Δακρυγόνα: Γιατί απαγορεύονται στον πόλεμο αλλά επιτρέπονται στις πόλεις

Βέλγιο, Αλβανία, Ιταλία και κυρίως, Γαλλία. Οι διαδηλώσεις των τελευταίων εβδομάδων σημαδεύτηκαν από καταστολή και επεισόδια. Άλλες διαδηλώσεις σε Ισπανία και Σερβία υπήρξαν πιο “αναίμακτες” οδηγώντας ωστόσο σε ιστορικές αλλαγές, όπως στην περίπτωση Βούτσιτς.

Οι διαμαρτυρίες κατά της λιτότητας, του πληθωρισμού και των κυβερνητικών αδιεξόδων ανά την Ευρώπη βρήκαν μπροστά τους αστυνομικές δυνάμεις και δυνάμεις επιβολής του Νόμου που αποσκοπούσαν στο να παύσει η διάρκειά τους στον χρόνο με την αποθάρρυνση των διαδηλωτών, στην τακτική που έχουμε δει να ακολουθείται φυσικά και εν Ελλάδι. Η περίπτωση των Αγανακτισμένων ήταν η επιτομή του παραπάνω.

Η χρήση δακρυγόνων δε, αυξήθηκε κατακόρυφα κατά το διάστημα αυτό. Ο European Correspondent αναφέρει πως σύμφωνα με στοιχεία του οργανισμού Armed Conflict Location & Event Data που ήρθαν στη διάθεση του site, μεταξύ της περιόδου 2020 με 2026 έγινε χρήση δακρυγόνων σε 1.520 διαφορετικές διαδηλώσεις ανά την Ευρώπη. Παραπάνω από τις μισές έλαβαν χώρα στη Γαλλία.

Ο Correspondent αναφέρει μάλιστα πως παρότι χρησιμοποιείται ευρέως, το δακρυγόνο δεν είναι αυτό που νομίζουμε αφού πρακτικά, δεν είναι αέριο. Αυτό που περιέχει στην πραγματικότητα ένα κάνιστρο δακρυγόνου είναι ερεθιστικές ουσίες σε μορφή σκόνης ή υγρού, οι οποίες διαχέονται στον αέρα, συχνά ως λεπτό εκνέφωμα (σπρέι). “Τα δακρυγόνα έχουν σχεδιαστεί για να προσβάλλουν ταυτόχρονα όλες τις αισθήσεις”, αναφέρει στο site η Anna Feigenbaum, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, η οποία έχει μελετήσει και καταγράψει την ιστορία των δακρυγόνων και της αστυνομικής βίας.

Συσκευασμένα σε δοχεία αλουμινίου ή πλαστικού, τα δακρυγόνα σχεδιάστηκαν αρχικά για να εκτοξεύονται εναντίον διαδηλωτών από κοντινή απόσταση κάτι που φυσικά, συνεχίζεται. Όπως εξηγεί η Feigenbaum ακόμα κι αν είστε αρκετά τυχεροί ώστε να μην σας χτυπήσει το κάνιστρο, το δακρυγόνο μπορεί να προκαλέσει εγκαύματα στο δέρμα, ερεθισμό στα μάτια, δύσπνοια, ναυτία. Είναι επίσης εύφλεκτο, γεγονός που τράβηξε την παγκόσμια προσοχή αυτόν τον μήνα, όταν ένας 15χρονος Γάλλος μαθητής έχασε το χέρι του προσπαθώντας να σηκώσει ένα κάνιστρο δακρυγόνου που εξερράγη.

Απαγορεύονται στον πόλεμο, επιτρέπονται στις πόλεις

Είναι ενδιαφέρον πως τα δακρυγόνα είναι γαλλικής προελεύσεως. 

Αναπτύχθηκαν από Γάλλους χημικούς πριν από έναν αιώνα, αρχικά ως εργαλείο της αστυνομίας για τον έλεγχο των διαδηλώσεων και μία από τις πρώτες καταγεγραμμένες χρήσεις δακρυγόνων από αστυνομικές δυνάμεις εναντίον διαδηλωτών έγινε στη Γαλλία το 1913. Έναν χρόνο αργότερα χρησιμοποιήθηκε στον πόλεμο, όταν τα γαλλικά στρατεύματα τα εκτόξευσαν στα γερμανικά χαρακώματα κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η αστυνομία στη Γαλλία και σε άλλα κράτη υιοθέτησε εκ νέου τη χρήση τους για την καταστολή διαδηλώσεων και τη διάλυση πλήθους. Χρειάστηκε να φτάσουμε στο 1992 για να απαγορευτεί ευρέως η χρήση δακρυγόνων ως “μέθοδος πολέμου” βάσει της διεθνούς συνθήκης για τα όπλα, με μία σημαντική ωστόσο εξαίρεση: η χρήση τους θα εξακολουθούσε να επιτρέπεται για την επιβολή του νόμου από την αστυνομία. Ο βασικός φόβος στο πεδίο της μάχης είναι ότι η ρίψη ενός μη θανατηφόρου χημικού μπορεί να εκληφθεί εσφαλμένα από τον αντίπαλο ως επίθεση με θανατηφόρα αέρια νεύρων ή ασφυξιογόνα, πυροδοτώντας κλιμάκωση με πραγματικά όπλα μαζικής καταστροφής.

Ο λόγος πίσω από την εξαίρεση για τις πόλεις είναι η επιβολή της τάξης, αλλά υπάρχει και ένας όχι και τόσο “ορατός”: Το χρήμα.

Τα δακρυγόνα ως εμπόριο

Οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν δακρυγόνα στην υπό Βρετανική κυριαρχία Παλαιστίνη ήδη από το 1933, και ακολούθησαν επιχειρήσεις στο Χονγκ Κονγκ, την Κένυα, τη Μαλαισία και τη Νιγηρία. Στο ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο δεν χρησιμοποιήθηκαν μέχρι το 1969 όταν και έκαναν “πρεμιέρα” σε έδαφος βρετανικό.

Τα ευρωπαϊκά δακρυγόνα συνεχίζουν ωστόσο να καταλήγουν σε πρώην αποικίες. Οι Γάλλοι εξακολουθούν να πωλούν ή ακόμη και να δωρίζουν δακρυγόνα στον Λίβανο και τη Σενεγάλη. Η Alsetex, ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς δακρυγόνων στη Γαλλία, δεν απάντησε σε αίτημα για σχολιασμό σχετικά με τις εξαγωγές της.

Η ουσία είναι ότι η βιομηχανία αυτή ήταν ανέκαθεν παγκόσμια, και όσο περισσότερο διαδηλώνει ο κόσμος, τόσο μεγαλύτερη γίνεται. “Οι Αυξανόμενες Κοινωνικές Αναταραχές Τροφοδοτούν τη Ζήτηση” είναι ο τίτλος της έκθεσης που παρακολουθεί την αγορά δακρυγόνων για το 2026.

Η παγκόσμια αγορά δακρυγόνων αποτιμάται φέτος στα 1,45 δισεκατομμύρια δολάρια και αναμένεται να φτάσει τα 1,87 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2030. Οι μεγαλύτεροι παραγωγοί εδρεύουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Βραζιλία, τη Νότια Κορέα και την Κίνα. Και ο μεγαλύτερος συντελεστής της Ευρώπης σε αυτή την ακμάζουσα βιομηχανία είναι η Γαλλία.

Μετά τις διαδηλώσεις για τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση το 2023 και τις συγκρούσεις με περιβαλλοντικούς ακτιβιστές στο Σεντ-Σολίν την ίδια χρονιά για ένα αμφιλεγόμενο έργο ταμιευτήρα νερού, οι δαπάνες του γαλλικού υπουργείου Εσωτερικών για χειροβομβίδες δακρυγόνων εκτοξεύτηκαν. Το 2018, το υπουργείο ανέθεσε παραγγελίες αξίας έως και 17 εκατομμυρίων ευρώ ενώ μέχρι το 2023 το ποσό αυτό είχε εκτοξευθεί στα 78 εκατομμύρια ευρώ, σύμφωνα με το γαλλικό μέσο Politis.

Περισσότερο από έναν αιώνα αφότου οι Γάλλοι χημικοί το ανέπτυξαν για πρώτη φορά, το δακρυγόνο είναι πιο δημοφιλές από ποτέ. Παρότι έχει απαγορευτεί στον πόλεμο όπως είπαμε, η χρήση του κλιμακώνεται στις πόλεις.

Υπάρχει όμως κάτι περισσότερο πίσω από αυτό πέρα από το κέρδος. Η Feigenbaum εξήγησε πώς οι αρχές δικαιολογούν τη χρήση δακρυγόνων ως εξής: “Η λογική είναι ότι αν η διαμαρτυρία στρέφεται ενάντια στην τάξη, τότε δουλειά της αστυνομίας είναι να προστατεύσει την τάξη. Στην πράξη, όμως, τα πράγματα συχνά δεν εξελίσσονται έτσι”.

Η δυσανάλογη χρήση ουσιών καταστολής πλήθους τεκμηριώνεται εδώ και χρόνια. Στη Γαλλία αυτό φάνηκε τόσο στις διαδηλώσεις για το συνταξιοδοτικό όσο και στο τρέχον κύμα φοιτητικών κινητοποιήσεων. Σε πρόσφατη ανακοίνωσή της σχετικά με τις διαδηλώσεις στο Σεντ-Σολίν, η επιτροπή ανθρωπίνων δικαιωμάτων της Γαλλίας κατέγραψε ότι η αστυνομία εκτόξευσε 5.015 χειροβομβίδες δακρυγόνων μέσα σε μόλις δύο ώρες.

Ως απάντηση είθισται να έρχονται στην επιφάνεια οι γνωστές δικαιολογίες: Το δακρυγόνο είναι ασφαλές, στην πραγματικότητα “σώζει ζωές” και δεν αποτελεί επίσημο όπλο πολέμου.

Επιπτώσεις στην υγεία

Οι διασώστες δρόμου (street medics) αποτελούν πλέον συνηθισμένη παρουσία στις μεγάλες διαδηλώσεις, προσφέροντας βοήθεια σε όσους έρχονται αντιμέτωποι με τις ερεθιστικές ουσίες. Ερευνητές και ακτιβιστές έχουν επίσης συντάξει πολύγλωσσους οδηγούς, παρέχοντας πληροφορίες για τα χημικά καταστολής πλήθους, συμπεριλαμβανομένου του πώς να αναγνωρίζονται και πώς να αντιμετωπίζονται.

Όμως, όσο η χρήση των δακρυγόνων αυξάνεται και πληθαίνουν οι αναφορές για αστυνομικούς που κατάσχουν μέσα ανακούφισης, όπως κολλύρια κ.α. Σε κάθε περίπτωση ο CDC προειδοποιεί πως σε συνδυασμό με προϋπάρχοντα νοσήματα (όπως άσθμα, ΧΑΠ ή αλλεργίες), η έκθεση σε δακρυγόνα μπορεί να προκαλέσει απειλητική για τη ζωή ασφυξία. Η δε επαφή με φακούς επαφής ή η έκθεση από κοντινή απόσταση μπορεί να παγιδεύσει τα χημικά, προκαλώντας μόνιμη μείωση της οπτικής οξύτητας. Επίσης ενδέχεται να προκαλέσουν ξαφνική άνοδο της αρτηριακής πίεσης και ταχυκαρδία, που οφείλεται τόσο στη συστηματική δράση των χημικών όσο και στον πανικό, αυξάνοντας τον κίνδυνο εμφράγματος.

Ακόμη, η συχνή έκθεση σε δακρυγόνα μπορεί να προκαλέσει χρόνιο άσθμα ή χρόνια βρογχίτιδα, οφθαλμικές – ακουστικές βλάβες και επιπτώσεις στην αναπαραγωγή και έμμηνο ρύση. Και φυσικά ευθύνονται για ακρωτηριασμούς, όπως γράψαμε και παραπάνω αλλά και για βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.