ΤΟΥΡΚΟΛΙΒΥΚΟ ΜΝΗΜΟΝΙΟ: ΓΙΑΤΙ Η ΒΕΓΓΑΖΗ ΑΛΛΑΞΕ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟ

Η επικύρωση και η υιοθέτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου θαλασσίων ζωνών από την Ανατολική Λιβύη και τη Βουλή των Αντιπροσώπων στη Βεγγάζη φαίνεται να αναδιατάσσει σημαντικά τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, ανατρέποντας βασικές σταθερές στις οποίες επένδυσε η ελληνική διπλωματία και η κυβέρνηση στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια.

Σε μια κρίσιμη γεωπολιτική συγκυρία για την Ανατολική Μεσόγειο, όπου οι περιφερειακές συμμαχίες επαναπροσδιορίζονται απότομα και ραγδαία τα τελευταία χρόνια, ο Ανάς Ελ Γκομάτι, ιδρυτής και διευθυντής του κέντρου ερευνών Sadeq Institute με έδρα την Τρίπολη της Λιβύης, μιλά στο NEWS 24/7 και παρουσιάζει την νέα συνθήκη και όσα φέρνει σε γεωπολιτικό επίπεδο. Στη συζήτηση που είχαμε, ο κ. Ελ Γκομάτι εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η άνοδος του Σαντάμ Χαφτάρ και ο παραγκωνισμός του Αγκίλα Σάλεχ «ξεκλείδωσαν» τη συμφωνία με την Άγκυρα και αναλύει τους λόγους που η στρατηγική της Ελλάδας βασίστηκε σε επισφαλή δεδομένα. Επίσης, παρουσιάζει τις πραγματικές προκλήσεις για την ασφάλεια στη θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης, αλλά και τη θέση της Αιγύπτου και του Ισραήλ απέναντι σε αυτή την εξέλιξη.

Το timing της συμφωνίας και η προτεραιότητα της νέας ηγεσίας στη Βεγγάζη 

Ερωτηθείς για τους λόγους για τους οποίους η συμφωνία μεταξύ Βεγγάζης και Άγκυρας ολοκληρώθηκε ακριβώς σε αυτό το χρονικό σημείο, ο κ. Ελ Γκομάτι επισημαίνει ότι πρόκειται για το  αποτέλεσμα της σύγκλισης εσωτερικών και περιφερειακών συνθηκών.

«Οι συνθήκες απλώς ευθυγραμμίστηκαν», αναφέρει χαρακτηριστικά. «Η Βουλή των Αντιπροσώπων, η οποία παραδοσιακά ελεγχόταν από τον έμπιστο του Καΐρου, Αγκίλα Σάλεχ, διαθέτει πλέον μια νέα ηγεσία που επελέγη τον τελευταίο μήνα από τον Σαντάμ Χαφτάρ. Παράλληλα, η ευρύτερη πολιτική διαμεσολάβηση υπό την αιγίδα των ΗΠΑ για τη συγκρότηση μιας ενιαίας κυβέρνησης στη Λιβύη προχωρά σταθερά, ενώ το περιφερειακό σκηνικό έχει μετατοπιστεί ριζικά μετά τον πόλεμο στη Γάζα. Υπάρχουν πλέον νέα δεδομένα».

Όπως υπογραμμίζει ο Λίβυος αναλυτής, σε αυτά τα νέα δεδομένα εντάσσεται και η σταδιακή εξομάλυνση των σχέσεων Αιγύπτου και Τουρκίας, σε συνδυασμό με τις ισορροπημένες σχέσεις Καΐρου-Τελ Αβίβ, που περιόρισε σημαντικά τη διάθεση και τα περιθώρια της Αιγύπτου να μπλοκάρει εκ των προτέρων την επικύρωση του μνημονίου, σε αντίθεση με ό,τι ίσχυε τα προηγούμενα χρόνια.

«Το μνημόνιο του 2019 είχε υπογραφεί από την πολιτική ηγεσία της Τρίπολης. Αυτό που άλλαξε τώρα είναι ότι το εκλεγμένο κοινοβούλιο τάσσεται επίσημα πίσω από τον Σαντάμ Χαφτάρ, καθώς ο ίδιος αναζητά τη στήριξη ενός ισχυρού περιφερειακού παίκτη». Η Τουρκία φαίνεται ότι ασκεί πλέον αυτό τον ρόλο, επιδιώκοντας να διαφυλάξει τα στρατηγικά και οικονομικά της συμφέροντα, κυρίως απέναντι στην Ελλάδα και το Ισραήλ. Έπειτα από διαδοχικές συναντήσεις μεταξύ Τούρκων αξιωματούχων και μελών της οικογένειας Χαφτάρ το τελευταίο διάστημα, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Ανατολικής Λιβύης άρχισε τον Ιούνιο του 2025 να επανεξετάζει το μνημόνιο, με προοπτική την επικύρωσή του, εξέλιξη που τελικά πραγματοποιήθηκε χωρίς καμία πρότερη ενημέρωση προς την ελληνική πλευρά.

Αναντιστοιχία προσδοκιών και πραγματικότητας

Για χρόνια, η ελληνική κυβέρνηση αντιμετώπιζε το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ ως νομικό και γεωπολιτικό «ανάχωμα» απέναντι στις τουρκικές αξιώσεις. Απαντώντας στο ερώτημα για το τι πήγε στραβά στις επαφές της ελληνικής πλευράς με την Ανατολική Λιβύη, ο επικεφαλής του Sadeq Institute έκανε λόγο για «αναντιστοιχία εκτιμήσεων».

«Δεν θα χαρακτήριζα τη νέα κατάσταση ως κατάρρευση του status quo που είχε διαμορφωθεί μέχρι τώρα, όσο ως αναντιστοιχία εκτιμήσεων του πρόσφατου παρελθόντος με ό,τι ισχύει σήμερα. Η Αθήνα αντιμετώπισε την άρνηση των Χαφτάρ και της Βουλής να επικυρώσουν το μνημόνιο ως μια μόνιμη, παγιωμένη θέση, ενώ στην πραγματικότητα ήταν η θέση της προηγούμενης ηγεσίας και των υποστηρικτών της. Σήμερα, οι θεσμοί της Λιβύης έχουν νέα ηγεσία και διαφορετικές προτεραιότητες, ενώ η Τουρκία αποτελεί πλέον πολύ μεγαλύτερο κομμάτι τόσο του πολιτικού τοπίου, όσο και του ευρύτερου περιβάλλοντος ασφαλείας στην περιοχή».

Σύμφωνα με τον κ. Ελ Γκομάτι, η Άγκυρα δεν χρειάστηκε καν να γεφυρώσει το βαθύ χάσμα ανάμεσα σε Ανατολική και Δυτική Λιβύη: «Η Τουρκία δεν χρειάστηκε να ενώσει τη διαιρεμένη Λιβύη. Πρόσφερε κάτι χειροπιαστό και στις δύο πλευρές σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, και αμφότερες το βρήκαν χρήσιμο». 

Άμεση ήταν η παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), μέσω των μηνυμάτων που εξέπεμψαν η επικεφαλής της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα. Αμφότεροι επαναβεβαίωσαν την πάγια και αδιαπραγμάτευτη θέση τους για το τουρκολιβυκό μνημόνιο, υπογραμμίζοντας ότι η απόφαση του κοινοβουλίου της Βεγγάζης δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα για τρίτα κράτη, προσθέτοντας επίσης ότι το μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα κρατών-μελών της ΕΕ, της Ελλάδας και της Κύπρου, και προσκρούει ευθέως στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας. 

«Από νομική άποψη, η συμφωνία είναι ασθενής», προσθέτει ο κ. Ελ Γκομάτι. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η ΕΕ απορρίπτει τη συμφωνία και κανένα δικαστήριο δεν μπορεί να επιληφθεί της διαφοράς, εκτός εάν συναινέσουν και οι δύο πλευρές. Ωστόσο, τα καλώδια και οι αγωγοί που συνδέουν την Κύπρο και την Ελλάδα με την Ευρώπη πρέπει να διασχίσουν αυτή τη γραμμή, και η Άγκυρα μπορεί να προβάλλει τις αξιώσεις της, ενώ αξιωματούχοι και νομικοί της ΕΕ εξακολουθούν να διαφωνούν. Οι επενδυτές και όσοι ασχολούνται με τις ασφάλειες στις ναυτιλιακές συναλλαγές θα πρέπει να συνυπολογίσουν αυτόν τον κίνδυνο για τα πλοία ή τα έργα, προτού εκδοθεί κάποια δικαστική απόφαση».

Το σενάριο σύγκρουσης Ελλάδας-Τουρκίας και ο ρόλος του Καΐρου 

Με φόντο τις ελληνικές έρευνες για υδρογονάνθρακες νότια της Κρήτης και με δεδομένη την αυξημένη τουρκική ναυτική παρουσία, τίθεται το ερώτημα αν η θαλάσσια αυτή ζώνη μπορεί να εξελιχθεί σε πεδίο ανάφλεξης ή εστία μιας απευθείας στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας.

Ο κ. Ελ Γκομάτι αποτυπώνει τους πραγματικούς -κατά τον ίδιο- κινδύνους: «Οι πραγματικοί κίνδυνοι αφορούν αλληλοεπικαλυπτόμενες άδειες ερευνών, αντικρουόμενες οδηγίες Navtex και στρατιωτικές ασκήσεις στα ίδια ύδατα. Ωστόσο, δεν βλέπω τη Λιβύη να μετατρέπεται σε εφαλτήριο ή πεδίο μιας απευθείας ελληνοτουρκικής στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Καμία λιβυκή παράταξη δεν κερδίζει μετατρέποντας τη χώρα σε θέατρο μιας τέτοιας σύγκρουσης. Τόσο η Βεγγάζη, όσο και η Τρίπολη επιζητούν επενδύσεις στη χώρα και διεθνή αναγνώριση. Ο μόνος λογικός δρόμος διεξόδου είναι η οριοθέτηση των ζητημάτων μέσω διαπραγματεύσεων».

Η σύμπλευση των δύο κυβερνητικών μερών στη Λιβύη γύρω από το τουρκολιβυκό μνημόνιο δοκιμάζει επίσης και τις ισορροπίες της Αιγύπτου, η οποία παραδοσιακά έβλεπε την Κυρηναϊκή, δηλαδή την ανατολική παράκτια περιοχή της Λιβύης, ως ζώνη ασφαλείας απέναντι στην τουρκική επιρροή. Η απόφαση της Βουλής στη Βεγγάζη προκάλεσε την άμεση και έντονη ενόχληση του Καΐρου, το οποίο απέρριψε ρητά την επικύρωση, υπενθυμίζοντας ότι η συμφωνία παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και συγκρούεται ευθέως με τη μερική οριοθέτηση ΑΟΖ που υπέγραψαν Ελλάδα και Αίγυπτος το 2020. 

Παρότι οι αιγυπτιακές διπλωματικές αρχές χαρακτήρισαν την κίνηση για επικύρωση του μνημονίου «παράνομη», η αντίδραση της κυβέρνησης του αλ Σίσι κινήθηκε σε προσεκτικά υπολογισμένους τόνους. Το Κάιρο επιδιώκει να αποτρέψει την παγίωση των τουρκικών τετελεσμένων στα δυτικά του σύνορα, αλλά ταυτόχρονα αποφεύγει μια ολοκληρωτική ρήξη με την οικογένεια Χαφτάρ, από την οποία εξαρτάται η ασφάλεια της μεθορίου, συνυπολογίζοντας παράλληλα τη διαδικασία εξομάλυνσης των σχέσεών του με την Άγκυρα.

«Το μνημόνιο περιπλέκει τη θέση του Καΐρου, χωρίς ωστόσο να οδηγεί σε ρήξη Καΐρου-Άγκυρας», εκτιμά ο κ. Ελ Γκομάτι. «Η Αίγυπτος βασίστηκε στην Ανατολική Λιβύη ως ανάχωμα και ο Αγκίλα Σάλεχ ήταν ο πιο αξιόπιστος δίαυλός της σε αυτή τη στρατηγική. Την ίδια στιγμή, η διαδικασία αποκλιμάκωσης μεταξύ Αιγύπτου και Τουρκίας είναι σε εξέλιξη, και δεν αναμένω να έρθουν σε σύγκρουση γι’ αυτό το ζήτημα. Το πιθανότερο είναι ότι το Κάιρο θα προστατεύσει τα συμφέροντά του μέσω των σχέσεων ασφαλείας και της απευθείας επαφής με τον Σαντάμ Χαφτάρ, χωρίς δημόσια αντιπαράθεση».

Η στάση του Ισραήλ

Το Ισραήλ εξέφρασε την κατηγορηματική του αντίθεση στην επικύρωση του μνημονίου από την Ανατολική Λιβύη, διαβλέποντας σε αυτήν μια επικίνδυνη προσπάθεια της Άγκυρας να επιβάλει de facto έλεγχο στους θαλάσσιους διαδρόμους της Ανατολικής Μεσογείου. 

Για το Τελ Αβίβ, η σύμπλευση της Βεγγάζης με την Τουρκία συνιστά άμεση απειλή για την περιφερειακή ενεργειακή αρχιτεκτονική, όπως για παράδειγμα για τις προοπτικές μεταφοράς φυσικού αερίου και ηλεκτρικών διασυνδέσεων προς την Ευρώπη, αλλά και πλήγμα στη τριμερή συνεργασία με την Ελλάδα και την Κύπρο. Παράλληλα, στους ισραηλινούς κύκλους ασφαλείας εντείνεται ο προβληματισμός για το γεγονός ότι ο Σαντάμ Χαφτάρ, παρά τους υπόγειους διαύλους που διατηρούσε με πολλούς περιφερειακούς εταίρους, επέλεξε ανοιχτά να προσδεθεί στο τουρκικό γεωπολιτικό άρμα.

Ο κ. Ελ Γκομάτι σημειώνει, ωστόσο, ότι επιβάλλεται μια πιο σύνθετη ανάλυση της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας και της θέσης του Ισραήλ. «Το Τελ Αβίβ αντιλαμβάνεται όλο και περισσότερο την Τουρκία, την Αίγυπτο και τη Σαουδική Αραβία ως έναν ενιαίο σουνιτικό άξονα και θα μπορούσε να ‘διαβάσει’ την επικύρωση του μνημονίου μέσα από αυτό το πρίσμα. Από την άλλη πλευρά, δεδομένης της στρατηγικής ‘επένδυσης’ της πολιτικής ηγεσίας του Τελ Αβίβ στον Σαντάμ Χαφτάρ, εκτιμώ ότι η επικύρωση του μνημονίου αποτελεί ένα τίμημα που είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί η ισραηλινή κυβέρνηση για να διατηρηθούν αυτές οι σχέσεις. Στο πρόσωπό του Χαφτάρ, το Ισραήλ βλέπει έναν ηγέτη που συμμερίζεται το ιδεολογικό του όραμα για μια περιοχή διαιρεμένη ανάμεσα σε αυταρχικούς ηγέτες, προσδοκώντας ότι έχει περισσότερα να κερδίσει υπό την ηγεσία του παρά να χάσει σήμερα λόγω μιας προσωρινής σύμπλευσης με τους Τούρκους».