Οι Ιρανές αμφισβητούν το καθεστώς και δεν φορούν τη χιτζάμπ

Ενα βαθύ πολιτισμικό ρήγμα ξανανοίγει τους τελευταίους μήνες στο Ιράν, καθώς η χώρα βιώνει τη δίνη του πολέμου και την αναδιάταξη της σκληροπυρηνικής ηγεσίας της: το αν και με ποιον τρόπο πρέπει να επιβληθεί η υποχρεωτική χρήση της χιτζάμπ στις γυναίκες.

Στην κορύφωση της σύγκρουσης με τις ΗΠΑ φέτος, γυναίκες χωρίς μαντίλα εμφανίζονταν συχνά σε φιλοκυβερνητικές συγκεντρώσεις και στα κρατικά μέσα ενημέρωσης.

Σε ένα βίντεο, μια γυναίκα με ακάλυπτο κεφάλι, που κρατούσε την ιρανική σημαία, έλεγε με υπερηφάνεια ότι ο σύζυγός της υπηρετεί στον στρατό.

Τις τελευταίες εβδομάδες, όμως, δυναμώνουν οι φωνές που απαιτούν επιστροφή στη σκληρή γραμμή απέναντι σε αυτό που συντηρητικοί κληρικοί και πολιτικοί χαρακτηρίζουν “προκλητική εμφάνιση”.

Πολλές Ιρανές αγνοούν επιδεικτικά τον κανονισμό – και οι αρχές δείχνουν, προς το παρόν, διστακτικές στο να εξαπολύσουν ευρεία καταστολή. Το καθεστώς φαίνεται να ιεραρχεί αλλιώς τις προτεραιότητές του: προβάλλει τη διαμάχη με τις ΗΠΑ ως υπαρξιακό αγώνα, προσπαθεί να απορροφήσει τους ισχυρούς οικονομικούς κραδασμούς και ανασυντάσσει τον μηχανισμό ασφαλείας υπό την ηγεσία του Μοτζταμπά Χαμενεΐ.

Η θυσία της Μαχσά Αμινί

Πριν από τέσσερα χρόνια, το κύμα διαμαρτυρίας “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” ξεσπούσε μετά τον θάνατο της νεαρής Μαχσά Αμινί στα χέρια της αστυνομίας, επειδή δεν φορούσε “σωστά” τη μαντίλα της. Η εξέγερση εκείνη πνίγηκε στο αίμα.

Η Διεθνής Αμνηστία σημείωνε στα τέλη του 2024 ότι οι ιρανικές αρχές έχουν εξαπολύσει αληθινό πόλεμο κατά των γυναικών και των κοριτσιών “με μια όλο και πιο βίαιη καταστολή απέναντι σε όσες αψηφούν τους δρακόντειους νόμους της υποχρεωτικής μαντίλας”.

Ωστόσο, όπως σημειώνει το CNN, οι διαμαρτυρίες άφησαν ανεξίτηλο το αποτύπωμά τους. Παρά τις απειλές και τους σποραδικούς ελέγχους, η ανυπακοή στους επίσημους κανόνες έχει λάβει διαστάσεις, ειδικά μεταξύ των νεότερων γυναικών.

Κλείνουν καταστήματα το ένα μετά το άλλο

Στις 19 Ιουλίου, η οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων HRANA ανέφερε το σφράγισμα τουλάχιστον επτά καφέ και εστιατορίων στην Τεχεράνη. Παράλληλα, κατέγραψε δεκάδες λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που “κατέβηκαν” επειδή αψηφούσαν τον ενδυματολογικό κώδικα.

Σύμφωνα με την HRANA, οι αρχές επιστρατεύουν ασαφείς όρους όπως «παραβίαση των χρηστών ηθών», «προσβολή της αιδούς» και «έλλειψη ισλαμικής κοσμιότητας» για να διώξουν τις παραβάτριες.

Τη Δευτέρα, η Εισαγγελία της Τεχεράνης προανήγγειλε αυστηρά μέτρα για φαινόμενα «απρέπειας» σε καταστήματα εστίασης, αλλά και σε μαγαζιά που εμπορεύονται «αντισυμβατικά» ή ακατάλληλα ρούχα.

Στην επαρχία Νότιο Χορασάν στο ανατολικό Ιράν, 10 καφέ κατέβασαν ρολά λόγω παραβίασης των «κοινωνικών κανόνων και της υποχρεωτικής χιτζάμπ», όπως μετέδωσε το πρακτορείο Mehr επικαλούμενο τον τοπικό προϊστάμενο της εισαγγελίας.

Η ενορχηστρωμένη εκστρατεία των κρατικών μέσων επιστρατεύει συχνά ιεροκήρυκες, οι οποίοι διατείνονται ότι η χιτζάμπ αποτελεί δομικό στοιχείο της ιρανικής ταυτότητας.

Ο Μοχάμαντ Τζαβάντ Χατζ Αλί Ακμπαρί, επικεφαλής της παρασκευιάτικης προσευχής στην Τεχεράνη, έκανε λόγο για οργανωμένα σχέδια προώθησης της “δημόσιας απρέπειας”, ισχυριζόμενος μάλιστα ότι ορισμένοι πληρώνονται για να εμφανίζονται προκλητικά ντυμένοι σε δημόσιους χώρους.

Δεν λείπουν και οι περιπτώσεις που λαμβάνουν μεγάλη δημοσιότητα. Τον Ιούνιο, η δημοφιλής τραγουδίστρια Παραστού Αχμαντί, μαζί με οκτώ συνεργάτες της, καταδικάστηκαν στην Κομ σε 74 μαστιγώσεις και διετή απαγόρευση εξόδου από τη χώρα. Η Αχμαντί είχε εμφανιστεί με ακάλυπτους ώμους και μαλλιά σε συναυλία που προέβαλε ζωντανά στο YouTube το 2024.

Το κατηγορητήριο έκανε λόγο για «προσβολή της δημόσιας αιδούς μέσω παραγωγής και διακίνησης χυδαίου και ανήθικου περιεχομένου στο διαδίκτυο».

Πιέσεις από τους σκληροπυρηνικούς

Οι σκληροπυρηνικοί σφίγγουν τη μέγγενη προς την ηγεσία. Ο διευθυντής της εφημερίδας Kayhan, Χοσεΐν Σαριατμανταρί, έγραψε πως η επιβολή του νόμου συνιστά τόσο νομικό όσο και θρησκευτικό καθήκον των αρχών.

Την ίδια στιγμή, η τηλεοπτική εκπομπή «Park Way» της Τεχεράνης αφιερώνει συνεχώς επεισόδια στο ζήτημα, ζητώντας την πάταξη όσων αψηφούν τους εγκεκριμένους κανόνες, υποστηρίζοντας ότι «αντισυμβατικές συμπεριφορές δεν έχουν θέση σε δημόσιους χώρους όπως τα πάρκα».

Στον αντίποδα, επιστρατεύονται και γυναίκες υπέρ της χιτζάμπ. Σε μια μικρή συγκέντρωση στην Ισφαχάν, ένα πανό έγραφε: «Νετανιάχου: Οι γυναίκες χωρίς μαντίλα είναι οι δωρεάν στρατιώτες σου».

Παρότι δεν υπάρχει καμία τέτοια δήλωση του Νετανιάχου, το σύνθημα αποτυπώνει την αφήγηση των σκληροπυρηνικών, που παρουσιάζουν τις γυναίκες χωρίς χιτζάμπ –στην καλύτερη περίπτωση– ως προδότριες της πατρίδας τους.

Όμως όλα δείχνουν ότι η πλειονότητα των γυναικών δεν υποκύπτει στις κυβερνητικές εκστρατείες.

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυκλοφορούν βίντεο με νεαρές γυναίκες πάνω σε σκούτερ να φορούν κράνος, αλλά όχι μαντίλα – κι ας μην έχει υλοποιήσει ακόμα η κυβέρνηση την υπόσχεσή της για έκδοση αδειών οδήγησης μοτοσικλέτας σε γυναίκες.

Τα βίντεο δείχνουν ομάδες κοριτσιών να διασχίζουν την Τεχεράνη και άλλες πόλεις. Σε μια ανάρτηση στο Instagram, μια παρέα δηλώνει: «Είμαστε τα κορίτσια με τις μηχανές από το Σιράζ! Κορίτσια του Σιράζ, φύγαμε!»

Άλλος λογαριασμός ανέβασε βίντεο με περίπου 20 μοτοσικλετίστριες στην Ισφαχάν, κάνοντας λόγο για «τη μεγαλύτερη γυναικεία μοτοπορεία στην πόλη».

Όπως συμβαίνει με τόσα κοινωνικά ζητήματα στο Ιράν, η εμμονή με τη χιτζάμπ φαντάζει σε πολλούς ως εκτός τόπου και χρόνου προτεραιότητα εν μέσω πολέμου και οικονομικής εξαθλίωσης.

Την άποψη αυτή φαίνεται να συμμερίζεται ακόμα και ο Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν. Σχολιάζοντας συνέντευξη συντηρητικού κληρικού, δήλωσε: «Ο κληρικός μίλησε για τη χιτζάμπ… Ωραία, υπάρχουν γειτονιές, υπάρχουν τζαμιά – πηγαίνετε εκεί να κάνετε δουλειά! Αλλάζει κατ’ αυτόν τον τρόπο η συμπεριφορά του κόσμου, με νόμους και διατάγματα;»

Ο Πεζεσκιάν συμπλήρωσε μάλιστα ότι η ίδια η κόρη του διαφωνεί ώρες ώρες μαζί του: «Τι σημαίνει αυτό, ότι πρέπει να της το επιβάλω με τη βία; Η αλλαγή συμπεριφοράς είναι ζήτημα παιδείας και πίστης. Και την πίστη δεν την επιβάλλεις με το ζόρι».

Ο πρώην βουλευτής Γκολάμαλι Τζαφαρζαντέχ Ιμαναμπαντί τόνισε πως η πολιτεία οφείλει να ρίξει το βάρος στον πληθωρισμό και την επιβίωση του κόσμου και όχι στη χιτζάμπ.

Παράλληλα, ανεξάρτητο μέσο δημοσίευσε άρθρο με τίτλο: «Προκαλώντας έναν εξαντλημένο από τον πόλεμο λαό – Τι κρύβεται πίσω από την επιστροφή της Αστυνομίας Ηθών και τα λουκέτα στις επιχειρήσεις;»

“Δεν πιστεύω ότι μπορούν πια να υποχρεώσουν τα κορίτσια να ξαναφορέσουν μαντίλα”

Η επιβολή της χιτζάμπ ξεκίνησε αμέσως μετά την επανάσταση του 1979. Μεχρι τότε, το μοναρχικό καθεστώς προέβαλε μια πολύ πιο κοσμική και δυτικότροπη εικόνα για τη γυναίκα.

Το Άρθρο 638 του Ισλαμικού Ποινικού Κώδικα ποινικοποιεί τη δημόσια εμφάνιση γυναικών χωρίς «ισλαμική χιτζάμπ», χωρίς ωστόσο να ορίζει επακριβώς τι συνιστά αυτή. Ένας πολύ αυστηρότερος νόμος που εγκρίθηκε το 2024 προέβλεπε βαριές καμπάνες και καθολική παρακολούθηση, αλλά η εφαρμογή του πάγωσε μετά από παρέμβαση του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας.

Η εξέλιξη αυτή εξόργισε τους σκληροπυρηνικούς. Ο βουλευτής Μοχάμαντ-Τακί Νακνταλί δήλωσε αυτή την εβδομάδα: «Βλέπετε σε τι κατάσταση ξεπεσμού και δημόσιας διαφθοράς έχουμε φτάσει… Το Ισραήλ και η Αμερική δεν μπορούν να μας λυγίσουν, αλλά αυτή η σήψη που διαβρώνει τη θρησκευτική μας κουλτούρα και απλώνει τη γυμνότητα στην κοινωνία, θα μας διαλύσει».

Προς το παρόν, πάντως, το καθεστώς ζυγίζει προσεκτικά τα βήματά του.

«Δεν τολμούν ακόμα να μιλήσουν ανοιχτά στον κόσμο στον δρόμο. Στην Τεχεράνη τα κορίτσια κυκλοφορούν με crop tops, σορτσάκια και ό,τι μπορείς να φανταστείς, ενώ οι μαντίλες έχουν σχεδόν εξαφανιστεί», ανέφερε τηλεφωνικά στο CNN μια 60χρονη κάτοικος της Τεχεράνης.

«Δεν πιστεύω ότι μπορούν πια να υποχρεώσουν αυτά τα κορίτσια να ξαναφορέσουν μαντίλα. Αν και, για να είμαι ειλικρινής, το ίδιο πιστεύαμε κι εμείς τον καιρό της Επανάστασης. Λέγαμε πως αποκλείεται να μας αναγκάσουν – κι όμως, στο τέλος το έκαναν».