Ο δρομέας που πέθανε από σάπια φύκια και το πρασίνισμα της Μαύρης Θάλασσας

“Φέτος το καλοκαίρι προχωρήσαμε 38 χιλιόμετρα μέσα στη Μαύρη Θάλασσα. Φαίνεται καθαρά ότι το νερό έχει αποκτήσει πιο πράσινο χρώμα”.

Τα παραπάνω κατέθεσε ο Martin Tomov της Greenpeace Bulgaria στο European Correspondent. Οι δορυφορικές εικόνες της EUMETSAT (Ευρωπαϊκή Οργάνωση για την Εκμετάλλευση των Μετεωρολογικών Δορυφόρων) επιβεβαιώνουν τους ισχυρισμούς του. Στο υλικό που δόθηκε στη δημοσιότητα από το eumetsat.int, το οποίο και κατεγράφη από το όργανο OLCI του δορυφόρου Copernicus Sentinel-3 στις 25 Μαΐου 2026, διακρίνονται υψηλές συγκεντρώσεις φυτοπλαγκτόν στα νότια της Μαύρης Θάλασσας.

Ο επιστημονικός όρος για το φαινόμενο είναι ευτροφισμός. Η περίσσεια θρεπτικών συστατικών επιτρέπει στα φύκια να ανθίσουν και μετατρέπει το χρώμα σε ποτάμια και θάλασσες από κρυστάλλινο μπλε σε πράσινο. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν υλικά όπως κοπριά ή λιπάσματα που έχουν βάση νιτρικά και φωσφορικά άλατα και απλώνονται σε γεωργικές εκτάσεις, φτάνουν μέσω της απορροής στα ποτάμια. Όταν τα φύκια πεθαίνουν και αποσυντίθενται αφαιρούν το οξυγόνο από το νερό και προκαλούν ασφυξία στα ψάρια, ενώ μπορούν να απελευθερώσουν και δηλητηριώδη αέρια. “Εμποδίζουν επίσης το ηλιακό φως, με αποτέλεσμα πολλοί οργανισμοί να μην επιβιώνουν, και αυτό επηρεάζει ολόκληρη την τροφική αλυσίδα”, εξήγησε ο Tomov.

Θάνατος ανθρώπου

Το 2016, ο 50χρονος δρομέας Jean-René Auffray έχασε τη ζωή του στις εκβολές του ποταμού Gouessant κοντά στην πόλη Saint-Brieuc στη Βρετάνη της Γαλλίας, αφού εισέπνευσε τοξικά αέρια από αποσυντιθέμενα μακροφύκη (Ulva / πράσινη παλίρροια), με το γαλλικό Κράτος να αποζημιώνει τελικά την οικογένειά του.

Αρχικά ο θάνατός του είχε αποδοθεί σε καρδιακή προσβολή. Η οικογένειά του όμως προσέφυγε στη δικαιοσύνη, ζητώντας εκταφή και τοξικολογικές εξετάσεις. Χρόνια αργότερα, το διοικητικό δικαστήριο της Ρεν έκρινε το γαλλικό κράτος υπεύθυνο, αναγνωρίζοντας ότι η έκλυση υδροθείου από τα φύκια συνδέεται αιτιωδώς με τον θάνατό του και ότι η πολιτεία είχε αποτύχει να λάβει τα κατάλληλα μέτρα για τον περιορισμό της γεωργικής νιτρορρύπανσης και την ασφάλεια των ακτών. Το δικαστήριο διαπίστωσε συγκεκριμένα ότι ο θάνατος του Auffray προκλήθηκε από ταχύ πνευμονικό οίδημα – μια πάθηση κατά την οποία υπάρχει υπερβολική ποσότητα υγρού στους πνεύμονες – το οποίο θα μπορούσε να εξηγηθεί μόνο από θανατηφόρα δηλητηρίαση από εισπνοή υδρόθειου σε πολύ υψηλές συγκεντρώσεις.

Στην ίδια περιοχή έχουν καταγραφεί κατά καιρούς δεκάδες θάνατοι ζώων (αλόγων, σκύλων, αγριογούρουνων) που κατέρρευσαν περπατώντας πάνω σε αποθέσεις σάπιων φυκιών. Η οικογένεια του δρομέα ακόμη και σήμερα πιέζει για λήψη πρόσθετων μέτρων.

Παρόλα αυτά, η αντίδραση της Ευρώπης απέχει πολύ από το να θεωρηθεί επαρκής (σε ακόμη ένα επίπεδο για να είμαστε ακριβείς).

Σύμφωνα με έκθεση της ΕΕ, από τις αρχές του τρέχοντος έτους σχεδόν το ένα τρίτο των ποταμών, των λιμνών και των παράκτιων υδάτων της Ένωσης, καθώς και το 81% των θαλάσσιων υδάτων της, βρίσκονται σε κατάσταση ευτροφισμού. Μέχρι πριν από δέκα χρόνια, τουλάχιστον το 97% της Βαλτικής Θάλασσας καταγραφόταν ως ευτροφικό, και το ποσοστό υποχώρησε στο 94% το 2021. Η μείωση ήταν ελάχιστη.

Ένα παγκόσμιο πρόβλημα:

Η ιδιαιτερότητα της Μαύρης Θάλασσας

Η Μαύρη Θάλασσα είναι ιδιαίτερα ευάλωτη. Πρόκειται για ημίκλειστη θάλασσα με περιορισμένη ανανέωση υδάτων, οπότε ό,τι μεταφέρουν τα ποτάμια σε αυτήν δεν έχει διέξοδο διαφυγής. “Περίπου το 70% του ευτροφισμού της Μαύρης Θάλασσας προέρχεται από τον Δούναβη”, δήλωσε ο εκπρόσωπος της Greenpeace. Μεγάλο μέρος αυτών των απορροών προέρχεται από αγροκτήματα, γι’ αυτό οι περιοχές με έντονη κτηνοτροφική δραστηριότητα έχουν το μεγαλύτερο πρόβλημα. Η οδηγία της ΕΕ για τα νιτρικά άλατα, που ισχύει από το 1991, υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να παρακολουθούν τη νιτρορρύπανση από τη γεωργία και να περιορίζουν τη διασπορά κοπριάς σε ευάλωτες ζώνες.

Η Δανία γνωρίζει καλά το ζήτημα. Οι γεωργικές εκτάσεις της καλύπτουν το 59% της χώρας και οι περίπου 12 εκατομμύρια χοίροι της παράγουν περισσότερη λυματολάσπη και κοπριά από όση μπορεί να απορροφήσει το έδαφος. Η κυβέρνηση θέσπισε ανώτατο όριο για τη ρύπανση από άζωτο τον Σεπτέμβριο, έπειτα από μαζικές διαδηλώσεις αγροτών στην Κοπεγχάγη. Οι διαδηλωτές φοβούνταν ότι η μειωμένη χρήση λιπασμάτων θα οδηγούσε σε χαμηλότερες αποδόσεις.

Πλήγμα δέχεται και ο τουρισμός. “Τα φύκια ξεβράζονται στις παραλίες και δημιουργούν μια δυσάρεστη, έντονη δυσοσμία”, ανέφερε ο Patrick Durand, ερευνητής στο Εθνικό Ινστιτούτο Έρευνας για τη Γεωργία, τα Τρόφιμα και το Περιβάλλον της Γαλλίας (INRAE). Υπάρχουν ωστόσο και θετικά νέα. Ο Durand σημείωσε ότι τα επίπεδα νιτρικών και φωσφορικών αλάτων μειώνονται αργά αλλά σταθερά σε ολόκληρη την Ευρώπη τα τελευταία 15 χρόνια, χάρη σε ρυθμίσεις όπως η οδηγία για τα νιτρικά. Εξαίρεση αποτελούν τα επίπεδα φωσφορικών στα ποτάμια, που έχουν αυξηθεί. Προειδοποίησε πάντως ότι οι εξάρσεις “έρχονται κατά κύματα”, αφού τα θερμά και ξηρά καλοκαίρια μπορούν να πυροδοτήσουν νέες ανθοφορίες φυκιών.

Κατά τον ίδιο η λίμνη της Γενεύης, στα σύνορα Ελβετίας και Γαλλίας, δείχνει ότι η ανάκαμψη είναι εφικτή. Οι δύο χώρες περιόρισαν το φώσφορο που προερχόταν από τα αστικά λύματα και η λίμνη χρειάστηκε περίπου μία δεκαετία για να ανακάμψει. “Η δημιουργία προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών, που ενισχύουν την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων, μπορεί επίσης να βοηθήσει”, πρόσθεσε ο Tomov. Οι περιοχές αυτές επιτρέπουν σε μύδια και στρείδια, που τρέφονται με φυτοπλαγκτόν (ή μικροφύκη) και φύκια, να αναπτυχθούν. Την ίδια στιγμή περιορίζουν τις παράκτιες επενδύσεις, όπως τα ξενοδοχειακά συγκροτήματα, και προστατεύουν την βλάστηση όπως τους αλμυρούς βάλτους και τα λιβάδια θαλάσσιων φανερογάμων, που απορροφούν άζωτο και φώσφορο και εμποδίζουν την άνθιση των φυκιών.

Αν περιοριστούν τα θρεπτικά συστατικά στα ποτάμια και φυτευτούν δέντρα που θα λειτουργούν ως φυσικοί φραγμοί, η Μαύρη Θάλασσα θα μπορέσει να “αναπνεύσει” ξανά. Η μείωση των κτηνοτροφικών μονάδων γύρω από τις ακτές περιορίζει επίσης την πιθανότητα να συσσωρεύεται περίσσεια θρεπτικών ουσιών στην περιοχή. “Πρέπει να κατασκευάσουμε περισσότερες μονάδες επεξεργασίας λυμάτων, που οδηγούν σε καθαρότερο νερό. Δίνουμε φωνή στη θάλασσα, καθώς αποτελεί μια σιωπηλή πλειοψηφία”, κατέληξε ο Tomov.

Σημειώνεται πως το πιο δραματικό σχετικό παράδειγμα στην Ελλάδα παρατηρείται στον Αμβρακικό Κόλπο, που δέχεται νερά από τους ποταμούς Άραχθο και Λούρο, γεμάτα γεωργικά λιπάσματα. Προβλήματα παρατηρούνται και σε Θερμαϊκός και Παγασητικό Κόλπο αλλά και σε ρηχές λίμνες όπως η Κορώνεια, η Βόλβη, η Παμβώτιδα (Ιωαννίνων), η Δοϊράνη και η λιμνοθάλασσα του Αιτωλικού.

Τα τελευταία χρόνια εφαρμόζεται το πρόγραμμα “Μείωση της ρύπανσης νερού από γεωργική δραστηριότητα” (απονιτροποίηση), όπου οι αγρότες επιδοτούνται για να μειώσουν τη χρήση αζωτούχων λιπασμάτων ή να εφαρμόζουν αμειψισπορά και χλωρή λίπανση. Παρόλα αυτά οι έλεγχοι είναι ανεπαρκείς.

* Η EUMETSAT λειτουργεί τους δορυφόρους Copernicus Sentinel-3, σε συνεργασία με την ESA (European Space Agency), και παρέχει τα θαλάσσια και ατμοσφαιρικά δεδομένα για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.