Και η αισιοδοξία κρύβει παγίδες – Τι γίνεται όταν “το παρακάνεις”;

Όσο τετριμμένο και αν ακούγεται, η αισιόδοξη ματία στη ζωή φαίνεται να αποδίδει και οι άνθρωποι που έχουν θετική στάση ζωής τείνουν να έχουν και καλύτερη υγεία. .

Αυτό υποστηρίζει και η ανάλυση του καρδιολόγου Άλαν Ροζάνσκι και των συνεργατών, την οποία επικαλείται ο The Economist, που δείχνει ότι η αισιοδοξία συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο καρδιαγγειακών επεισοδίων. Παράλληλα, οι αισιόδοξοι άνθρωποι εμφανίζονται πιο ανθεκτικοί στις δυσκολίες. Συνήθως αντιμετωπίζουν τις αποτυχίες ως προσωρινές και αποτέλεσμα εξωτερικών συνθηκών, ενώ οι απαισιόδοξοι τις εκλαμβάνουν ως απόδειξη μόνιμων προσωπικών αδυναμιών.

Τα αισιόδοξα άτομα έχουν επίσης περισσότερες πιθανότητες να ανέβουν στην επαγγελματική ιεραρχία. Σε πρόσφατη έρευνα της Nadine Chochoiek από το Munich Business School και των συνεργατών της, επιχειρηματίες, διευθυντικά στελέχη και εργαζόμενοι στην Ολλανδία αξιολογήθηκαν ως προς την αισιοδοξία τους. Οι επιχειρηματίες και οι μάνατζερ αποδείχθηκαν εξίσου αισιόδοξοι και, μάλιστα, σημαντικά περισσότερο από τους εργαζόμενους.

Η αλήθεια είναι όμως πως αυτή η σχέση λειτουργεί αμφίδρομα. Η εξουσία από μόνη της γεννά αισιοδοξία. Είναι πιο εύκολο να βλέπει κανείς θετικά το μέλλον όταν έχει τη δύναμη να το επηρεάσει. Αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί τα στελέχη επιχειρήσεων αντιμετωπίζουν πιο θετικά την τεχνητή νοημοσύνη σε σχέση με τους εργαζομένους: νιώθουν ότι ελέγχουν περισσότερο τις εξελίξεις.

Ταυτόχρονα, η αισιοδοξία ωθεί τους ανθρώπους προς τα εμπρός. Οι αισιόδοξοι είναι πιθανότερο να γίνουν επιχειρηματίες. Άλλωστε, χαμηλές προσδοκίες επιτυχίας δύσκολα συμβαδίζουν με την απόφαση να ξεκινήσει κανείς μια επιχείρηση. Ο νομπελίστας ψυχολόγος Daniel Kahneman είχε περιγράψει την «παραληρηματική αισιοδοξία» ως κινητήρια δύναμη του καπιταλισμού.

Η αυτοπεποίθηση — δικαιολογημένη ή όχι, παίζει επίσης σημαντικό ρόλο στην επιλογή ανθρώπων για υψηλότερες θέσεις. Ένα από τα πιο διαδεδομένα ψυχολογικά τεστ αισιοδοξίας, το Revised Life Orientation Test, περιλαμβάνει δηλώσεις όπως «Αν κάτι μπορεί να πάει στραβά για μένα, θα πάει». Ποιος θα ακολουθούσε έναν ηγέτη που πιστεύει βαθιά ότι είναι καταδικασμένος;

Τι συμβαίνει όταν η αισιοδοξία γίνεται υπερβολική;

Βέβαια, η αισιοδοξία μπορεί να γίνει υπερβολική. Σε μελέτη του 2007, οι Manju Puri και David Robinson του Duke University χρησιμοποίησαν τη διαφορά ανάμεσα στις προσωπικές εκτιμήσεις των ανθρώπων για το προσδόκιμο ζωής τους και στις αναλογιστικές προβλέψεις ως μέτρο αισιοδοξίας. Διαπίστωσαν ότι οι υπερβολικά αισιόδοξοι άνθρωποι είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να καπνίζουν και να διατηρούν μεγάλο μέρος της περιουσίας τους σε μη ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία.

Στον επιχειρηματικό κόσμο, η υπερβολική αισιοδοξία συχνά δημιουργεί προβλήματα. Οι υπερφιλόδοξες αρχικές προβλέψεις αυξάνουν τις πιθανότητες να ξεφύγουν έργα από προϋπολογισμούς και χρονοδιαγράμματα. Επιπλέον, η αισιοδοξία δυσκολεύει τη διακοπή αποτυχημένων projects, αφού οι υπεύθυνοι τείνουν να πιστεύουν ότι τελικά τα αποτελέσματα θα είναι καλύτερα από όσα δείχνουν τα δεδομένα.

Το κατά πόσο η αισιοδοξία είναι χρήσιμη εξαρτάται και από το πλαίσιο. Η φράση «τι θα μπορούσε να πάει στραβά;» ακούγεται πολύ πιο ανησυχητική όταν προέρχεται από πιλότο παρά από podcaster. Μελέτη του Damiano Silipo από το University of Calabria μέτρησε την αισιοδοξία στις αμερικανικές τράπεζες εξετάζοντας πόσα χρήματα κρατούσαν στην άκρη για μελλοντικές ζημιές από δάνεια. Πριν από την κρίση του 2007-09, η αισιοδοξία κυριαρχούσε. Μετά, εξαφανίστηκε απότομα.

Ωστόσο, και η υπερβολική απαισιοδοξία έχει κόστος. Στο νέο του βιβλίο The Four Principles, ο Adrian Gore, ιδρυτής του νοτιοαφρικανικού χρηματοοικονομικού ομίλου Discovery Group, υποστηρίζει ότι ο βαθιά ριζωμένος πεσιμισμός αποτελεί σοβαρό πρόβλημα στις επιχειρήσεις.

Κατά τον Gore, οι άνθρωποι έχουν εκπαιδευτεί να εντοπίζουν κυρίως τα αρνητικά σημάδια. Το να εξηγεί κανείς γιατί κάτι μπορεί να αποτύχει θεωρείται πιο «έξυπνο» από το να πιστεύει ότι θα πετύχει. Επιπλέον, η αποστροφή προς την απώλεια — μία από τις ισχυρότερες ψυχολογικές προκαταλήψεις — κάνει τους ανθρώπους πιο επιφυλακτικούς απέναντι στο ρίσκο.

Ο Gore θεωρεί επίσης ότι η εμμονή με το «μαθαίνουμε από τις αποτυχίες» είναι υπερβολική. Οι επιτυχίες, λέει, διδάσκουν περισσότερα. Οι αξιολογήσεις προσωπικού θα έπρεπε να επικεντρώνονται περισσότερο στην αξιοποίηση των δυνατών σημείων των ανθρώπων και λιγότερο στη διόρθωση των αδυναμιών τους.

Η απαισιοδοξία έχει τη θέση της. Αλλά η αισιοδοξία είναι αυτή που κάνει τα πράγματα να συμβαίνουν.