Καταβροχθίσαμε το 4ο “Χταπόδι” του ΕΜΣΤ: Ένα αφιέρωμα στην Άννα Καφέτση

Διαβάζεται σε 9'
Καταβροχθίσαμε το 4ο “Χταπόδι” του ΕΜΣΤ: Ένα αφιέρωμα στην Άννα Καφέτση

Το νέο τεύχος του διαδικτυακού περιοδικού του ΕΜΣΤ είναι αφιερωμένο στην ιδρυτική του διευθύντρια, Άννα Καφέτση (1955-2026). Μέσα από προσωπικές μαρτυρίες, ιστορικά ντοκουμέντα και άγνωστα περιστατικά, γνωρίζουμε τη γυναίκα που συνέδεσε τη ζωή της με τη δημιουργία ενός μουσείου που κάποτε δεν είχε στέγη.

Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στο παλιό εργοστάσιο ΦΙΞ είναι πια από τα πιο αναγνωρίσιμα τοπόσημα της Αθήνας. Μπαίνουμε στις αίθουσές του, γνωρίζουμε καλλιτέχνες, απολαμβάνουμε τις εκθέσεις του και έχουμε συνηθίσει την επιβλητική παρουσία του στη Συγγρού. Πόσοι όμως θυμούνται τι προηγήθηκε; Όταν δεν είχε μόνιμη στέγη; Ποιες συγκρούσεις χρειάστηκαν και πόσοι άνθρωποι εργάστηκαν επί χρόνια για να στηθεί αυτό που σήμερα θεωρούμε δεδομένο;

Το τέταρτο «Χταπόδι» του ΕΜΣΤ, με τίτλο «Άννα Καφέτση: Η ποιητική της τέχνης», μάς μεταφέρει στην Αθήνα των προηγούμενων δεκαετιών, μέσα από τις αναμνήσεις ανθρώπων που συνεργάστηκαν μαζί της. Ανακαλύπτουμε το πολιτικό και πολιτιστικό παρασκήνιο της ίδρυσης του ΕΜΣΤ, εκθέσεις που άφησαν εποχή και επεισόδια που αποκαλύπτουν πόσο δύσκολα η σύγχρονη τέχνη βρήκε τον βηματισμό της στην Ελλάδα.

Το πορτρέτο της Άννας Καφέτση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς οι συνεργάτες της μιλούν με ειλικρίνεια για τον απαιτητικό χαρακτήρα της και την απέραντη αφοσίωσή της στο μουσείο.

Η Άννα Καφέτση μέσα από τα μάτια των άλλων

Η Άννα Καφέτση, ομιλήτρια στην επιστημονική Συνάντηση που είχε οργανώσει η ίδια στην ΕΠΜΑΣ με θέμα «Ο Παρθένης Σήμερα», στις 22 Μαρτίου 1989. © Αναγνωστόπουλοι Ο.Ε., φωτογραφικό αρχείο ΕΠΜΑΣ

Στο εισαγωγικό του σημείωμα, ο Θεόφιλος Τραμπούλης – σύμβουλος εκδόσεων του ΕΜΣΤ και αρχισυντάκτης του “Χταποδιού” – δίνει το στίγμα του αφιερωματικού τεύχους, επιχειρώντας μια αποτίμηση της σκέψης και του μουσειολογικού οράματος της Καφέτση, με την ποίηση να διατρέχει τη ζωή και την επιμελητική της πρακτική.

Η Κατερίνα Γρέγου, σημερινή καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, μας γυρίζει στα χρόνια που το μουσείο προσπαθούσε να αποκτήσει υπόσταση. Με περιορισμένους πόρους, ελάχιστο προσωπικό και χωρίς μόνιμη στέγη, η Καφέτση συγκροτούσε τη συλλογή και επέμενε στη δημιουργία ενός δημόσιου μουσείου σύγχρονης τέχνης με διεθνή προσανατολισμό.

«Για μεγάλο χρονικό διάστημα, ήταν ένα μουσείο εν τω γεννάσθαι», γράφει η Γρέγου, απαντώντας και σε όσους χαρακτήριζαν την Καφέτση «δύσκολη»: «Ποιος πραγματικά ευφυής ή δημιουργικός άνθρωπος δεν είναι, στ’ αλήθεια, δύσκολος κάποιες φορές;».

Λίγο πριν από την ολοκλήρωση της μόνιμης στέγης, ήρθε το απότομο τέλος της σχεδόν δεκαπενταετούς θητείας της. Η Καφέτση στερήθηκε ακόμη και τη δυνατότητα να εγκαινιάσει το μουσείο που είχε δημιουργήσει. Και, σαν μια ακόμη ειρωνεία της ιστορίας, έφυγε από τη ζωή λίγο πριν το ΕΜΣΤ τιμηθεί με το Art Museum Award 2026 της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Μουσείων. «Η επιτυχία ενός ιδρύματος μπορεί, παραδόξως, να επισκιάσει τους αγώνες εκείνων που το δημιούργησαν», σημειώνει η Γρέγου.

Η Άννα Καφέτση στον Μεγάλο Περίπατο. Σταμάτης Σχιζάκης

Ο αρχιτέκτονας και ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Γιώργος Τζιρτζιλάκης επιστρέφει στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν γνώρισε την Καφέτση. Θυμάται τις συζητήσεις για τον μοντερνισμό και τις υψηλές απαιτήσεις της από τους συνεργάτες της. Μιλά ακόμη για την αγωνία που της προκαλούσε η εξέλιξη της ασθένειάς της, καθώς «αισθανόταν ότι δεν έχει περίσσιο χρόνο στη διάθεσή της».

Μοιράζεται μάλιστα μια απροσδόκητη προσωπική ιστορία: τον σχεδιασμό της εξοχικής κατοικίας της στον Ωρωπό, ενός σπιτιού προσαρμοσμένου στις ανάγκες της υγείας της και στην αισθητική της. Ένα αρχιτεκτονικό πορτρέτο της ίδιας.

Πολιτική, παρασκήνιο και συγκρούσεις

Το κτίριο του ΦΙΞ ημικατεδαφισμένο τον Μάρτιο του 1995. Η φωτογραφία του Γιάννη Κωσταρή πρωτο-δημοσιεύτηκε στο τεύχος 572 του περιοδικού ΑΝΤΙ, στις 3 Μαρτίου 1995

Από τα πιο συναρπαστικά κείμενα είναι εκείνο του ιστορικού τέχνης Ευγένιου Ματθιόπουλου, που μας μεταφέρει στο ταραχώδες 1989 και στη σύγκρουση της νεαρής τότε Καφέτση με τον διευθυντή της Εθνικής Πινακοθήκης, Δημήτρη Παπαστάμο. Η Μελίνα Μερκούρη, νομοθετικές ρυθμίσεις και δημοσιεύματα της εποχής μπαίνουν στο κάδρο μιας ιστορίας εξουσίας και προσωπικού θάρρους, που διαβάζεται σχεδόν σαν πολιτικό θρίλερ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η στάση όσων συμφωνούσαν με την Καφέτση ιδιωτικά, αλλά δίσταζαν να τη στηρίξουν δημόσια.

Ο εικαστικός και αναπληρωτής καθηγητής της ΑΣΚΤ Κώστας Χριστόπουλος εξετάζει την επιστημονική της διαδρομή και την τόλμη της να αμφισβητεί καθιερωμένες αυθεντίες, επισημαίνοντας παράλληλα αντιφάσεις στη σκέψη της.

Πώς όμως φτάσαμε στην ίδρυση του ΕΜΣΤ; Η ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια του μουσείου Τίνα Πανδή ανασυνθέτει τις πολιτικές και καλλιτεχνικές διεργασίες που προηγήθηκαν. Μαθαίνουμε ότι τη δεκαετία του 1990 είχε εξεταστεί ακόμη και το ενδεχόμενο συνεργασίας με το Ίδρυμα Guggenheim, προκαλώντας έντονες διαφωνίες για τη φυσιογνωμία του μελλοντικού μουσείου. Η ίδια η Καφέτση υποστήριζε πως οι σκοποί του ΕΜΣΤ στον ιδρυτικό του νόμο είχαν διατυπωθεί «με τη δική της γραφίδα».

Η Πανδή μάς θυμίζει επίσης τη «νομαδική» λειτουργία του ΕΜΣΤ, από το ισόγειο του ΦΙΞ έως το Μέγαρο Μουσικής, το Εργοστάσιο της ΑΣΚΤ, το Ωδείο Αθηνών και τον δημόσιο χώρο. Μια περιπετειώδης περίοδος εκθεσιακής δραστηριότητας, πριν από την εγκατάσταση στη σημερινή του στέγη.

Εξώφυλλο του καταλόγου της έκθεσης «Μεταμορφώσεις του Μοντέρνου: Η ελληνική εμπειρία», Εθνική Πινακοθήκη, 1992

Γιατί η βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ πήρε το όνομά της;

Η απόφαση να δοθεί το όνομα της Άννας Καφέτση στη βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ βρίσκει τη φυσική της εξήγηση στο κείμενο της Κατερίνας Γρέγου. Η Καφέτση αγαπούσε τα βιβλία και θεωρούσε την έρευνα αναπόσπαστο μέρος της επιμελητικής δουλειάς. Η βιβλιοθήκη, γράφει η Γρέγου, είναι το μέρος του μουσείου όπου «θα ένιωθε περισσότερο σαν στο σπίτι της».

Στη συζήτηση του Θεόφιλου Τραμπούλη με τις επιμελήτριες του Καλλιτεχνικού Αρχείου, Ανίνα Βαλκανά και Ελένη Γανίτη, μαθαίνουμε πώς ξεκίνησε η προσπάθεια δημιουργίας ενός κέντρου έρευνας, με πρότυπο το Κέντρο Πομπιντού. Για την Καφέτση, το αρχείο είχε την ίδια βαρύτητα με τη συλλογή. Οι δύο επιμελήτριες θυμούνται τις δυσκολίες αυτής της προσπάθειας και τις πρώτες δωρεές καλλιτεχνών, φωτίζοντας μια πλευρά της λειτουργίας του μουσείου που σπανιότατα βλέπει ο επισκέπτης.

Μια λιγότερο προβεβλημένη πλευρά του οράματός της αναδεικνύεται και μέσα από τη συνεργασία του ΕΜΣΤ με το 18 ΑΝΩ. Η ψυχίατρος Κατερίνα Μάτσα, σε κείμενο που προλογίζουν οι Ελισάβετ Ιωαννίδη και Μαρίνα Τσέκου, θυμάται πώς το μουσείο έδωσε χώρο δημιουργίας σε ανθρώπους που βρίσκονταν σε διαδικασία απεξάρτησης.

Video still από το ομαδικό πρότζεκτ του Φωτογραφικού Εργαστηρίου 18 ΑΝΩ Μέσα στο ΕΜΣΤ, 2015 / https://www.youtube.com/watch?v=WsOIsa-Froc

Όταν η σύγχρονη τέχνη συναντούσε μια ανέτοιμη Αθήνα

Ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής του ΕΜΣΤ Σταμάτης Σχιζάκης αναδεικνύει τη διορατικότητα της Καφέτση στο πεδίο της βιντεοτέχνης, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν οι νέες αυτές μορφές τέχνης αντιμετωπίζονταν ακόμη με αμηχανία στην Ελλάδα. Το «Χταπόδι» αναδημοσιεύει το κείμενό της «Η βιντεοτέχνη στην Ελλάδα», που είχε δημοσιευτεί στη «Σπείρα» το 1990. Το διαβάζουμε σήμερα και αντιλαμβανόμαστε πόσο μπροστά βρισκόταν η σκέψη της από τις τότε μουσειακές πρακτικές.

Η επιμελήτρια Δάφνη Βιτάλη επιστρέφει στον «Μεγάλο Περίπατο» του 2006, μια έκθεση με έργα 44 καλλιτεχνών γύρω από την Ακρόπολη, στην οποία είχε συνεργαστεί με την Καφέτση. Είκοσι χρόνια αργότερα, θυμάται τις δυσκολίες της διοργάνωσης και αφηγείται ένα περιστατικό που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο.

Ο Βούλγαρος εικαστικός Nedko Solakov είχε σχεδιάσει μια περφόρμανς κατά την οποία ένα γλυπτό θα καταστρεφόταν σκόπιμα και τα κομμάτια του θα παρέμεναν στον δρόμο, ως σχόλιο για τη μοίρα της δημόσιας τέχνης. Η δημοτική αστυνομία, αδυνατώντας να αντιληφθεί την καλλιτεχνική χειρονομία, έδωσε εντολή σε συνεργείο καθαρισμού να μαζέψει τα κομμάτια.

Gary Hill, Viewer, 1990. Πεντακάναλη βιντεοεγκατάσταση, χωρίς ήχο. Άποψη εγκατάστασης από την έκθεση “Μετά τη Βαβέλ” στο annexM, 2019. Gary Hill

Η ιστορία προκαλεί θυμηδία, αλλά αποκαλύπτει και πόσο ανέτοιμη ήταν η Αθήνα να υποδεχτεί τέτοιες καλλιτεχνικές πρακτικές. Ένα έργο που σήμερα θα μπορούσε να αποτελεί αντικείμενο σοβαρής συζήτησης σε οποιοδήποτε μουσείο σύγχρονης τέχνης αντιμετωπίστηκε από τις δημοτικές υπηρεσίες ως σκουπίδι.

Κρατώ και μια τελευταία εικόνα από το κείμενο του Σχιζάκη. Στην έκθεση «Μετά τη Βαβέλ» (2018-2019), στο Μέγαρο Μουσικής, ο επισκέπτης έβγαινε από τον κύριο εκθεσιακό χώρο και έφτανε σε μια εσοχή με θέα την ημιτελή υπόγεια στοά που προοριζόταν να συνδέσει το Μέγαρο με τον σταθμό του μετρό.

Εκεί, μέσα στο σκοτάδι, η Καφέτση είχε τοποθετήσει το Viewer του Gary Hill, μια πεντακάναλη βιντεοεγκατάσταση με 17 μετανάστες οικοδόμους και εργάτες σε φυσικό μέγεθος. Η παρουσία τους μέσα σε έναν χώρο ανολοκλήρωτων κατασκευών έδινε στο έργο μια ιδιαίτερη πολιτική διάσταση. Στα εγκαίνια, ένας συμμετέχων καλλιτέχνης σχολίασε: «Ευτυχώς δεν είναι επιμελήτρια αλλά μια διανοούμενη που κάνει εκθέσεις». Τη δική της φωνή ακούμε στο «Θαλάμι», την ενότητα του «Χταποδιού» που φιλοξενεί οπτικοακουστικό υλικό. Εκεί από το αρχείο «Save the Dates» αναδημοσιεύεται η συζήτησή της με την Κατερίνα Ζαχαροπούλου στο Τρίτο Πρόγραμμα, το 2020. Μια προσωπική εξομολόγηση, που συμπληρώνει όσα μάθαμε για εκείνη στις προηγούμενες σελίδες.

EMST
Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Eurokinissi

Τελειώνοντας απνευστί την ανάγνωση του τέταρτου «Χταποδιού», ξαναθυμόμαστε ότι η πορεία ενός πολιτιστικού θεσμού δεν αποτυπώνεται μόνο μέσα από αριθμούς, ημερομηνίες και επίσημους απολογισμούς, αλλά και μέσα από τους ανθρώπους που εργάστηκαν επίμονα, με προσωπικό κόστος, για να υλοποιήσουν ένα όραμα που κάποτε φαινόταν δύσκολο και μακρινό.

Το συγκεκριμένο τεύχος το φανταζόμαστε άνετα τυπωμένο, σε μια θέση στη βιβλιοθήκη μας, για να επιστρέφουμε στις σελίδες του έπειτα από χρόνια. Μια σκέψη που θα ταίριαζε, νομίζω, στην Άννα Καφέτση, που αγαπούσε τόσο τα βιβλία και πίστευε στη σημασία των αρχείων για τη διατήρηση της μνήμης της τέχνης.

*Διάβασε το «Χταπόδι» στη διεύθυνση: https://octopus.emst.gr

Ροή Ειδήσεων

Περισσότερα