Η χρονιά που ξέχασε να έρθει το καλοκαίρι
Διαβάζεται σε 12'
Πώς ένα ηφαίστειο στην Ινδονησία γέννησε τον Φρανκενστάιν, άλλαξε τη γεωπονική επιστήμη και μας έφερε μέχρι τη διάσκεψη για το κλίμα στην Αττάλεια.
- 20 Νοεμβρίου 2026 06:27
Σήμερα ολοκληρώνεται η COP31, παγκόσμια συνδιάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα και ο Ι. Μαρκόνης, Κύριος Ερευνητής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, γράφει στο NEWS 24/7 μια ιστορία για το έτος που το καλοκαίρι ξέχασε να έρθει.
Το 1818 μια ηφαιστειακή έκρηξη στην Ινδονησία επηρέασε την επιβίωση ενός αγρότη στην Αμερική, την έμπνευση μιας συγγραφέως στην Ελβετία και τη γέννηση ενός πανεπιστημίου στη Γερμανία. Στην εποχή της κλιματικής κρίσης, καμία χώρα και κανένας άνθρωπος δεν είναι απομονωμένος από τις συνέπειες των πράξεων των υπολοίπων.
«20 Νοεμβρίου 1818. Στο Χόχενχαϊμ, ένα παλάτι που έχει μείνει άδειο για είκοσι πέντε χρόνια εγκαινιάζεται ως χώρος διδασκαλίας και πειραματισμού. Ο Heinrich Volz και άλλοι δεκαπέντε σπουδαστές διαβαίνουν με ενθουσιασμό το κατώφλι του. Είναι οι πρώτοι που θα σπουδάσουν εκεί τη γεωργική επιστήμη”.
9 Ιουνίου 1816. ΒΔ άνεμος, παγετός τη νύχτα, συννεφιά και τελικά βροχή». Ο Joseph Weare, αγρότης στο Μέιν της Βόρειας Αμερικής, καταγράφει στο ημερολόγιό του τον παράξενο για την εποχή καιρό. Εκείνο το καλοκαίρι θα δει τη σοδειά του να καταστρέφεται ξανά και ξανά.
16 Ιουνίου 1816. Στην έπαυλη που έχει νοικιάσει ο λόρδος Βύρων πάνω από τη λίμνη της Γενεύης, μια παρέα λέει ιστορίες φαντασμάτων. Έξω, η βροχή δεν λέει να σταματήσει. Ανάμεσά τους βρίσκεται μια ερωτευμένη δεκαοχτάχρονη που το έχει σκάσει με έναν παντρεμένο ποιητή. Τη λένε Mary Godwin. Όμως το όνομα με το οποίο θα μείνει στην ιστορία δεν έχει γίνει ακόμη δικό της.
10 Απριλίου 1815. Ο βασιλιάς του Σανγκάρ κοιτάζει το βουνό. Είναι γύρω στις επτά το βράδυ. Από την κορυφή υψώνονται τρεις στήλες φωτιάς. Αργότερα θα πουν πως εκείνη τη νύχτα ο Θεός θύμωσε με τον σουλτάνο της Ταμπόρα».
Τρεις στήλες φωτιάς
«Η έκρηξη του ηφαιστείου Ταμπόρα δεν ήρθε απροειδοποίητα για τους κατοίκους του νησιού Σούμπαβα στην Ινδονησία.
Από το 1812, ένα πυκνό σύννεφο καπνού στέκεται σχεδόν μόνιμα πάνω από την κορυφή του, ενώ υπόκωφοι κρότοι ακούγονται από τα έγκατα της γης. Για τρία χρόνια το ηφαίστειο δίνει σημάδια ότι σιγά σιγά ξυπνά.
Ώσπου, στις 5 Απριλίου του 1815, οι εκρήξεις ακούγονται μέχρι την Τερνάτε, 1.400 χιλιόμετρα μακριά. Σαν να ακούγονται στην Αθήνα εκρήξεις που συμβαίνουν στην Πράγα, στο κέντρο της Ευρώπης.
Οι κρότοι είναι τόσο δυνατοί που οι κάτοικοι νομίζουν ότι ακούν κανονιοβολισμούς.
Μήπως κάποιο πλοίο κινδυνεύει; Μήπως έρχονται πειρατές;
Λίγες ημέρες αργότερα, το Ταμπόρα εκρήγνυται με τέτοια ένταση που όμοιά της δεν έχει καταγραφεί στη σύγχρονη ιστορία.
Ο βασιλιάς του Σανγκάρ βλέπει το βουνό να μεταμορφώνεται σε μια ενιαία μάζα ρευστής φωτιάς, ώσπου η στάχτη σκεπάζει τον ουρανό και απλώνεται το σκοτάδι.
Πέτρες μεγάλες σαν «δυο γροθιές» αρχίζουν να πέφτουν ολόγυρα του, ενώ ένας βίαιος άνεμος ξεριζώνει δέντρα και παρασέρνει σπίτια, ζώα και ανθρώπους.
Καυτά σύννεφα από αέρια, στάχτη και πυρακτωμένα θραύσματα βράχων σαρώνουν τις πλαγιές του βουνού, καταπίνοντας ολόκληρους οικισμούς. Από τα τρία βασίλεια γύρω από το ηφαίστειο, τα δύο, το Ταμπόρα και το Πεκάτ, αφανίζονται ολοσχερώς.
Το Σανγκάρ επιζεί, αλλά ο κόσμος όπως τον γνωρίζουν οι κάτοικοί του έχει χαθεί. Οι ορυζώνες είναι θαμμένοι κάτω από τη στάχτη, το πόσιμο νερό έχει μολυνθεί και οι επιζώντες εγκαταλείπουν τα σπίτια τους αναζητώντας τροφή.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, ένας αξιωματικός του βρετανικού στρατού, ο Όουεν Φίλιπς, φτάνει στην περιοχή και αντικρίζει έρημα χωριά, γκρεμισμένα σπίτια και πτώματα παρατημένα στις άκρες των δρόμων.
Η πείνα είναι τόσο μεγάλη που οι άνθρωποι τρώνε φύλλα και ρίζες, ενώ κάποιοι αναγκάζονται να πουλήσουν ακόμη και άλογα ή βουβάλια για λίγο ρύζι. Ο Βασιλιάς της Σανγκαρ βλέπει τον λιμό να φτάνει μέχρι την αυλή του μισογκρεμισμένου παλατιού του. Σύντομα θα χτυπήσει και τη δική του πόρτα».
Ένα σχεδόν αόρατο πέπλο
«Η καταστροφή δεν περιορίζεται γύρω από το ηφαίστειο. Η στήλη στάχτης και αερίων που απελευθερώνεται από το Ταμπόρα ξεπερνά σε ύψος τα 40 χιλιόμετρα, σχηματίζοντας μια κατάμαυρη κολόνα που μοιάζει να ενώνει τη γη με τον ουρανό.
Από εκεί η ηφαιστειακή τέφρα ταξιδεύει πολύ μακρύτερα.
Σε απόσταση χιλίων χιλιομέτρων σχηματίζει στρώματα πάχους ενός έως δύο εκατοστών, ενώ λεπτή ηφαιστειακή σκόνη ταξιδεύει ακόμη πιο μακριά.
Μαζί με την τέφρα, η έκρηξη απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του θείου. Ένα μέρος του αερίου φτάνει στη στρατόσφαιρα, όπου, μέσα από χημικές αντιδράσεις, μετατρέπεται σε μικροσκοπικά σταγονίδια θειικού οξέος, τα λεγόμενα θειικά αερολύματα.
Σε αντίθεση με την τέφρα που σταδιακά πέφτει στο έδαφος, αυτά τα μικροσκοπικά σταγονίδια μπορούν να παραμείνουν ψηλά στην ατμόσφαιρα για μήνες, ακόμη και χρόνια.
Η ατμοσφαιρική κυκλοφορία τα παρασύρει και έτσι απλώνονται σε μεγάλο μέρος του πλανήτη.
Μέσα σε μερικούς μήνες τα θειικά αερολύματα έχουν σχηματίσει ένα σχεδόν αόρατο πέπλο που αντανακλά μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας πίσω στο διάστημα.
Λιγότερη ενέργεια φτάνει πλέον στην επιφάνεια της Γης. Και οι συνέπειες αρχίζουν να γίνονται αισθητές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, σε τόπους όπου κανείς δεν έχει ακούσει ποτέ για το Ταμπόρα».
Ιστορίες φαντασμάτων
«Στη Γενεύη, είναι Ιούνιος, αλλά ο καιρός θυμίζει περισσότερο φθινόπωρο. Το κρύο δεν θέλει να υποχωρήσει και η επίμονη βροχή κρατά τον λόρδο Βύρωνα και την παρέα του κλεισμένους μέσα για βδομάδες.
Για να περάσουν την ώρα τους, ένα βράδυ ο Βύρωνας προτείνει να γράψει ο καθένας μια δική του ιστορία φαντασμάτων. Ανάμεσά τους βρίσκεται η δεκαοχτάχρονη Mary Godwin.
Την προηγούμενη χρονιά έχει χάσει τη νεογέννητη κόρη της.
Τότε είχε δει ένα παράξενο όνειρο: το μωρό της επιστρέφει στη ζωή όταν το ζεσταίνουν μπροστά στη φωτιά.
Τώρα, δίπλα στο τζάκι, ακούει τον Βύρωνα και τον Percy Shelley να συζητούν για τα πειράματα του Erasmus Darwin, και για τον γαλβανισμό, την παράξενη ικανότητα του ηλεκτρισμού να προκαλεί κινήσεις σε νεκρούς μυς.
Η Mary τους ακούει σχεδόν σιωπηλή. Θα μπορούσε άραγε ένας άνθρωπος να δημιουργήσει ζωή από νεκρή ύλη;
Εκείνη τη νύχτα η Mary δεν μπορεί να κοιμηθεί.
Ξαπλωμένη, με τα μάτια κλειστά, βλέπει έναν χλωμό σπουδαστή να έχει γονατίσει δίπλα σε κάτι που έχει ο ίδιος συναρμολογήσει: μια ανθρώπινη μορφή, ξαπλωμένη, που κάποια μηχανή τη βάζει να σαλέψει.
Ο δημιουργός της τρομάζει και το βάζει στα πόδια. Τρομάζει και η ίδια. Ανοίγει τα μάτια και αναζητά κάτι αληθινό για να κρατηθεί. Το πάτωμα είναι σκοτεινό, τα παντζούρια κλειστά, και το φεγγαρόφωτο παλεύει να περάσει στο δωμάτιο.
Το πρωί ανακοινώνει ότι βρήκε την ιστορία της».
Χιόνι τον Ιούνη
«Από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη, το 1816 οι εποχές μοιάζουν να έχουν μπερδευτεί. Στη βορειοανατολική Αμερική, ο χειμώνας επιστρέφει τον Ιούνιο, με πολικό ψύχος, παγετό και χιονοθύελλες.
Στην κεντρική Ευρώπη, αδιάκοπες βροχές προκαλούν κατολισθήσεις και έναν χρόνο αργότερα, ιστορικές πλημμύρες. Στα δυτικά Ιμαλάια επικρατεί πρωτοφανής ξηρασία.
Στην Κίνα, χιόνια πέφτουν ακόμη και σε υποτροπικές περιοχές, ενώ στη Γιουνάν το κρύο και η ξηρασία καταστρέφουν τις σοδειές.
Σε τόπους που απέχουν χιλιάδες χιλιόμετρα μεταξύ τους, την ίδια χρονιά, οι άνθρωποι βλέπουν τα χωράφια τους να παγώνουν, να ξεραίνονται ή να πλημμυρίζουν.
Στο Γιορκ του Μέιν, ο Joseph Weare κοιτάζει απορημένος τα χωράφια του. Το κρύο έχει κρατήσει όλο τον Μάιο, καταστρέφοντας την πρώτη του σπορά. Στις αρχές Ιουνίου ο καιρός επιτέλους ζεσταίνει και ο Weare ξανασπέρνει το καλαμπόκι του.
Όμως ο παγετός και οι βροχές επιστρέφουν και ο αγρότης βλέπει την σπορά του να χάνεται για δεύτερη φορά. Δεν είναι ο μόνος. Σε ολόκληρη τη Νέα Αγγλία οι σοδειές καταστρέφονται και πολλοί αγρότες εγκαταλείπουν τη γη τους αναζητώντας καλύτερη τύχη στα δυτικά.
Ο Weare αποφασίζει να μείνει. Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, καθώς πλησιάζει ο χειμώνας, η αγωνία για την επόμενη σοδειά δίνει τη θέση της σε έναν πιο άμεσο φόβο: αν θα υπάρχει αρκετή τροφή μέχρι τότε».
Δεκαπέντε γραμμάρια, δεκαέξι σπουδαστές
«Στη Βυρτεμβέργη, τον Νοέμβριο του 1816 οι τιμές των σιτηρών έχουν ήδη υπερδιπλασιαστεί, ενώ έναν χρόνο αργότερα η τιμή του άγριου σιταριού φτάνει περίπου στο εξαπλάσιο της προ κρίσης τιμής.
Ένα μικρό ψωμί (Weck), που κανονικά ζυγίζει περίπου 175 γραμμάρια, το καλοκαίρι του 1817 ζυγίζει μόλις 15. Στις περιοχές που πλήττονται περισσότερο, οι άνθρωποι φτιάχνουν ψωμί με άχυρο, πριονίδι και φλοιούς δέντρων.
Περίπου 17.000 άνθρωποι εγκαταλείπουν τη Βυρτεμβέργη μέσα σε τέσσερεις μήνες. Εκείνη τη χρονιά, οι θάνατοι θα είναι περίπου τρεις χιλιάδες περισσότεροι απ’ ότι οι γεννήσεις.
Την ώρα που η χώρα βυθίζεται στην κρίση, ο νεαρός βασιλιάς Γουλιέλμος Α’ ανεβαίνει στον θρόνο της Βυρτεμβέργης. Αν και οργανώνει αμέσως συσσίτια για να ανακουφίσει την πείνα, γρήγορα καταλαβαίνει ότι δεν αρκεί να αντιμετωπίσει τον λιμό. Πρέπει να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο η χώρα παράγει την τροφή της.
Έτσι, ιδρύεται στο Χόχενχαϊμ ένα πρότυπο γεωργικό ινστιτούτο που συνδυάζει τη διδασκαλία με την έρευνα και τον πειραματισμό.
Ο Heinrich Volz και οι συμφοιτητές του θα διδαχτούν γεωργία, αλλά και μαθηματικά, φυσική, χημεία, ορυκτολογία και βοτανική.
Θα μάθουν πώς να κατανοούν το έδαφος, να βελτιώνουν τις καλλιέργειες και να αξιοποιούν την επιστημονική γνώση για να παράγουν περισσότερη τροφή.
Ήταν 20 Νοεμβρίου 1818».
20 Νοεμβρίου 2026
«Στην Αττάλεια, η παγκόσμια διάσκεψη για το κλίμα COP31 φτάνει στην τελευταία προγραμματισμένη ημέρα της. Διακόσια οκτώ χρόνια έχουν περάσει από εκείνη την ημέρα στο Χόχενχαϊμ.
Οι δεκαέξι σπουδαστές δεν θα μπορούσαν να φανταστούν πως η σχολή τους θα εξακολουθούσε να υπάρχει σήμερα, ούτε πως η ίδρυσή της συνδεόταν με ένα ηφαίστειο στην άλλη άκρη του κόσμου.
Σήμερα στην Αττάλεια, άνθρωποι από ολόκληρο τον κόσμο συναντιούνται για να συζητήσουν για το παγκόσμιο κλίμα.
Κανείς τους δεν γνωρίζει πώς θα θυμούνται αυτή την ημέρα σε διακόσια χρόνια, ούτε ποιες από τις σημερινές αποφάσεις, ανακαλύψεις ή συμπτώσεις θα αποκτήσουν τότε σημασία.
Το μόνο σίγουρο είναι πως δύο αιώνες μετά από το «Έτος δίχως καλοκαίρι», γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τις δυνάμεις που διαμορφώνουν το κλίμα του πλανήτη.
Γνωρίζουμε ότι το 1816 ένα ηφαίστειο άπλωσε στον ουρανό ένα πέπλο που εμπόδισε μέρος του ηλιακού φωτός να ζεστάνει τον πλανήτη μας, και ότι μέσα σε λίγα χρόνια το πέπλο αυτό διαλύθηκε.
Ή ότι το διοξείδιο του άνθρακα που απελευθερώνουμε καίγοντας τα ορυκτά καύσιμα έχει την αντίθετη επίδραση: περιορίζει τη διαφυγή της θερμότητας από τη Γη.
Και ενώ τα ηφαιστειακά αερολύματα του Ταμπόρα εξαφανίστηκαν μετά από λίγο καιρό, ένα σημαντικό μέρος του διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπουμε σήμερα θα παραμείνει στην ατμόσφαιρα για αιώνες, ακόμη και χιλιετίες.
Τότε κανείς δεν έβλεπε την αιτία. Σήμερα, στις πλαγιές ενός άλλου ηφαιστείου, του Μάουνα Λόα στη Χαβάη, ένα αστεροσκοπείο μετρά την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα».
Ανάμεσα στην επιστήμη και την φαντασία
«Οι τέσσερεις ήρωες της ιστορίας μας δεν συναντήθηκαν ποτέ. Ούτε έμαθε κανείς τους τι ήταν αυτό που τους ένωσε. Η επίδραση του ηφαιστείου στο χαμένο καλοκαίρι του 1816 ανακαλύφθηκε περίπου έναν αιώνα αργότερα, αλλά αυτή είναι μια ιστορία που θα αφηγηθούμε κάποια άλλη φορά.
Ο βασιλιάς του Σανγκάρ μπορεί να γλίτωσε από την έκρηξη του Ταμπόρα, όμως ο λιμός που ακολούθησε του πήρε μία από τις κόρες του. Όταν συνάντησε τον υπολοχαγό Φίλιπς, δέχτηκε το ρύζι που εκείνος του πρόσφερε. Κι ύστερα χάθηκε. Μέχρι σήμερα κανείς δεν γνωρίζει τι απέγινε ο βασιλιάς χωρίς βασίλειο.
Ο Joseph Weare δεν εγκατέλειψε τη γη του και συνέχισε να γράφει στο ημερολόγιό του άλλα σαράντα χρόνια. Στην αγροτική απογραφή του 1850, το αγρόκτημά του στο Κέιπ Νέντικ του Μέιν είχε 4 βόδια, 6 αγελάδες, πρόβατα και κατσίκες.
Η Mary Godwin παντρεύτηκε τον ποιητή Percy Shelley και πήρε το επίθετό του. Το βιβλίο της κυκλοφόρησε την Πρωτοχρονιά του 1818 σε πεντακόσια αντίτυπα, χωρίς όνομα συγγραφέα. Ο τίτλος του ήταν «Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας».
Ο Heinrich Volz ολοκλήρωσε τις σπουδές του και δεκαπέντε χρόνια αργότερα πέρασε ξανά τις πόρτες του ινστιτούτου πλέον ως διευθυντής του. Μετά από αυτόν ήρθαν πολλοί άλλοι, και έτσι η μικρή σχολή των δεκαέξι φοιτητών έγινε ένα από τα σημαντικότερα γεωπονικά πανεπιστήμια της Ευρώπης.
Κάπου ογδόντα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Αττάλειας, μακριά από τις αίθουσες της συνδιάσκεψης, η γη εξακολουθεί να βγάζει φλόγες.
Μικρές γλώσσες φωτιάς ξεπηδούν μέσα από τις σχισμές των βράχων και χορεύουν στον άνεμο. Δεν υπάρχουν ξύλα ούτε κάρβουνα, παρά μονάχα μοιάζει σαν να καίγεται η ίδια η πέτρα.
Οι αρχαίοι Έλληνες φαντάστηκαν εδώ τη Χίμαιρα, ένα τέρας που ανέπνεε φωτιά και ήταν συναρμολογημένο από κομμάτια λιονταριού, κατσίκας και φιδιού. Γνωρίζουμε πια ότι οι φλόγες οφείλονται κυρίως στο μεθάνιο, που διαφεύγει ανάμεσα από τις ρωγμές των πετρωμάτων.
Η επιστήμη εξήγησε τις φλόγες, αλλά η Χίμαιρα δεν εξαφανίστηκε. Ζει μέσα στους μύθους και στις ιστορίες μας, στα όνειρα για κόσμους που δεν έχουν υπάρξει ακόμη.
Κι εμείς συνεχίζουμε να αναζητούμε τη θέση μας πάνω και πέρα από τη Γη. Να αγωνιζόμαστε, να δημιουργούμε, να καταστρέφουμε και να αρχίζουμε ξανά.
Και να συναντιόμαστε κάπου ανάμεσα στην επιστήμη και την φαντασία».
*Ο Ι. Μαρκόνης είναι Κύριος Ερευνητής στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και Αναπληρωτής Καθηγητής στο Czech University of Life Sciences Prague
To πρωτότυπο κείμενο δημοσιεύεται στο yannismarkonis.substack.com.