Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται άδικα στη φυλακή, μας αφορά όλους

Όχι πολύ παλιά, όταν στα σχολεία γίνονταν κάποια σκανταλιά ή ζημιά και οι μαθητές δεν μαρτυρούσαν τον δράστη, οι δάσκαλοι τιμωρούσαν την τάξη με ένα υποκατάστατο ποινής προκειμένου να πληρώσει για την απείθεια της.

Η τιμωρία δεν ήταν ποτέ αντίστοιχη με αυτήν που θα υφίστατο ο υπαίτιος εφόσον αναλάμβανε την ευθύνη, αλλά σίγουρα επίπονη καθώς αφορούσε το σύνολο των μαθητών των οποίων η μόνη αμαρτία ήταν ότι δεν «τον έδιναν». Το δίδαγμα είναι το εξής: η μη συνεργασία τιμωρείται.

Δεν είναι της ειδικότητας μου να εκφραστώ για το αν η μέθοδος που ακολουθούνταν ήταν παιδαγωγικά δόκιμη, ούτε είναι της στιγμής. Κάνω όμως τον συνειρμό με μια ποινική δίκη την οποία παρακολούθησα την Παρασκευή 6 και τη Δευτέρα 7 Νοεμβρίου στο Εφετείο Αθηνών ως παρατηρητής εκ μέρους της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Πρόκειται για μια γνωστή υπόθεση που προ διετίας απασχόλησε το πανελλήνιο. Ένας πενηντάχρονος καθηγητής μέσης εκπαίδευσης καταδικάστηκε για συμμετοχή σε τρομοκρατική οργάνωση και κατοχή εκρηκτικών, δύο κακουργήματα του Ποινικού Κώδικα, διότι βιντεοσκοπήθηκε άπαξ να πληρώνει το νοίκι μιας αποθήκης αθηναϊκής πολυκατοικίας στην οποία βρέθηκαν εκρηκτικά.

Θα πει κανείς: δηλαδή είναι αδιάφορο για την έννομη τάξη κάποιος να πληρώνει έστω άπαξ το νοίκι ενός χώρου στον οποίο βρίσκεται εγκληματικό υλικό; Η απάντηση είναι προφανώς και όχι, όμως αυτή η πληρωμή, από μόνη της, δεν σημαίνει κάτι εφόσον δεν στοιχειοθετείται ότι υπάρχει και κάποια άλλη σχέση που θεμελιώνει την συμμετοχή στο έγκλημα.

Διότι φυσικά η κατοχή εκρηκτικών είναι έγκλημα, αλλά κατοχή δεν προκύπτει επειδή κάποιος μια φορά πλήρωσε το νοίκι ενός χώρου και τίποτε άλλο.

Κατοχή είναι άλλο πράγμα. ΟΙ λέξεις έχουν ένα νόημα. Οι ιδιοκτήτες της αποθήκης βεβαιώνουν πως ο κατηγορούμενος δεν είναι αυτός που νοίκιασε, ενώ πουθενά μέσα στην αποθήκη δεν βρέθηκε αποτύπωμα ή γενετικό υλικό από το οποίο να προκύπτει ότι ο κατηγορούμενος είχε σχέση με το χώρο.

Ούτε στο σπίτι του βρέθηκε οτιδήποτε που να τον ενοχοποιεί με την εξαίρεση κάποιων βιβλίων που θεωρήθηκαν αποδεικτικό στοιχείο για την τέλεση της εγκληματικής πράξης και κατασχέθηκαν. Ανάμεσά τους, Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο του Καλλιβρετάκη, Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα και Οι Δωσίλογοι του Χαραλαμπίδη, Τα παιδιά της δικτατορίας του Κορνέτη καθώς και μερικά άλλα που φάνηκαν αστυνομικώς ύποπτα. Προκαλεί πολύ δυσάρεστες σκέψεις ότι σήμερα ακόμη, υπάρχουν βιβλία θεωρούνται από την Ελληνική Αστυνομία ενοχοποιητικό υλικό.

Ο Βασίλης Γκόνης (γράφω το όνομά του διότι ο ίδιος έχει δημοσίως τοποθετηθεί για το θέμα σε επιστολή του στην Εφημερίδα των Συντακτών, 28.2.2025), βρέθηκε λοιπόν στο εδώλιο του Εφετείου με ένα φάντασμα να στοιχειώνει την έδρα, όπως και στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο. Αυτό της ταυτότητας του προσώπου για το οποίο πλήρωσε το νοίκι.

Η όλη διαδικασία, ρητά ή άρρητα, στρέφονταν γύρω από αυτό το φάντασμα: αφού ο κατηγορούμενος δεν δίνει το όνομα, σημαίνει ότι είναι ένοχος. Αυτουργός, ούτε καν συνεργός!

Ο εισαγγελέας μάλιστα ρώτησε την αδελφή του: «Αν ο δράστης ήταν βιαστής, πάλι δεν θα τον αποκάλυπτε;» Ο εισαγγελέας έλεγε στην πράξη: αν συμφωνούσατε με την βαθιά απαξία που η έννομη τάξη προσδίδει στο αδίκημα για το οποίο δικάζεστε, τότε θα συνεργαζόσαστε.

Έχει ένα point εδώ η εισαγγελία. Και ισχυρό ίσως, πλην όμως όχι για τη διαδικασία της δίκης. Το ποινικό δίκαιο δεν μοιράζει τιμωρίες όπως αυτές που δίνουν οι δάσκαλοι στα σχολεία όταν ο μαθητής δεν μαρτυράει. Οι δυο διαδικασίες δεν έχουν καμία σχέση.

Αυτό που ονομάζουμε φιλελεύθερο ποινικό δίκαιο είναι σύστημα ποινών, αποδείξεων και εγγυήσεων γύρω από το προστατευόμενο πρόσωπο του κατηγορούμενου, το οποίο έχει τους δικούς του αυστηρούς κανόνες.

Στο ποινικό δικαστήριο δεν αρκεί η ηθική αποδοκιμασία μιας πράξης για να έχουμε καταδίκη εφόσον δεν υπάρχουν αποδείξεις. Ο δικαστής δεν είναι παπάς να εξομολογεί τους κακούς και να τους επιβάλλει επιτίμια και ποινές όταν δεν του αποκαλύπτουν τα μυστικά τους. Δεσμεύεται από τις εγγυήσεις που ονομάζουμε «δίκαιη δίκη» (άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου) και πορεύεται με αυτήν ως ευαγγέλιο.

Θεωρώ λοιπόν ότι ο Γκόνης δεν υπέστη δίκαιη δίκη. Δεν είναι ορθή απονομή δικαιοσύνης ο συλλογισμός ότι «αφού δεν δίνετε το όνομα του μισθωτή, σας καταδικάζω για αυτουργό κατοχής εκρηκτικών και μέλος τρομοκρατικής οργάνωσης». Διότι αυτό έγινε στο Εφετείο.

Δεν είναι ποινικό δίκαιο να καταδικάζεται κάποιος που κατηγορείται μόνος του, ως μέλος τρομοκρατικής οργάνωσης, η οποία κατά νόμο οφείλει να έχει τουλάχιστον τρία μέλη, με το σκεπτικό ότι «δεν μπορεί να τα κάνει αυτά μόνος».

Όταν νομοθετήθηκε αυτό το άρθρο πριν κάτι περισσότερο από 20 χρόνια, ξορκίζαμε ως παρενέργεια ότι όταν τρεις μαζί κλέβουν ένα περίπτερο θα τους κυνηγάνε για τρομοκρατική ή εγκληματική οργάνωση. Και τώρα, ούτε καν τρεις δεν χρειάζεται να είναι. Ένας αρκεί, γιατί… «δεν μπορεί αλλιώς».

Είναι τρομακτικό να επινοείται «τρομοκρατική οργάνωση» με έναν κατηγορούμενο. Είναι παρανοϊκή δυστοπία.

Γράφω τα προηγούμενα με την ακόλουθη υποσημείωση. Θεωρώ ότι η στάση που επέλεξε ο κατηγορούμενος προβλέψιμα ερέθισε τα παροξυμένα αντιτρομοκρατικά αντανακλαστικά της ελληνικής δικαιοσύνης στις μέρες μας. Δεν εισέρχομαι ωστόσο στην ηθική αξιολόγησή της. Τα όρια του ανθρώπου με τον αυστηρό κώδικα ηθικής ή αξιών από εκείνα του μάρτυρα δεν μου είναι απολύτως ευδιάκριτα και το εννοώ.

Μπορώ όμως να γράψω κάτι που νιώθω από την αρχή αυτής της περιπέτειας. Ο Γκόνης αρνείται να μιλήσει, καταδικάζοντας τον εαυτό του σε παραδειγματική ποινή για κάτι που δεν έκανε. Ο άλλος, ο οποίος κρύβεται στην ανωνυμία που του παρέχει η στάση ενός ανθρώπου που θα περάσει σχεδόν έξι χρόνια στη φυλακή επειδή αρνείται να τον κατονομάζει, πώς χαρακτηρίζεται;

Αυτό δεν αφορά το άδικο της απόφασης του δικαστηρίου, αλλά προσωπικά δεν μπορώ να μιλήσω για την υπόθεση και να μην το επισημάνω.

Ένας άνθρωπος βρίσκεται άδικα στις ελληνικές φυλακές και αυτό δεν αφορά μόνο αυτόν, την οικογένειά του και την παρέα του.

Αυτό είναι το μείζον και μας αφορά όλους.