαδικασία και οι σημερινές αδυναμίες

Η σημερινή υπόθεση αφορά ένα διαφορετικό, αλλά συναφές, πρόβλημα: τη συμμόρφωση των χώρων υγειονομικής ταφής και, ευρύτερα, την επάρκεια των υποδομών διαχείρισης αποβλήτων.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε τη διαδικασία κατά της Ελλάδας τον Νοέμβριο του 2021, επισημαίνοντας, μεταξύ άλλων, την ανεπαρκή δυναμικότητα επεξεργασίας των αποβλήτων πριν από την ταφή και τις ελλείψεις στη χωριστή συλλογή. Τον Δεκέμβριο του 2024 απέστειλε αιτιολογημένη γνώμη, εντοπίζοντας προβλήματα σε 84 χώρους υγειονομικής ταφής.

Τον Οκτώβριο του 2026, η Επιτροπή παρέπεμψε την Ελλάδα στο Δικαστήριο της ΕΕ. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, από τους 84 χώρους, οι τρεις είχαν κλείσει, ενώ από τους 81 που παρέμεναν σε λειτουργία, οι 66 —ποσοστό περίπου 81%— κρίθηκαν μη συμμορφούμενοι. Για το λόγο αυτό μας επέβαλαν πρόστιμο 900.000 ευρώ για το πρώτο εξάμηνο. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η χώρα δεν έχει ακόμη εξασφαλίσει ένα επαρκές και ολοκληρωμένο δίκτυο εγκαταστάσεων διαχείρισης αποβλήτων.

Η εικόνα αυτή συνδέεται με τη συνολική επίδοση της χώρας. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, περίπου το 80% των αστικών αποβλήτων στην Ελλάδα εξακολουθεί να οδηγείται σε ταφή, ενώ το ποσοστό ανακύκλωσης ανέρχεται σε 17,4%, έναντι 48% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η πρόκληση δεν περιορίζεται στην κατασκευή νέων εγκαταστάσεων ή στην αποκατάσταση παλαιών χώρων ανεξέλεγκτης διάθεσης. Αφορά τη συνολική οργάνωση του συστήματος: από τον τρόπο με τον οποίο συλλέγονται τα απόβλητα μέχρι την επεξεργασία, την ανάκτηση υλικών και την τελική διάθεσή τους.

Από την ταφή στην κυκλική διαχείριση

Η αποτελεσματική διαχείριση των αποβλήτων προϋποθέτει μια σαφή αλλαγή προτεραιοτήτων. Η χωριστή συλλογή πρέπει να εφαρμόζεται στην πηγή, τα ανακυκλώσιμα υλικά να οδηγούνται σε πραγματική ανακύκλωση και τα σύμμεικτα απόβλητα να υφίστανται την απαιτούμενη επεξεργασία πριν από την τελική διάθεση. Στόχος πρέπει να είναι η ανάκτηση όσο το δυνατόν περισσότερων υλικών και η σταδιακή μείωση της ποσότητας που καταλήγει σε ταφή.

Η νέα παραπομπή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η ευρωπαϊκή διαδικασία είχε ξεκινήσει ήδη από το 2021. Πέντε χρόνια αργότερα, οι διαπιστώσεις της Επιτροπής αναδεικνύουν τη συνεχιζόμενη ανάγκη για επενδύσεις, αποτελεσματικότερη εποπτεία και καλύτερο συντονισμό μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων.

Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί ένα συνεκτικό σχέδιο, με σαφείς αρμοδιότητες, μετρήσιμους στόχους και αξιολόγηση βάσει πραγματικών αποτελεσμάτων. Σε αυτή την κατεύθυνση, τρεις παρεμβάσεις μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση του συστήματος.

Τρεις παρεμβάσεις με πρακτικό αποτέλεσμα

Πρώτον, θεσμική θωράκιση και στελέχωση του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ). Η αποτελεσματικότερη εποπτεία των Συστημάτων Εναλλακτικής Διαχείρισης, η ενίσχυση της διαφάνειας και η σύνδεση της χρηματοδότησης με μετρήσιμα αποτελέσματα μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της λειτουργίας και της αξιοπιστίας της ανακύκλωσης. Η αναβάθμιση δεν απαιτεί δημοσιονομική επιβάρυνση διότι οι πόροι του ΕΟΑΝ προέρχονται από τα συλλογικά συστήματα εναλλακτικής διαχείρισης.

Δεύτερον, εφαρμογή ενός αποτελεσματικού Συστήματος Επιστροφής Εγγύησης (Deposit Return System – DRS). Ένα καλά σχεδιασμένο και λειτουργικό σύστημα μπορεί να ενισχύσει τη χωριστή συλλογή των συσκευασιών ποτών και εμφιαλωμένου νερού, να βελτιώσει την ποιότητα των συλλεγόμενου υλικών και να συμβάλει στην βελτίωση των στόχων ανακύκλωσης με την προϋπόθεση ότι κατά την έναρξη λειτουργίας του τα σημεία συλλογής θα πρέπει να καλύπτουν τουλάχιστον το 95% της επικράτειας. Σε αντίθετη περίπτωση οι πολίτες δεν θα μπορούν να εισπράξουν τα 10 ή 15 λεπτά ανάλογα το μέγεθος της συσκευασίας. Οι πόροι αυτοί εκτιμάται ότι θα επιστρέφονται στο σύστημα και αυτό θα δημιουργήσει κοινωνική αναταραχή, μια και τα συστήματα χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από τους υπόχρεους παραγωγούς.

Τρίτον, καλύτερη διαχείριση και έλεγχος των ΧΥΤΑ. Απαιτούνται συστηματική παρακολούθηση της συμμόρφωσης, αναβάθμιση των προβληματικών εγκαταστάσεων και διασφάλιση ότι τα απόβλητα που οδηγούνται σε ταφή έχουν υποστεί την απαιτούμενη επεξεργασία. Παράλληλα, χρειάζεται σταθερή μείωση της εξάρτησης από την ταφή μέσω της πρόληψης, της χωριστής συλλογής και της ανάκτησης υλικών.

Η ανάγκη για μια συνεκτική στρατηγική

Η εμπειρία των προηγούμενων δεκαετιών δείχνει ότι η διαχείριση των αποβλήτων δεν μπορεί να βασίζεται σε αποσπασματικές παρεμβάσεις. Η αντιμετώπιση των παράνομων χωματερών ήταν αναγκαία, αλλά η πρόκληση σήμερα είναι ευρύτερη: η δημιουργία ενός συστήματος που λειτουργεί αποτελεσματικά σε όλα τα στάδια, από τη συλλογή έως την τελική διάθεση.

Η ενίσχυση του ΕΟΑΝ, η εφαρμογή ενός αποτελεσματικού DRS και η καλύτερη διαχείριση των ΧΥΤΑ αποτελούν παρεμβάσεις που μπορούν να ενταχθούν σε μια κοινή στρατηγική, με στόχο τη βελτίωση της εποπτείας, την αύξηση της ανακύκλωσης και τη μείωση της ταφής.

Το ζητούμενο είναι σαφές: καλύτερη διακυβέρνηση, περισσότερη και ποιοτικότερη ανακύκλωση, λιγότερη και ασφαλέστερη ταφή.

 

*O Δημήτρης Πολιτόπουλος και ο Φέλιξ Μπεζάτη είναι μέλη του τομέα Ενέργειας και Περιβάλλοντος της ΕΛ.Α.Σ.