Στην Πάτρα, τα βιβλία απέκτησαν ξανά τη φωνή των παιδιών
Διαβάζεται σε 9'
Η πρώτη Διεθνής Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου της Πάτρας μάς υπενθύμισε κάτι που συχνά ξεχνάμε: ότι η ανάγνωση δεν είναι μια μοναχική συνήθεια που πρέπει να επιβάλουμε στα παιδιά, αλλά μια συναρπαστική περιπέτεια που αξίζει να ανακαλύψουν μόνα τους.
- 20 Νοεμβρίου 2026 06:38
«Σκαγιοπούλειο»: ένας χώρος για τον οποίο μου μιλούσε πάντα ο σύντροφος μου, ο Δημήτρης, γιατί μεγάλωσε εκεί κοντά και στους κήπους του έπαιζε. Εμαθα πως το κτήριο – πρώην ορφανοτροφείο – είχε εγκαταλειφθεί, αλλά ανακαινίστηκε και φιλοξένησε αυτή την έκθεση. Μα τι απίθανο μέρος! Τι όμορφος χώρος.
Περπατήσαμε από πίσω στους κήπους – συγγνώμη για τη σύγκριση αλλά πραγματικά ήταν σαν να περπατάς σε πάρκο στο Λονδίνο, μόνο που χρειάζεται λίγη ακόμη περιποίηση για να γίνει πραγματικό αριστούργημα – δέντρα υπέροχα, γρασίδι και πέργκολες σιδερένιες έτοιμες να υποδεχτούν χρωματιστά λουλούδια ή φυτά που θα αντέχουν τη ζέστη της Ελλάδας.
Εκεί λοιπόν παλιά έπαιζαν τα παιδιά που φιλοξενούνταν στο ορφανοτροφείο και στο πίσω μέρος ο καλός μου και οι φίλοι του. Ετσι, συναισθηματικά το σημείο σημαίνει πολλά για κάθε Πατρινό – ex patriot ή μη. Και ίσως για αυτό η προσέλευση στην Εκθεση να ήταν και τόσο μεγάλη – η περιέργεια οδήγησε πολλούς που θέλησαν να δουν τη νέα εικόνα και έτσι επωφελήθηκε το βιβλίο – ο πιο όμορφος τρόπος για να ταξιδεύει ο νους. Πόσο μάλλον όταν μιλάμε για βιβλίο και παιδιά.
Ένα παιδί διαβάζει στα άστρα
Υπάρχει κάτι σχεδόν συγκινητικό στη σχέση ενός παιδιού με ένα βιβλίο. Στον τρόπο που περιεργάζεται το εξώφυλλό του, που βυθίζεται στις εικόνες προτού ακόμη μάθει να διαβάζει, που επιστρέφει με πείσμα στην ίδια ιστορία ζητώντας να την ακούσει ξανά και ξανά, σαν να αναζητά κάθε φορά κάτι που του είχε διαφύγει. Και ύστερα, καθώς μεγαλώνει, στην ανακάλυψη ότι ανάμεσα στις σελίδες ενός βιβλίου μπορεί να συναντήσει τον εαυτό του, τους φόβους του, τις επιθυμίες του, ακόμη και εκείνα τα συναισθήματα για τα οποία δεν έχει βρει ακόμη τις κατάλληλες λέξεις.
Αυτή τη βαθιά, σχεδόν οργανική σχέση ανάμεσα στην παιδική ηλικία και τη λογοτεχνία επιχείρησε να αναδείξει η πρώτη Διεθνής Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου της Πάτρας, που πραγματοποιήθηκε από τις 11 έως τις 15 Νοεμβρίου στο ιστορικό Σκαγιοπούλειο. Και το ενδιαφέρον στην περίπτωση αυτής της διοργάνωσης δεν βρίσκεται μόνο στο ότι ένα τόσο σημαντικό γεγονός έλαβε χώρα εκτός Αθήνας, αλλά κυρίως στο ότι επέλεξε να αντιμετωπίσει τα παιδιά ως πρωταγωνιστές και όχι ως παθητικούς αποδέκτες μιας ακόμη εκπαιδευτικής δραστηριότητας.
Ένα ιστορικό κτίριο γεμάτο καινούργιες ιστορίες
Το Σκαγιοπούλειο, ένας χώρος, όπως είπαμε, συνδεδεμένος εδώ και σχεδόν έναν αιώνα με τη φροντίδα των παιδιών και των νέων, αποτέλεσε μια ιδιαίτερα εύστοχη επιλογή. Ένα κτίριο με έντονο κοινωνικό αποτύπωμα απέκτησε για πέντε ημέρες μια διαφορετική ζωή, φιλοξενώντας συγγραφείς, εικονογράφους, εκδότες, εκπαιδευτικούς, οικογένειες και, πάνω απ’ όλα, παιδιά.
Σύμφωνα με τις αναφορές της διοργάνωσης, η ανταπόκριση υπήρξε ιδιαίτερα θερμή. Σχολικές ομάδες επισκέφθηκαν την έκθεση τις πρωινές ώρες, οικογένειες επέστρεφαν το απόγευμα, ενώ το Σαββατοκύριακο οι αίθουσες των εργαστηρίων γέμισαν από μικρούς και μεγάλους επισκέπτες. Είναι ίσως αυτή η εικόνα που έχει τη μεγαλύτερη σημασία: το βιβλίο να βγαίνει από το ράφι και να γίνεται αφορμή για μια συλλογική εμπειρία.
Η διοργάνωση του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ), με τη χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού και της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, συγκέντρωσε δεκάδες δημιουργούς από την Ελλάδα και το εξωτερικό, εκδοτικούς οίκους και τοπικά βιβλιοπωλεία, με ένα πρόγραμμα που ξεπέρασε τις 120 δράσεις. Ωστόσο, το πραγματικό ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στην αριθμητική των συμμετοχών, όσο στον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε το περιεχόμενό τους.
Όταν οι ιστορίες βγαίνουν από τις σελίδες
Αντί να περιοριστεί σε μια διαδοχή παρουσιάσεων βιβλίων και συναντήσεων με συγγραφείς, η έκθεση έδωσε χώρο στη δημιουργική γραφή, στο θέατρο, στην εικονογράφηση, στις κατασκευές, στην αφήγηση, ακόμη και στη δημιουργία podcast. Τα παιδιά κλήθηκαν να γίνουν μικροί ερευνητές, να αναζητήσουν μυστήρια, να φτιάξουν ιστορίες, να πειραματιστούν με εικόνες και λέξεις.
Η Κροάτισσα εικονογράφος Βάντα Τσίζμεκ δημιούργησε μαζί τους μια πρωτότυπη εγκυκλοπαίδεια σοφίας βασισμένη στις δικές τους ερωτήσεις και απαντήσεις, ενώ η συγγραφέας Ίβα Μπεζίνοβιτς Χέιντον τα προσκάλεσε να γίνουν «ντετέκτιβ αναμνήσεων», ανακαλύπτοντας πώς οι προσωπικές μνήμες μπορούν να μεταμορφωθούν σε αφηγήσεις. Σε μια άλλη δράση, ο Γιώργος Ευγενικός έφερε τους εφήβους στον κόσμο του podcast, συνδέοντας την παραδοσιακή τέχνη της αφήγησης με τις σύγχρονες μορφές έκφρασης.
Και αυτή η συνύπαρξη διαφορετικών μέσων αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της διοργάνωσης. Το βιβλίο δεν παρουσιάστηκε ως αντίπαλος της τεχνολογίας ούτε ως καταφύγιο απέναντι σε έναν ψηφιακό κόσμο που δήθεν απειλεί τη φαντασία. Αντίθετα, αναδείχθηκε η δυνατότητά του να συνομιλεί με τις νέες τεχνολογίες, να αλλάζει μορφές και να παραμένει ζωντανό μέσα από διαφορετικούς τρόπους αφήγησης.
Η εικόνα έχει τη δική της γλώσσα
Ιδιαίτερη θέση κατείχε και η εικονογράφηση, αυτή η συχνά υποτιμημένη τέχνη που στα παιδικά βιβλία δεν συνοδεύει απλώς το κείμενο αλλά δημιουργεί έναν δεύτερο, εξίσου σημαντικό αφηγηματικό κόσμο.
Η έκθεση «Τα καινούργια ρούχα του Πινόκιο», σε συνεργασία με τη Διεθνή Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Μπολόνιας, και η «Βιβλιοθήκη των Ηρώων: Ex Libris από τη λογοτεχνία της φαντασίας» έφεραν στο προσκήνιο αυτή την εικαστική διάσταση της ανάγνωσης. Παράλληλα, η έκθεση θεατρικής κούκλας και το Ονειροτρόνιο, ένα ψηφιακό δωμάτιο εμπνευσμένο από αγαπημένους ήρωες της παιδικής λογοτεχνίας, διεύρυναν ακόμη περισσότερο τα όρια της εμπειρίας.
Αξίζει να σταθούμε και στη συμμετοχή της Σλοβένας εικονογράφου Μάρτα Μπάρτολ, η οποία παρουσίασε στα παιδιά τη δύναμη των silent books, των βιβλίων που αφηγούνται ιστορίες χωρίς λόγια. Σε μια εποχή όπου η καθημερινότητά μας κατακλύζεται από πληροφορίες, εικόνες και αδιάκοπη λεκτική φλυαρία, η ιδέα ενός βιβλίου που μπορεί να αφηγηθεί μια ιστορία χωρίς ούτε μία λέξη έχει κάτι απελευθερωτικό. Μας υπενθυμίζει ότι η ανάγνωση αρχίζει πολύ πριν από την κατάκτηση του αλφαβήτου και ότι η φαντασία δεν χρειάζεται πάντοτε εξηγήσεις.
Το εφηβικό βιβλίο και η ανάγκη να ακουστούν οι νέοι
Εξίσου σημαντική είναι η παρουσία των εφήβων σε μια διοργάνωση αυτού του είδους. Πρόκειται για μια ηλικιακή ομάδα που συχνά βρίσκεται στο περιθώριο των συζητήσεων για τη φιλαναγνωσία, εγκλωβισμένη ανάμεσα στην παιδική λογοτεχνία, την οποία θεωρεί ότι έχει ξεπεράσει, και στον κόσμο των ενηλίκων, στον οποίο ακόμη αναζητά τη θέση της.
Τα κόμικς, τα graphic novels, η λογοτεχνία του φανταστικού και της επιστημονικής φαντασίας, αλλά και τα εργαστήρια που αξιοποίησαν νέες μορφές αφήγησης, έδωσαν στην έκθεση έναν πιο σύγχρονο χαρακτήρα. Το σημαντικό, ωστόσο, δεν είναι απλώς να προσφέρουμε στους εφήβους βιβλία που ανταποκρίνονται στις προτιμήσεις τους, αλλά να αποδεχτούμε ότι έχουν το δικαίωμα να διαμορφώνουν τη δική τους αναγνωστική ταυτότητα, χωρίς διαρκείς υποδείξεις για το τι θεωρείται αξιόλογο και τι όχι.
Εξάλλου, η λογοτεχνία υπήρξε πάντοτε ένας τόπος όπου μπορούμε να δοκιμάσουμε διαφορετικές εκδοχές του εαυτού μας με απόλυτη ελευθερία. Και ίσως καμία ηλικία να μην έχει μεγαλύτερη ανάγκη αυτή την ελευθερία από την εφηβεία.
Μια έκθεση βιβλίου μακριά από το αθηναϊκό κέντρο
Υπάρχει, τέλος, μια ακόμη διάσταση που δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Η επιλογή της Πάτρας για τη φιλοξενία ενός διεθνούς θεσμού αφιερωμένου στο παιδικό και εφηβικό βιβλίο αποτελεί μια ουσιαστική κίνηση πολιτιστικής αποκέντρωσης.
Το σύνθημα της έκθεσης, «Η φαντασία κυκλώνει τον κόσμο», θα μπορούσε εύκολα να μοιάζει με μια ακόμη καλοδιατυπωμένη φράση για τις ανάγκες μιας πολιτιστικής διοργάνωσης. Στην πραγματικότητα, όμως, περιγράφει κάτι βαθύτερο. Την ανάγκη να υπερασπιστούμε το δικαίωμα των παιδιών να φαντάζονται έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον που τους παραδίδουμε.
Γιατί αυτό είναι τελικά το σπουδαιότερο δώρο της λογοτεχνίας. Δεν μας μαθαίνει μόνο να κατανοούμε τον κόσμο αλλά και να αμφισβητούμε τα όριά του. Να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας στους άλλους, να συνομιλούμε με το άγνωστο, να αποδεχόμαστε τη διαφορετικότητα, να επινοούμε πιθανότητες εκεί όπου η πραγματικότητα μάς παρουσιάζει μονάχα βεβαιότητες.
Και αν κάτι αξίζει να κρατήσουμε από αυτή την πρώτη συνάντηση στην Πάτρα, είναι ακριβώς αυτό: ότι η αγάπη για το βιβλίο δεν γεννιέται από τις παραινέσεις των ενηλίκων ούτε καλλιεργείται με υποχρεωτικές λίστες ανάγνωσης. Γεννιέται από τη χαρά της ανακάλυψης, από τη συγκίνηση μιας ιστορίας που μας αφορά προσωπικά, από την ελευθερία να χαθούμε για λίγο σε έναν κόσμο που δεν γνωρίζαμε ότι υπάρχει.
Και ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία μιας έκθεσης παιδικού βιβλίου να μην είναι ο αριθμός των επισκεπτών της, αλλά εκείνο το παιδί που επιστρέφει στο σπίτι με ένα βιβλίο στα χέρια και την ανυπομονησία να το ανοίξει.