Άνοια: 7 προειδοποιητικά σημάδια που δεν σχετίζονται με τη μνήμη

Ένας σύντομος ύπνος μετά το μεσημεριανό φαγητό είναι για πολλούς μια καθημερινή συνήθεια, που συνήθως δεν προκαλεί την παραμικρή ανησυχία. Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι, υπό ορισμένες συνθήκες, η υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορεί να αποτελεί ένδειξη ενός σοβαρότερου προβλήματος.

Πρόσφατη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Journals of Gerontology, διαπίστωσε ότι ο απρογραμμάτιστος ημερήσιος ύπνος συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.

Ερευνητές της Σχολής Δημόσιας Υγείας Bloomberg του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρακολούθησαν επί μία δεκαετία 995 ανθρώπους ηλικίας 65 ετών και άνω, οι οποίοι δεν είχαν άνοια κατά την έναρξη της έρευνας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι κοιμούνταν μέσα στην ημέρα σχεδόν καθημερινά αντιμετώπιζαν κατά 48% μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, σε σύγκριση με εκείνους που σπάνια ή ποτέ δεν συνήθιζαν να παίρνουν έναν υπνάκο. Η συσχέτιση παρέμεινε ακόμη και όταν συνεκτιμήθηκαν παράγοντες όπως η γενικότερη κατάσταση της υγείας τους και η διάρκεια του νυχτερινού ύπνου.

Όταν γίνεται λόγος για τα πρώτα σημάδια της άνοιας, οι περισσότεροι σκέφτονται σχεδόν αυτόματα την απώλεια μνήμης. Πρόκειται, άλλωστε, για το πιο αναγνωρίσιμο σύμπτωμα μιας ομάδας παθήσεων που χαρακτηρίζονται από τη σταδιακή έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη.

Όπως εξηγεί ο δρ Σάιμον Γουίλερ, ανώτερο στέλεχος της βρετανικής οργάνωσης Alzheimer’s Society, τα πρώτα σημάδια μπορεί να εμφανιστούν πολύ πριν αρχίσουν οι δυσκολίες στη μνήμη. Μάλιστα, ορισμένες από αυτές τις αλλαγές είναι τόσο συνηθισμένες στην καθημερινότητα, ώστε δύσκολα θα τις συνέδεε κανείς με μια νευροεκφυλιστική νόσο.

Η ταχύτητα με την οποία περπατάμε, η διάθεσή μας, η όρεξή μας για φαγητό, ακόμη και ο τρόπος που κοιμόμαστε, ενδέχεται να κρύβουν πληροφορίες για την υγεία του εγκεφάλου μας.

«Πρόκειται για αλλαγές που οι άνθρωποι δεν θα συνέδεαν κανονικά με την άνοια. Είναι συνηθισμένες και μπορεί να εμφανιστούν χρόνια προτού κάποιος αρχίσει να χάνει την αυτονομία του ή να παρουσιάζει εμφανή έκπτωση των γνωστικών του λειτουργιών», αναφέρει ο Γουίλερ.

Από την πλευρά της, η Κάθριν Λάβντεϊ, καθηγήτρια Νευροψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Γουεστμίνστερ και παρουσιάστρια του podcast Mempathy, επισημαίνει ότι η απώλεια μνήμης αποτελεί μεν ένα αρκετά αξιόπιστο πρώιμο σύμπτωμα της νόσου Αλτσχάιμερ, όχι όμως και όλων των μορφών άνοιας.

Η νόσος Αλτσχάιμερ, η συχνότερη μορφή άνοιας, συνήθως προσβάλλει αρχικά τον ιππόκαμπο, την περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τη δημιουργία νέων αναμνήσεων. Σε άλλες μορφές της νόσου, ωστόσο, τα προβλήματα μνήμης μπορεί να είναι λιγότερο έντονα, τουλάχιστον στα πρώτα στάδια.

Γι’ αυτό και η έγκαιρη αναγνώριση των πιθανών συμπτωμάτων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. «Όταν κάποιος αρχίζει να παρουσιάζει ξεκάθαρα κλινικά συμπτώματα, η βλάβη στον εγκέφαλο είναι ήδη αρκετά εκτεταμένη. Προσπαθούμε να ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να αναζητούν διάγνωση όσο το δυνατόν νωρίτερα, ώστε οι νέες θεραπείες που μπορούν να επιβραδύνουν ή να τροποποιήσουν την εξέλιξη της νόσου να έχουν περισσότερες πιθανότητες να αποδειχθούν αποτελεσματικές», εξηγεί ο Γουίλερ.

Οι δύο επιστήμονες σπεύδουν, πάντως, να διευκρινίσουν κάτι ουσιαστικό: κανένα από τα παρακάτω σημάδια δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι κάποιος πάσχει ή πρόκειται να εμφανίσει άνοια. Όταν, όμως, παρατηρούνται περισσότερες αλλαγές ταυτόχρονα, υπάρχει λόγος να διερευνηθεί η κατάστασή του.

«Αν ένας γιατρός διαπιστώσει ότι συνυπάρχουν αρκετές από αυτές τις αλλαγές, μπορεί να υποψιαστεί ότι κάτι συμβαίνει σε νευρολογικό επίπεδο», εξηγεί ο Γουίλερ.

Αποκοιμιέστε μέσα στην ημέρα χωρίς να το έχετε προγραμματίσει

Η πρόσφατη έρευνα του Johns Hopkins δεν είναι η πρώτη που συνδέει τον ημερήσιο ύπνο με αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Αυτό που παραμένει ασαφές είναι ο μηχανισμός πίσω από τη συγκεκριμένη συσχέτιση.

Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη με βεβαιότητα αν οι αλλαγές που προκαλεί η άνοια στον εγκέφαλο διαταράσσουν τον φυσιολογικό κύκλο του ύπνου, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να αισθάνονται μεγαλύτερη υπνηλία μέσα στην ημέρα, ή αν η ανάγκη για περισσότερο ύπνο σχετίζεται με την αυξημένη προσπάθεια που καταβάλλει ο εγκέφαλος για να ανταποκριθεί στις καθημερινές απαιτήσεις.

Όπως εξηγεί η Λάβντεϊ, ακόμη και μια μικρή επιδείνωση των γνωστικών λειτουργιών μπορεί να κάνει τις πιο απλές δραστηριότητες δυσκολότερες και περισσότερο κουραστικές.

«Ακόμη και μια μικρή αλλαγή στις γνωστικές ικανότητες σημαίνει ότι τα πάντα απαιτούν μεγαλύτερη προσπάθεια και η καθημερινότητα γίνεται πιο εξαντλητική», σημειώνει.

Ιδιαίτερη σημασία φαίνεται να έχει το αν ο ύπνος είναι συνειδητή επιλογή ή αν το άτομο αποκοιμιέται άθελά του. Σύμφωνα με τη μελέτη, όσοι αποκοιμιούνταν χωρίς να το έχουν προγραμματίσει αντιμετώπιζαν κατά 39% μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν άνοια.

Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι ο μεσημεριανός ύπνος είναι επιβλαβής. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί, αντίθετα, να αποδειχθεί ιδιαίτερα ωφέλιμος.

Η Λάβντεϊ, η οποία φροντίζει την 86χρονη μητέρα της, Σίλα, που διαγνώστηκε με Αλτσχάιμερ το 2017, αποφάσισε να εντάξει έναν σύντομο ύπνο στο καθημερινό της πρόγραμμα.

«Μετά τη διάγνωση, φρόντισα συνειδητά να υπάρχει χρόνος για έναν υπνάκο μέσα στην ημέρα. Η διαφορά στις γνωστικές της λειτουργίες ήταν τεράστια», αναφέρει.

Η όσφρησή σας εξασθενεί σταδιακά

Η σχέση ανάμεσα στην όσφρηση και τη μνήμη είναι στενότερη απ’ όσο ενδεχομένως φανταζόμαστε. Σύμφωνα με τη Λάβντεϊ, υπάρχει σαφής σύνδεση ανάμεσα στην εξασθένηση της όσφρησης και την επιδείνωση της μνήμης, γεγονός που εξηγείται εν μέρει από την ανατομία του εγκεφάλου.

Οι οσφρητικοί βολβοί, οι δομές που επεξεργάζονται τις πληροφορίες για τις μυρωδιές, βρίσκονται κοντά στον ιππόκαμπο, ο οποίος διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία της μνήμης. Έτσι, η ίδια παθολογική διαδικασία μπορεί να επηρεάζει και τις δύο περιοχές.

Τα επιστημονικά δεδομένα ενισχύουν αυτή τη συσχέτιση. Συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο International Forum of Allergy & Rhinology και συγκέντρωσε τα ευρήματα 48 μελετών, με συνολικά 37.783 συμμετέχοντες, διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι με μειωμένη όσφρηση είχαν 2,14 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, σε σύγκριση με όσους διατηρούσαν φυσιολογική την αίσθηση της όσφρησης.

Ωστόσο, η απώλεια όσφρησης δεν συνδέεται αποκλειστικά με την άνοια. Μπορεί να προκύψει από πολλούς διαφορετικούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων και ένας τραυματισμός.

«Έχω παρακολουθήσει ασθενείς που, έπειτα από εγκεφαλική κάκωση, παρουσίασαν προβλήματα μνήμης και έχασαν ξαφνικά την όσφρησή τους. Η σταδιακή εξασθένησή της είναι περισσότερο ανησυχητική, αν και ακόμη και τότε μπορεί να οφείλεται απλώς σε μεταβολές στη λειτουργία της μύτης», διευκρινίζει η Λάβντεϊ.

Περπατάτε πιο αργά και δυσκολεύεστε να κρατήσετε αντικείμενα

Με την πάροδο του χρόνου, είναι φυσιολογικό οι κινήσεις μας να γίνονται πιο αργές και η μυϊκή μας δύναμη να μειώνεται. Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα έχει αναδείξει μια αξιοσημείωτη συσχέτιση ανάμεσα στην ταχύτητα βάδισης και στον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.

Εννιαετής μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Gerontology, διαπίστωσε ότι ταχύτητα βάδισης χαμηλότερη κατά 0,204 μέτρα το δευτερόλεπτο από τον μέσο όρο συνδεόταν με 59% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.

Μάλιστα, η συσχέτιση αυτή εντοπιζόταν ακόμη και όταν η ταχύτητα βάδισης είχε μετρηθεί έως και επτά χρόνια πριν από τη διάγνωση.

Η Λάβντεϊ επισημαίνει ότι, καθώς η άνοια εξελίσσεται, οι ασθενείς παρουσιάζουν συχνά μεγαλύτερη σωματική αδυναμία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η εξασθένηση της δύναμης με την οποία μπορούμε να σφίξουμε ή να κρατήσουμε ένα αντικείμενο.

«Γνωρίζουμε ότι όσο προχωρά η άνοια, οι άνθρωποι γίνονται σωματικά πιο ευάλωτοι. Όταν ο εγκέφαλος εξασθενεί σταδιακά, επηρεάζεται και η σωματική δύναμη», εξηγεί.

Μια μεγάλη μελέτη του 2022, που βασίστηκε σε στοιχεία της βρετανικής βάσης δεδομένων UK Biobank και περιέλαβε 466.788 ανθρώπους, έδειξε ότι οι συμμετέχοντες με τη χαμηλότερη δύναμη λαβής είχαν κατά 72% μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας σε σύγκριση με εκείνους που είχαν την υψηλότερη.

Η σχέση αυτή δεν σημαίνει, πάντως, ότι η εξάσκηση των χεριών μπορεί από μόνη της να αποτρέψει την άνοια.

«Δεν πιστεύω ότι κάποιος μπορεί να αποφύγει την άνοια απλώς ενδυναμώνοντας τη λαβή του. Η συστηματική προπόνηση μυϊκής ενδυνάμωσης, όμως, έχει συνολικά προστατευτική δράση», επισημαίνει η καθηγήτρια.

Χάνετε την όρεξή σας ή τρώτε συνεχώς χωρίς να μπορείτε να σταματήσετε

Οι αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες αποτελούν ακόμη μία πιθανή ένδειξη, αν και η μορφή που παίρνουν δεν είναι πάντοτε η ίδια.

Η μειωμένη όρεξη είναι ήδη αναγνωρισμένο σύμπτωμα της άνοιας. Μάλιστα, μια μελέτη διάρκειας 16 ετών, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Aging and Health και εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στον δείκτη μάζας σώματος και την άνοια, διαπίστωσε ότι η απώλεια βάρους μπορεί να αρχίσει τουλάχιστον δέκα χρόνια πριν από τη διάγνωση.

Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η όρεξη μειώνεται σταδιακά, χωρίς το άτομο να αντιλαμβάνεται απαραίτητα τη μεταβολή.

Βεβαίως, όσο μεγαλώνουμε είναι συνηθισμένο να καταναλώνουμε μικρότερες ποσότητες φαγητού. Γι’ αυτό και μια τέτοια αλλαγή, όταν εμφανίζεται μεμονωμένα, δεν αποτελεί λόγο πανικού.

«Η μεταβολή της όρεξης μπορεί να είναι σημάδι ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά», σημειώνει ο Γουίλερ.

Σε ορισμένες μορφές άνοιας, ωστόσο, παρατηρείται το ακριβώς αντίθετο φαινόμενο. Η μετωποκροταφική άνοια, που οφείλεται σε βλάβες στους μετωπιαίους και κροταφικούς λοβούς του εγκεφάλου, μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα ελέγχου της συμπεριφοράς.

Το αποτέλεσμα είναι ορισμένοι ασθενείς να δυσκολεύονται να περιορίσουν την κατανάλωση τροφής και να παρουσιάζουν τάση για υπερφαγία ή συνεχές τσιμπολόγημα.

«Το άτομο δυσκολεύεται ολοένα και περισσότερο να ελέγξει τη συμπεριφορά του και αυτό μπορεί να εκδηλωθεί με υπερβολική κατανάλωση φαγητού», εξηγεί ο Γουίλερ.

Παράλληλα, όμως, υπενθυμίζει ότι η όρεξη μπορεί να μεταβληθεί για πολύ πιο συνηθισμένους λόγους, όπως τα οδοντιατρικά προβλήματα ή η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση. Επομένως, δεν είναι πάντοτε εύκολο να διαπιστωθεί αν μια αλλαγή σχετίζεται με την ηλικία, με την καθημερινότητα ή με κάποια υποκείμενη πάθηση.

Η διάθεσή σας αλλάζει και χάνετε το ενδιαφέρον σας για όσα σας ευχαριστούσαν

Η επίμονη κακή διάθεση μπορεί επίσης να αποτελεί πρώιμη ένδειξη της νόσου Αλτσχάιμερ.

Ο ιππόκαμπος, η περιοχή του εγκεφάλου που προσβάλλεται συνήθως στα πρώτα στάδια της νόσου, συνδέεται όχι μόνο με τη μνήμη αλλά και με την εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

Όπως εξηγεί η Λάβντεϊ, η σχέση αυτή μπορεί να λειτουργεί με δύο διαφορετικούς τρόπους. Ενδέχεται η ίδια η παθολογική διαδικασία να προκαλεί μεταβολές στη διάθεση. Είναι, όμως, εξίσου πιθανό ένας άνθρωπος να αντιλαμβάνεται ότι οι ικανότητές του φθίνουν και αυτή η συνειδητοποίηση να τον οδηγεί στη θλίψη ή στην κατάθλιψη.

Ακόμη δυσκολότερο είναι να αναγνωριστούν εγκαίρως τα πρώτα συμπτώματα της μετωποκροταφικής άνοιας, μιας από τις κυριότερες αιτίες άνοιας σε ανθρώπους κάτω των 65 ετών.

Σε αντίθεση με τη νόσο Αλτσχάιμερ, η συγκεκριμένη μορφή άνοιας μπορεί αρχικά να εκδηλωθεί κυρίως με αλλαγές στην προσωπικότητα και στη συμπεριφορά. Γι’ αυτό και τα συμπτώματα συχνά αποδίδονται λανθασμένα σε ψυχιατρικές διαταραχές ή προβλήματα ψυχικής υγείας.

Ανάμεσα στις χαρακτηριστικές εκδηλώσεις περιλαμβάνονται οι καταναγκαστικές συμπεριφορές, όπως η ανεξέλεγκτη ενασχόληση με τον τζόγο, αλλά και η σταδιακή απώλεια της ενσυναίσθησης.

Η ενσυναίσθηση, δηλαδή η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τα συναισθήματα και την οπτική των άλλων, στηρίζεται σε σύνθετες εγκεφαλικές λειτουργίες.

«Για να κατανοήσουμε πώς σκέφτεται κάποιος άλλος και να φανταστούμε πώς θα αισθανόμασταν στη θέση του, απαιτείται η συνεργασία αρκετά πολύπλοκων νευρολογικών μηχανισμών στους μετωπιαίους λοβούς», εξηγεί ο Γουίλερ.

Η ακοή σας εξασθενεί ή ακούτε συνεχώς βουητά στα αυτιά

Η απώλεια ακοής έχει συσχετιστεί εδώ και αρκετά χρόνια με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.

Σύμφωνα με έκθεση του 2024, με επικεφαλής την Τζιλ Λίβινγκστον, καθηγήτρια Ψυχιατρικής της Τρίτης Ηλικίας στο University College London, η απώλεια ακοής συνδέεται με 37% μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.

Επιπλέον, κάθε επιδείνωση της ακοής κατά 10 ντεσιμπέλ συσχετίστηκε με αύξηση του κινδύνου κατά 16%.

Πώς εξηγείται, όμως, αυτή η σχέση;

Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι τα προβλήματα ακοής περιορίζουν σταδιακά την κοινωνική ζωή ενός ανθρώπου. Όταν δυσκολεύεται να παρακολουθήσει μια συζήτηση ή να επικοινωνήσει με τους γύρω του, είναι πιθανότερο να αποσυρθεί από κοινωνικές δραστηριότητες.

Και η κοινωνική απομόνωση αποτελεί αναγνωρισμένο παράγοντα κινδύνου για την άνοια.

«Είναι πιθανό η απώλεια ακοής να αποκόπτει τους ανθρώπους από την κοινωνική επαφή. Η κοινωνική απομόνωση αποτελεί πραγματικό παράγοντα κινδύνου. Υπάρχουν, όμως, και ενδείξεις ότι η εξασθένηση της ακοής μπορεί να αντανακλά άμεσα τις αλλαγές που συντελούνται στον εγκέφαλο», εξηγεί η Λάβντεϊ.

Ο Γουίλερ τονίζει ότι εξακολουθεί να υπάρχει επιστημονική διαφωνία ως προς το κατά πόσο η σχέση ανάμεσα στην απώλεια ακοής και την άνοια είναι αιτιώδης και, κατά συνέπεια, κατά πόσο μπορεί να προληφθεί.

Σε κάθε περίπτωση, οι ειδικοί συνιστούν τακτικό έλεγχο της ακοής και προστασία από την έκθεση σε δυνατούς ήχους, μεταξύ άλλων και κατά την ακρόαση μουσικής.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα ευρήματα για τις εμβοές, δηλαδή την αίσθηση ότι ακούμε βουητά, σφυρίγματα ή άλλους ήχους χωρίς να υπάρχει εξωτερική πηγή.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Age and Ageing διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι με ήπιες εμβοές αντιμετώπιζαν κατά 23% αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, ενώ σε όσους παρουσίαζαν σοβαρές εμβοές η αύξηση έφτανε το 64%.

Δυσκολεύεστε να προσανατολιστείτε ή να εκτελέσετε απλές καθημερινές κινήσεις

Ένα ακόμη λιγότερο γνωστό σημάδι αφορά την αντίληψη του χώρου και τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες.

Η οπίσθια φλοιϊκή ατροφία, μια σπάνια μορφή της νόσου Αλτσχάιμερ, επηρεάζει τον οπτικό φλοιό του εγκεφάλου. Από τη συγκεκριμένη πάθηση έπασχε ο συγγραφέας Τέρι Πράτσετ, ο οποίος πέθανε το 2015.

Όπως εξηγεί ο Γουίλερ, η πάθηση μπορεί να προκαλέσει διαταραχές στην όραση που δεν οφείλονται σε πρόβλημα των ματιών, αλλά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται όσα βλέπουμε.

Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να δυσκολεύεται να προσανατολιστεί, να εκτιμήσει σωστά τις αποστάσεις ή να ολοκληρώσει δραστηριότητες που μέχρι πρότινος εκτελούσε χωρίς καμία δυσκολία.

Η Λάβντεϊ θυμάται χαρακτηριστικά την περίπτωση ενός ασθενούς που δεν παρουσίαζε αρχικά εμφανή προβλήματα μνήμης, αλλά άρχισε να αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες στην καθημερινότητά του.

«Είχα έναν ασθενή που στην αρχή δεν φαινόταν να έχει κάποιο πρόβλημα μνήμης. Ωστόσο, οδηγούσε στο αντίθετο ρεύμα κυκλοφορίας και δυσκολευόταν ακόμη και να διπλώσει τα ρούχα του», αναφέρει.

Θυμάται επίσης έναν άλλο ασθενή, ο οποίος παρουσίασε διαταραχές ισορροπίας προτού εμφανιστούν τα συμπτώματα της άνοιας.

Παρ’ όλα αυτά, η ζάλη και η αστάθεια δεν αποτελούν αποκλειστικά νευρολογικά συμπτώματα που σχετίζονται με τη συγκεκριμένη νόσο. Μπορούν να οφείλονται σε πλήθος άλλων αιτιών, από λοιμώξεις του αυτιού μέχρι όγκους.

Γι’ αυτό και οι ειδικοί επιμένουν ότι εκείνο που έχει σημασία δεν είναι να αναζητούμε την άνοια πίσω από κάθε καθημερινή δυσκολία, αλλά να παρατηρούμε τις αλλαγές που επιμένουν ή εμφανίζονται μαζί με άλλα συμπτώματα.

Η Λάβντεϊ συμβουλεύει όσους διαπιστώνουν ξαφνικές αλλαγές στις ικανότητές τους να απευθύνονται στον γιατρό τους, ώστε να αξιολογηθεί αν χρειάζεται παραπομπή σε νευρολόγο. Όταν οι μεταβολές εμφανίζονται σταδιακά, προτείνει να καταγράφονται σε ένα ημερολόγιο, ώστε ο γιατρός να διαθέτει σαφέστερη εικόνα για την εξέλιξή τους.

Το βασικό μήνυμα, πάντως, είναι ότι η έγκαιρη διερεύνηση των συμπτωμάτων έχει σημασία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε αλλαγή αποτελεί προάγγελο άνοιας.

«Όλα αυτά μπορεί να αποτελούν ένδειξη κάποιου άλλου προβλήματος, σοβαρού ή λιγότερο σοβαρού. Είναι σημαντικό, όταν παρατηρούμε μια αλλαγή, να την εξετάζουμε. Εξίσου σημαντικό, όμως, είναι να μην καταλήγουμε βιαστικά σε συμπεράσματα», καταλήγει η Λάβντεϊ.