Το πείραμα της Σερβίας ίσως είναι η είδηση του αιώνα

Αυτό που συνέβη στη Σερβία δεν αποκλείεται να εξελιχθεί στην πιο σημαντική πολιτική εξέλιξη στην Ευρώπη αυτόν τον αιώνα. Αν το εγχείρημα πετύχει ίσως βρει μιμητές και σε άλλες κοινωνίες. Αν όμως αποτύχει, θα αλλάξει ριζικά ο τόνος της συζήτησης για τα λαϊκά κινήματα.

Η Φοιτητική Λίστα, ένα κίνημα που γεννήθηκε μέσα από φοιτητικές διαμαρτυρίες, νίκησε στις εκλογές και απομάκρυνε από τη διακυβέρνηση ένα σχήμα που ελέγχεται για διαφθορά και σχέσεις υποτέλειας απέναντι στη Ρωσία. Αλλωστε η Ρωσία πάντα είχε ισχυρή πολιτική και πολιτισμική επιρροή στη Σερβία.

Το κίνημα δεν έχει ιδεολογική συνοχή. Απλώς μερικές βασικές θέσεις που κινούνται στη σφαίρα του αυτονόητου για τη λειτουργία των κοινωνιών. Παράλληλα παραμένει πιστό στην εθνική γραμμή που θεωρεί το Κόσοβο μέρος της Σερβίας, ενώ αντιτίθεται και στις κυρώσεις προς τη Μόσχα. Επίσης δεν είναι απόλυτα φιλοευρωπαϊκό καθώς προκρίνει το δημοψήφισμα για την ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Εδώ, λοιπόν, προκύπτουν ερωτήματα με τεράστια ιστορική βαρύτητα. Μπορεί ένα κίνημα χωρίς εσωτερικούς μηχανισμούς και με οριζόντια λήψη αποφάσεων, σε πλαίσιο άμεσης δημοκρατίας, να αναλάβει τη διακυβέρνηση μίας χώρας; Προφανώς και μπορεί. Το πρόβλημα δεν είναι να βρεθούν τα στελέχη που θα αναλάβουν τη διακυβέρνηση. Το πρόβλημα βρίσκεται στην ερμηνεία των γενικών θέσεων που προτάσσει το κίνημα.

Τι εννοώ; Οτι όσο και αν φαίνονται ξεκάθαρες οι έννοιες της δικαιοσύνης και της λογοδοσίας, δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν την ίδια αντίληψη για αυτές. Επίσης δεν αντιλαμβάνονται όλοι με τον ίδιο τρόπο την «καταπολέμηση της διαφθοράς» και τη δήμευση περιουσιών από επίορκους αξιωματούχους. Αντίστοιχα και το οικονομικό πρόγραμμα του κινήματος ενδέχεται να προκαλέσει εντάσεις κατά την εξειδίκευση του. Διότι είναι ωραίο να υπόσχεσαι φθηνά σπίτια, δωρεάν υγεία και παιδεία και απόλυτη εργασιακή προστασία, αλλά όταν έρχεται η ώρα της υλοποίησης πολλά από αυτά συγκρούονται με την πραγματικότητα.

Μία ουσιαστική (ίσως και αναπόφευκτη) λύση θα ήταν αυτό το κίνημα να εξελιχθεί σε κάτι πιο συγκροτημένο και ομοιογενές με χαρακτηριστικά κόμματος. Ναι και εκεί ελλοχεύει ο κίνδυνος για τη δημιουργία κομματικής νομενκλατούρας με ισχυρά ερείσματα αυθαιρεσίας. Αλλά, όσο και αν ακούγεται ρομαντικό, δεν μπορείς να «τρέξεις» μία χώρα με συνελεύσεις φοιτητικών συλλόγων.

Η Φοιτητική Λίστα μπορεί να κέρδισε τις εκλογές ακριβώς επειδή δεν λειτουργεί ως παραδοσιακό κόμμα, αλλά για να κυβερνήσει ίσως χρειαστεί να γίνει αυτό που αρνήθηκε. Επίσης η οριζόντια δημοκρατία λειτουργεί διαφορετικά όταν εκπροσωπεί ένα κίνημα διαμαρτυρίας και αλλιώς όταν εκπροσωπεί ένα ολόκληρο κράτος. Στη δεύτερη περίπτωση πρέπει να λαμβάνονται αποφάσεις ακόμη και εναντίον της βούλησης σημαντικών κοινωνικών ομάδων. Τι θα συμβεί, για παράδειγμα, αν πρέπει να ληφθεί μια απόφαση με την οποία θα διαφωνούν οι τοπικές συνελεύσεις;

Ομως πέρα από όλα τα άλλα, το βασικό ερώτημα είναι ένα: Μπορεί μια κοινωνία να αντικαταστήσει τους πολιτικούς με έντιμους και ικανούς ανθρώπους, χωρίς αυτοί οι άνθρωποι να μετατραπούν αναπόφευκτα σε πολιτικούς;