Πώς ο Λούλα μέσα σε 20 ημέρες έφερε τα άνω κάτω και ανέκοψε το ακροδεξιό κύμα

Ο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα έγραψε ξανά ιστορία την Κυριακή, κατακτώντας μια τέταρτη προεδρική θητεία -επίδοση χωρίς προηγούμενο για τη Βραζιλία και τη Λατινική Αμερική. Και το πέτυχε λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει τα 81 του χρόνια.

Η ανατροπή απέναντι στον ακροδεξιό αντίπαλό του, Φλάβιο Μπολσονάρου, είχε επίσης ιστορικό χαρακτήρα. Από την επιστροφή της Βραζιλίας στη δημοκρατία, το 1985, κανένας υποψήφιος που είχε ηττηθεί στον πρώτο γύρο δεν είχε καταφέρει να επικρατήσει στον δεύτερο.

Ο υποψήφιος του Κόμματος των Εργαζομένων (PT) πρόσθεσε περισσότερες από 10 εκατομμύρια ψήφους μέσα στις τρεις εβδομάδες μεταξύ των δύο γύρων, ενώ ο Μπολσονάρου αύξησε τη δύναμή του κατά 3,6 εκατομμύρια. Η τελική διαφορά ήταν μάλιστα μεγαλύτερη από εκείνη του 2022, όταν ο Λούλα είχε νικήσει τον τότε πρόεδρο Ζαΐχ Μπολσονάρου, πατέρα του Φλάβιο.

Όπως είχε κάνει και ο πατέρας του τέσσερα χρόνια νωρίτερα, ο Φλάβιο Μπολσονάρου αρνήθηκε να αναγνωρίσει το αποτέλεσμα και ανακοίνωσε ότι θα ζητήσει δικαστικά την ακύρωση των εκλογών. Αμφισβήτησε την απόφαση να παραταθεί κατά δύο ώρες η ψηφοφορία, υποστηρίζοντας ότι δεν εφαρμόστηκε με τον ίδιο τρόπο σε όλη τη χώρα.

Η αμφισβήτηση δεν ανέκοψε τους πανηγυρισμούς των υποστηρικτών του Λούλα. Η νίκη του, ωστόσο, συνοδεύεται από ένα μεγάλο πολιτικό παράδοξο: ο πρόεδρος ενισχύει τη δική του θέση, αλλά η Δεξιά παραμένει εξαιρετικά ισχυρή στο Κογκρέσο και στις πολιτείες.

Πώς ο Λούλα έκανε την ανατροπή

Η γεωγραφία της ψήφου εξηγεί σε μεγάλο βαθμό πώς ο Λούλα κατάφερε να καλύψει τη διαφορά του πρώτου γύρου.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η Μίνας Ζεράις, η πολιτεία με το δεύτερο μεγαλύτερο εκλογικό σώμα της χώρας. Ο Λούλα πέρασε από ήττα σχεδόν 590.000 ψήφων στον πρώτο γύρο σε νίκη περίπου 99.000 στον δεύτερο.

Παρότι ο Φλάβιο Μπολσονάρου διατήρησε το προβάδισμά του στις πολιτείες του Σάο Πάολο και του Ρίο ντε Τζανέιρο, ο Λούλα κέρδισε στις δύο πρωτεύουσές τους. Παράλληλα, επικράτησε και στις εννέα πολιτείες της βορειοανατολικής Βραζιλίας.

Σημαντική ήταν και η αυξημένη συμμετοχή. Η αποχή έπεσε από 21,08% στον πρώτο γύρο σε περίπου 19,2% στον δεύτερο, με σχεδόν τρία εκατομμύρια περισσότερους Βραζιλιάνους να προσέρχονται στις κάλπες.

Η προεκλογική μάχη δόθηκε έντονα και στο ψηφιακό πεδίο. Μετά την ήττα του πρώτου γύρου, το επιτελείο του Λούλα ενίσχυσε την καμπάνια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με στόχο όχι μόνο τους αναποφάσιστους αλλά κυρίως την κινητοποίηση όσων ήδη τον υποστήριζαν.

Παράλληλα, ο Λούλα προχώρησε σε προτάσεις που άγγιζαν άμεσα την καθημερινότητα: μέτρα για τους μικροεπιχειρηματίες, πρωτοβουλίες για τα χρέη των καταναλωτών και περιορισμό του διαδικτυακού στοιχηματισμού.

Υπέγραψε νόμο που αυξάνει το όριο εσόδων για τους ατομικούς μικροεπιχειρηματίες, πρότεινε νέες πρωτοβουλίες για την αναδιαπραγμάτευση των χρεών των καταναλωτών και τάχθηκε υπέρ του τερματισμού του διαδικτυακού στοιχηματισμού, η εξάπλωση του οποίου έχει συνδεθεί με την αύξηση του χρέους των νοικοκυριών.

Στην ασφάλεια υιοθέτησε ακόμη και μια παραδοσιακή θέση της Δεξιάς, δηλώνοντας ανοικτός στη μείωση της ηλικίας ποινικής ευθύνης για ιδιαίτερα σοβαρά εγκλήματα.

Η μεγάλη μάχη θα δοθεί στο Κογκρέσο

Η εκλογική νίκη δεν σημαίνει ότι ο Λούλα θα μπορεί να κυβερνήσει εύκολα.

Τα κόμματα της Δεξιάς θα ελέγχουν 303 από τις 513 έδρες της Βουλής των Αντιπροσώπων, έναντι 124 της Αριστεράς και 86 του Κέντρου. Στη Γερουσία, η Δεξιά θα διαθέτει σχεδόν τα δύο τρίτα των εδρών.

Ο Λούλα θα χρειαστεί επομένως συμμαχίες πολύ πέρα από τη δική του πολιτική βάση για να περάσει νομοσχέδια και να υλοποιήσει τις προεκλογικές του δεσμεύσεις.

Ισχυρή παραμένει η Δεξιά και στις πολιτείες. Το Φιλελεύθερο Κόμμα (PL) του Μπολσονάρου κέρδισε πέντε κυβερνήσεις πολιτειών, ενώ οι Republicanos και το Progressistas από τέσσερις. Το PT του Λούλα εξασφάλισε επίσης τέσσερις.

«Μόλις κερδίσουμε τις εκλογές, δεν έχουμε πια αντιπάλους. Πρέπει να κυβερνήσω για 215 εκατομμύρια ανθρώπους», δήλωσε ο Λούλα. Για το νέο Κογκρέσο σημείωσε: «Δεν το επέλεξα εγώ. Το επέλεξε ο λαός».

Οικονομία και ασφάλεια τα μεγάλα στοιχήματα

Η πιο άμεση πρόκληση είναι η οικονομία. Παρά τη μείωση του πληθωρισμού και τη βελτίωση στην απασχόληση, πολλοί Βραζιλιάνοι εξακολουθούν να πιέζονται από το υψηλό κόστος ζωής και τα χρέη.

Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Quaest τον Σεπτέμβριο, σχεδόν οι μισοί πολίτες θεωρούσαν ότι η οικονομική κατάσταση είχε χειροτερέψει τον τελευταίο χρόνο.

Παράλληλα, το δημόσιο χρέος, το έλλειμμα και τα υψηλά επιτόκια περιορίζουν τα περιθώρια νέων δαπανών. Ο Λούλα θα πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στις προεκλογικές δεσμεύσεις και στη δημοσιονομική σταθερότητα, έχοντας απέναντί του ένα δύσκολο Κογκρέσο.

Πίεση θα δεχθεί και στο ζήτημα της εγκληματικότητας, όπου η Δεξιά έχει επιβάλει σε μεγάλο βαθμό την πολιτική ατζέντα.

Την ίδια στιγμή, ο 81χρονος πρόεδρος θα πρέπει να αντιμετωπίσει και ένα μακροπρόθεσμο πρόβλημα: τη διαδοχή του. Η εκλογική δύναμη της βραζιλιάνικης Αριστεράς εξακολουθεί να είναι στενά συνδεδεμένη με το δικό του πρόσωπο.

Μόνος σε μια Λατινική Αμερική που στρέφεται δεξιά

Η νίκη του Λούλα ανέκοψε την πορεία των δεξιών δυνάμεων που βρίσκονται κοντά στον Ντόναλντ Τραμπ, διατηρώντας τη μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής υπό προοδευτική κυβέρνηση.

Ωστόσο, το περιφερειακό τοπίο είναι πολύ διαφορετικό από εκείνο των προηγούμενων θητειών του. Οι πολιτικοί σύμμαχοι που είχε σε χώρες όπως η Αργεντινή, η Χιλή και η Κολομβία δεν βρίσκονται πλέον στην ίδια θέση ισχύος και ο Λούλα κινδυνεύει να είναι περισσότερο απομονωμένος.

Η Βραζιλία διαθέτει πάντως ένα όπλο που λίγες χώρες της περιοχής έχουν: το οικονομικό της μέγεθος. Με την Κίνα ως μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο, μπορεί να διατηρεί μεγαλύτερη αυτονομία απέναντι στην Ουάσιγκτον και να ασκεί επιρροή μέσω του εμπορίου, των επενδύσεων και της Mercosur.

«Ο Λούλα αντιμετωπίζει ένα πολύ διαφορετικό πολιτικό περιβάλλον από εκείνο που υπήρχε όταν ανέλαβε για πρώτη φορά την εξουσία, την εποχή της λεγόμενης “ροζ παλίρροιας”. Τότε είχε αρκετούς περιφερειακούς συμμάχους και μπορούσε να αξιοποιεί τις ισορροπίες προς όφελος της Βραζιλίας», δήλωσε στο CNN ο Μάικλ Πάαρλμπεργκ, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Virginia Commonwealth University και ερευνητής του Center for International Policy.

Η σχέση με τον Τραμπ

Η τέταρτη θητεία του Λούλα θα κριθεί και από τον τρόπο με τον οποίο θα διαχειριστεί τις σχέσεις με τις ΗΠΑ.

«Η Βραζιλία δεν ανήκει στην πίσω αυλή κανενός», είχε δηλώσει τον Σεπτέμβριο στον ΟΗΕ. Παρά τη σκληρή ρητορική, όμως, έχει αποφύγει τη μετωπική σύγκρουση με τον Τραμπ, ακόμη και όταν η Ουάσιγκτον επέβαλε νέους δασμούς σε βραζιλιάνικα προϊόντα.

Ο πολιτικός επιστήμονας Μάικλ Πάαρλμπεργκ εκτιμά ότι ο Λούλα έχει δείξει πως μπορεί να συνδυάζει την υπεράσπιση της βραζιλιάνικης κυριαρχίας με έναν πραγματιστικό τρόπο διαχείρισης της Ουάσιγκτον.

Το βλέμμα του θα είναι στραμμένο και στις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ. Εάν οι Ρεπουμπλικανοί χάσουν τον έλεγχο ενός ή και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου, οι ισορροπίες απέναντι στον Τραμπ ενδέχεται να αλλάξουν.

Η νέα νίκη του Λούλα δείχνει, πάντως, ότι το κίνημα των Μπολσονάρου έχει όρια στην εκλογική του διείσδυση και ότι η υποστήριξη από τον Λευκό Οίκο δεν αρκεί από μόνη της για να κρίνει μια εκλογική αναμέτρηση.

Ο Λούλα πέτυχε ακόμη μία πολιτική επιστροφή. Το δυσκολότερο μέρος, όμως, αρχίζει τώρα: να μετατρέψει μια ιστορική προσωπική νίκη σε μια λειτουργική κυβέρνηση, μέσα σε μια Βραζιλία βαθιά πολιτικά διχασμένη και σε μια Λατινική Αμερική που έχει αλλάξει σημαντικά από την εποχή της πρώτης του προεδρίας.