Πώς τα emoji και η μόδα της γερμανικής ακροδεξιάς παρακάμπτουν τη νομοθεσία για τα ναζιστικά σύμβολα

Μετά την εκλογική άνοδο της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ και το Μεκλεμβούργο, εγχώριοι και διεθνείς αναλυτές εκφράζουν έντονο προβληματισμό για τις ακραίες θέσεις του.

Η AfD μοιράζεται κοινά στοιχεία με την αμερικανική ακροδεξιά, υιοθετώντας συχνά την εμπρηστική ρητορική της περιόδου Τραμπ. Ωστόσο, υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά: ενώ στις ΗΠΑ τα εξτρεμιστικά σύμβολα που αντλούν από τη σκανδιναβική μυθολογία και συνδέονται με τη λευκή υπεροχή προβάλλονται ανοιχτά στις διαδηλώσεις, ο γερμανικός ποινικός κώδικας απαγορεύει ρητά κάθε τέτοια δημόσια επίδειξη.

Η νομοθεσία είναι τόσο αυστηρή που ακόμη και το συγκρότημα KISS αναγκάστηκε να τροποποιήσει το λογότυπό του για τη γερμανική αγορά, καθώς τα δύο τελευταία γράμματα παρέπεμπαν ευθέως στη γραφή των SS. Ο Τζιν Σίμονς και ο Πολ Στάνλεϊ, με οικογενειακό παρελθόν σημαδεμένο από το Ολοκαύτωμα, ξεκαθάρισαν στην αυτοβιογραφία τους (Kiss: Behind the Mask, 2003) πως ουδέποτε είχαν πρόθεση να χρησιμοποιήσουν ναζιστικούς συμβολισμούς.

Για να παρακάμψουν το αυστηρό αυτό πλαίσιο -το οποίο μέχρι το 2018 απαγόρευε ακόμη και την απεικόνιση ναζιστικών συμβόλων σε βιντεοπαιχνίδια με θέμα τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο- οι θιασώτες της ακροδεξιάς επιστρατεύουν ένα όλο και ευρύτερο ρεπερτόριο συγκαλυμμένων συμβόλων.

Κεντρικό ρόλο σε αυτό παίζουν τα μοτίβα των Βίκινγκς. Από τη στιγμή που η ανοιχτή χρήση συμβόλων όπως οι ρούνοι των SS διώκεται, η δήλωση ιδεολογικής ταυτότητας, όπως γράφει το “The Conversation” μετατοπίστηκε σε πεδία με περιθώρια εύκολης αμφισβήτησης: στη μόδα και τα emoji.

Η ακροδεξιά σε κοινή θέα

Το νόημα των σκανδιναβικών συμβόλων εξαρτάται από το πού και πώς χρησιμοποιούνται. Όπως δείχνει ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου του Κορκ, οι λόγοι που ωθούν κάποιον να φοράει ρούνους ή σχέδια των Βίκινγκς ποικίλλουν: από τη νεοπαγανιστική πίστη μέχρι το ακαδημαϊκό ή προσωπικό ενδιαφέρον για την ιστορία της περιόδου. Συνεπώς, ένα τέτοιο σύμβολο ή τατουάζ δεν αρκεί από μόνο του για να βγάλει κανείς συμπέρασμα για τις πολιτικές πεποιθήσεις κάποιου.

Κατά κανόνα, η παρουσία ενός τέτοιου συμβόλου ή τατουάζ δεν αρκεί για να προεξοφλήσει κανείς τις πολιτικές πεποιθήσεις του κατόχου του.

Αυτήν ακριβώς τη δημιουργική ασάφεια εκμεταλλεύεται η ακροδεξιά για να κρύβεται σε κοινή θέα. Πρόκειται για μια υπολογισμένη τακτική, η οποία σφυρηλατήθηκε ως αμυντικός μηχανισμός απέναντι στις γερμανικές απαγορεύσεις.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εταιρεία ένδυσης Thor Steinar, η οποία χρησιμοποιεί ως σήμα έναν συνδυαστικό ρούνο (bind rune) και προωθεί σειρές ρούχων με αναφορές στη «φυλή των Βίκινγκ» και σαφείς νεοναζιστικές αιχμές. Η χρήση των προϊόντων της απαγορεύεται τόσο στη Bundestag και στα περιφερειακά κοινοβούλια όσο και σε πλειάδα αθλητικών εγκαταστάσεων. Η εταιρεία, από την πλευρά της, αρνείται σταθερά κάθε πολιτική διασύνδεση, προβάλλοντας τον ισχυρισμό: «Πουλάμε ρούχα, δεν πουλάμε ιδεολογία».

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η Erik and Sons —ιδρυτής της οποίας είναι πρώην στέλεχος της Thor Steinar. Με λογότυπο που επίσης παραπέμπει σε ρούνο, η εταιρεία αυτοπροσδιορίζεται ως «brand των Βίκινγκ» και υιοθετεί την παλέτα του μαύρου, του κόκκινου και του λευκού, που παρέπεμπε στη γερμανική σημαία της περιόδου 1933-1945.

Η συγκεκριμένη φίρμα έχει καταγραφεί επισήμως από τις γερμανικές μυστικές υπηρεσίες ως εμπορικό σήμα του ακροδεξιού χώρου, ενώ κατάστημα που διέθετε τα προϊόντα του στο εμπορικό κέντρο Europa-Center του Βερολίνου είδε τη σύμβαση μίσθωσής του να καταγγέλλεται εξαιτίας αυτής της διασύνδεσης.

Τα αθλητικά παπούτσια New Balance, για παράδειγμα, λόγω του δεσπόζοντος αρχικού «N», επιστρατεύτηκαν από ακροδεξιούς κύκλους ως κωδικοποιημένος δηλωτικός δείκτης της λέξης «Nazi». Η κατασκευάστρια εταιρεία έχει αποστασιοποιηθεί πλήρως, δηλώνοντας πως επιδεικνύει μηδενική ανοχή απέναντι στη μισαλλοδοξία.

Ανάλογη μοίρα είχε και η βρετανική Lonsdale. Όταν ένα φούτερ της φοριέται κάτω από ανοιχτό σακάκι, το μόνο τμήμα της φίρμας που παραμένει ορατό είναι τα γράμματα NSDA —μια αλληλουχία που παραπέμπει ευθέως στα αρχικά του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος του Χίτλερ (NSDAP). Η Lonsdale αντέδρασε λανσάροντας το 2003 την καμπάνια «Lonsdale Loves All Colours» και χρηματοδοτώντας οργανώσεις για τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και των μεταναστών.

Η σταδιακή αυτή αλλαγή στην ενδυματολογική συμπεριφορά της ακροδεξιάς έχει μελετηθεί εκτενώς, μεταξύ άλλων και στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος του Αυστριακού Ταμείου Επιστημών. Η γενική τάση συγκλίνει προς την ενσωμάτωση στο ευρύ κοινό, τη μίξη στυλ και, κυρίως, τη διασφάλιση της δυνατότητας εύλογης άρνησης. Προφανώς, αυτό δεν σημαίνει πως όποιος φορά αθλητικά New Balance σε μια συγκέντρωση του AfD διακατέχεται απαραίτητα από νεοναζιστικά αισθήματα.

Όπως ακριβώς και τα εκατομμύρια των καταναλωτών που επιλέγουν τα μαύρα μπουφάν της North Face δεν γνωρίζουν ότι η συγκεκριμένη φίρμα τείνει να εξελιχθεί σε άτυπη «στολή» στις ακροδεξιές πορείες.

Η North Face έχει καταβάλει συστηματικές προσπάθειες να περιφρουρήσει το όνομά της, φτάνοντας το 2020 μέχρι και στο μποϊκοτάζ του Facebook, διακηρύσσοντας τη δέσμευσή της στον αγώνα κατά της ρατσιστικής ρητορικής και της μισαλλοδοξίας.

Τα κωδικοποιημένα emoji

Με τη μεταφορά της πολιτικής αντιπαράθεσης στον ψηφιακό χώρο, τα σύμβολα της λευκής υπεροχής προσαρμόστηκαν ανάλογα. Κομβικό ρόλο σε αυτή τη νέα γλώσσα διαδραματίζει η χρήση συγκεκριμένων emoji, ορισμένα από τα οποία παραπέμπουν στη σκανδιναβική παράδοση.

Όπως συμβαίνει με τα ενδυματολογικά brands, έτσι και τα emoji που επιστρατεύονται για τη μετάδοση ακροδεξιών μηνυμάτων είναι στην πραγματικότητα αθώα σύμβολα που άλλαξαν χρήση. Για τον μέσο χρήστη παραμένουν παντελώς ουδέτερα, καθώς η αποκωδικοποίησή τους απαιτεί την ειδική γνώση της συνθηματικής γλώσσας της ομάδας.

Τυπικό παράδειγμα αποτελούν τα emoji του μανιταριού και του πεύκου. Όταν εμφανίζονται σε συγκεκριμένους κύκλους —και ιδίως όταν συνδυάζονται με ρούνους στο προφίλ κάποιου χρήστη.

Όσο οι εξτρεμιστικές ομάδες υιοθετούν την αισθητική της καθημερινότητας και χρησιμοποιούν αδιάφορα σύμβολα για την εσωτερική τους επικοινωνία, τόσο αποδυναμώνεται η εικόνα τους ως περιθωριακού φαινομένου. Όταν η εξωτερική τους εμφάνιση δεν διαφέρει σε τίποτα από αυτή του υπόλοιπου κοινωνικού συνόλου, οι ιδέες τους φαντάζουν επικίνδυνα οικείες.