Stonehenge: Ήταν ο αρχαίος “υπολογιστής” που προέβλεπε εκλείψεις;

Οι ειδικοί έχουν διαφωνήσει επί δεκαετίες σχετικά με τον σκοπό του Stonehenge, του προϊστορικού πέτρινου κύκλου στη νοτιοδυτική Αγγλία. Έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες: ότι επρόκειτο για χώρο μνήμης των νεκρών, για θυσιαστήριο ή για τόπο όπου πραγματοποιούνταν θρησκευτικές τελετές.

Όμως, τον Αύγουστο του 1966, ο καθηγητής Αστρονομίας από τη Βοστώνη Τζέραλντ Χόκινς δήλωσε στην εκπομπή Chronicle του BBC ότι είχε λύσει το μυστήριο, χάρη σε έναν ασυνήθιστο συνδυασμό αριθμών και έναν από τους πρώτους ηλεκτρονικούς υπολογιστές της IBM.

Η θεωρία του Χόκινς αποτέλεσε τη βάση για το δημοφιλές και ιδιαίτερα επιδραστικό βιβλίο του Stonehenge Decoded, που κυκλοφόρησε το 1965.

Ο Βρετανικής καταγωγής επιστήμονας υποστήριξε ότι οι ευθυγραμμίσεις των τεράστιων λίθων και των λίθινων αψίδων σήμαιναν πως «οι κύκλοι στο Stonehenge θα μπορούσαν να έχουν χρησιμοποιηθεί σαν υπολογιστής για την παρακολούθηση της Σελήνης και την πρόβλεψη εκλείψεων».

Σύμφωνα με τη θεωρία του, οι αρχαίοι κάτοικοι της Βρετανίας θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει με ακρίβεια τις εκλείψεις, πριν από περισσότερα από 4.500 χρόνια.

Τα 56 ανοίγματα και ο “υπολογιστής” της Σελήνης

Στο τηλεοπτικό απόσπασμα του BBC, ο Χόκινς έδειχνε ένα πιστό μοντέλο του Stonehenge, εξηγώντας ότι στον μεγαλύτερο κύκλο, ο οποίος σηματοδοτεί την περίμετρο του μνημείου, υπάρχουν 56 ανοίγματα.

«Το 56 ήταν ο μόνος αριθμός που ταίριαζε σε ένα συγκεκριμένο μοτίβο της Σελήνης», υποστήριζε, εξηγώντας ότι τα ανοίγματα αυτά «δημιουργούν έναν απλό μηχανισμό καταμέτρησης για την πρόβλεψη εκλείψεων».

Για τον Χόκινς, η σημασία του μνημείου για τους ανθρώπους που το κατασκεύασαν ήταν τεράστια.

«Οι εκλείψεις είναι θεαματικά γεγονότα που σίγουρα προκαλούσαν τα βαθύτερα συναισθήματα στους πρωτόγονους προγόνους μας», έλεγε.

Το φως της Σελήνης, το οποίο προέρχεται φυσικά από τον Ήλιο, εξαφανίζεται όταν το φεγγάρι περνά στη σκιά της Γης. Η Σελήνη αλλάζει χρώμα, από ασημένιο λευκό σε κόκκινο.

«Οι αρχαίοι τη θεωρούσαν κατακόκκινη σαν αίμα και της απέδιδαν δυσοίωνη σημασία», εξηγούσε.

Το βιβλίο Stonehenge Decoded είχε «το εκπληκτικό αποτέλεσμα να περιορίσει τις εικασίες για αρκετές δεκαετίες», ανέφερε το 2007 άρθρο του βρετανικού περιοδικού Current Archaeology.

Ένα αρχαίο αστρονομικό παρατηρητήριο

Σύμφωνα με τον Χόκινς, επρόκειτο για «την πρώτη θεωρία σχετικά με τον σκοπό του Stonehenge που έγινε ακαδημαϊκά αποδεκτή και δημοσιεύτηκε σε επιστημονικά περιοδικά».

Παρότι η σύνδεση του μνημείου με το θερινό ηλιοστάσιο ήταν γνωστή ήδη από τον 18ο αιώνα, ο καθηγητής προχώρησε την ιδέα ένα βήμα παραπέρα.

Υποστήριξε ότι αυτό που μέχρι τότε θεωρούνταν ναός αφιερωμένος στη λατρεία του Ήλιου θα μπορούσε να ήταν ένα εξελιγμένο «αστρονομικό παρατηρητήριο».

Το 1961 είχε επισκεφθεί το Stonehenge προσπαθώντας να καταλάβει «πώς υποτίθεται ότι το μνημείο σηματοδοτούσε την ανατολή του Ήλιου».

Πέντε χρόνια αργότερα, μιλώντας στο BBC, περιέγραψε την εμπειρία του:

«Κοίταξα γύρω μου, στο φως της αυγής, στο Stonehenge… ανάμεσα στις μεγάλες πέτρινες αψίδες. Ένιωσα ότι το οπτικό μου πεδίο ελεγχόταν, περιοριζόταν. Οι αψίδες έμοιαζαν να με αναγκάζουν να κοιτάξω συγκεκριμένα σημεία στον ορίζοντα. Τι υποτίθεται ότι έπρεπε να δω;»

Ο Χόκινς εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι κατασκευαστές είχαν «πλαισιώσει» το οπτικό πεδίο του παρατηρητή.

Επέστρεψε στις ΗΠΑ με διαγράμματα του μνημείου, στα οποία είχε καταγράψει τις θέσεις του κεντρικού σημείου, κάθε λίθου, κάθε αψίδας, ανοίγματος και τύμβου.

Η προσπάθεια να προσδιοριστεί «τι ακριβώς θα μπορούσε να είχε δει κάποιος την εποχή που κατασκευάστηκε το Stonehenge» θα ήταν, όπως παραδεχόταν, μακρά και επίπονη.

«Ευτυχώς, είχα στη διάθεσή μου μια υπολογιστική μηχανή, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή», είπε.

Στο Αστεροσκοπείο Harvard-Smithsonian της Μασαχουσέτης, ο Χόκινς και η ομάδα του έδωσαν στον υπολογιστή εντολή να υπολογίσει τι θα ήταν ορατό από κάθε ευθυγράμμιση την εποχή που κατασκευάστηκε το Stonehenge.

Τα αποτελέσματα αυτών των υπολογισμών αποτέλεσαν τη βάση για το Stonehenge Decoded.

Όπως έλεγε ο παρουσιαστής του BBC το 1966, «ο υπολογιστής έδωσε ορισμένα δελεαστικά αποτελέσματα».

Πολλές από τις ευθυγραμμίσεις του Stonehenge φαίνονταν να δείχνουν προς συγκεκριμένες θέσεις ανατολής και δύσης του Ήλιου και της Σελήνης.

Ο Χόκινς κατέληξε ότι «το Stonehenge ήταν συνδεδεμένο με τον Ήλιο και τη Σελήνη τόσο στενά όσο οι παλίρροιες. Ήταν ένα αστρονομικό παρατηρητήριο. Και μάλιστα ένα καλό παρατηρητήριο».

Η καταγραφή των θέσεων του Ήλιου κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο και τις ισημερίες ήταν «φυσικό να αναμένεται», εξηγούσε. «Η Σελήνη στο Stonehenge, όμως, ήταν μια έκπληξη».

Ο λόγος ήταν ότι η Σελήνη είναι πολύ δυσκολότερο να παρατηρηθεί, καθώς αλλάζει τη θέση της με πολύ πιο περίπλοκο τρόπο από τον Ήλιο.

Οι επικριτές της θεωρίας

Ο Χόκινς θεωρούσε ότι ο σκοπός του Stonehenge ήταν πλέον ξεκάθαρος.

«Δεν μπορεί να υπάρξει διαφωνία σχετικά με το αν ήταν ναός ή παρατηρητήριο. Ήταν και τα δύο, επειδή ο Ήλιος και η Σελήνη ήταν θεοί εκείνη την εποχή», υποστήριζε.

Αν η θεωρία του ήταν σωστή, το Stonehenge θα αποτελούσε «μια συσκευή που οι ιερείς-άρχοντες θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν για να ενισχύουν την εξουσία τους», ανέφερε άρθρο του Time το 1965.

Την ημέρα ή τη νύχτα που ο «πέτρινος υπολογιστής» προέβλεπε μια έκλειψη, οι ιερείς θα μπορούσαν να καλούν τους υπηκόους τους στην πεδιάδα του Σάλισμπερι για να παρακολουθήσουν ένα φαινόμενο που τρομοκρατούσε τους περισσότερους αρχαίους λαούς.

Όταν ξεκινούσε η έκλειψη, οι ιερείς πιθανότατα έψαλλαν προσευχές, οι οποίες, σύμφωνα με τις αρχαίες αντιλήψεις, θα βοηθούσαν τον Ήλιο ή τη Σελήνη να ξεφύγει από το σκοτάδι.

Ωστόσο, η θεωρία του Χόκινς είχε επικριτές ήδη από την εποχή που διατυπώθηκε.

Ορισμένοι επισήμαναν ότι τρία από τα 56 ανοίγματα στα οποία βασιζόταν η θεωρία του μπορεί απλώς να είχαν προκύψει από την ανάπτυξη δέντρων στο παρελθόν.

Όπως έγραψε ο Βρετανός αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Άτκινσον το 1966, «δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διάταξη του Stonehenge έχει κάποια αστρονομική σημασία». Ωστόσο, προειδοποιούσε ότι η ερμηνεία των ευθυγραμμίσεων και οποιωνδήποτε άλλων αστρονομικών χαρακτηριστικών του μνημείου απαιτούσε επιστημονική προσοχή.

“Μια νεκρή θεωρία σήμερα”

Οι νεότερες αρχαιολογικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν από τη δεκαετία του 1960 και μετά έχουν πλέον απορρίψει τις βασικές ιδέες του Χόκινς.

«Είναι μια νεκρή θεωρία σήμερα, στον κάδο των απορριφθεισών θεωριών για το Stonehenge», λέει ο καθηγητής Μάικλ Πάρκερ Πίρσον, ο οποίος ηγήθηκε μιας μελέτης-ορόσημο που άλλαξε τη σύγχρονη κατανόηση του μνημείου.

Ο ίδιος χαρακτηρίζει την ιδέα του «υπολογιστή εκλείψεων» ως «μια μοντέρνα μεταφορά για την εποχή… αλλά σήμερα εντελώς ακατάλληλη για την κατανόηση του Stonehenge».

Σε αντίθεση με την άποψη του Χόκινς ότι το μνημείο κατασκευάστηκε ως ένα ενιαίο και ολοκληρωμένο σύνολο, οι αρχαιολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι το Stonehenge δημιουργήθηκε σε πολλά διαφορετικά στάδια, σε διάστημα μεγαλύτερο των 1.500 ετών.

«Γνωρίζουμε επίσης ότι οι προσανατολισμοί προς το ηλιοστάσιο και τη σεληνιακή στάση δεν είναι στην πραγματικότητα ακριβείς — η απόκλιση ήταν μόλις μία ή δύο μοίρες», εξηγεί ο Πάρκερ Πίρσον, καθηγητής στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του University College London.

«Επομένως, δεν ήταν ποτέ ένα όργανο μέτρησης του χρόνου, αλλά μάλλον ένα μνημείο που γιόρταζε συγκεκριμένες ηλιακές και σεληνιακές κινήσεις».

Υπάρχουν, πάντως, στοιχεία ότι ήδη από το 1000 π.Χ. οι άνθρωποι στη Βρετανία παρακολουθούσαν και πιθανότατα προέβλεπαν σεληνιακές εκλείψεις.

«Αυτό όμως συνέβαινε 1.500 έως 2.000 χρόνια μετά την ακμή του Stonehenge», καταλήγει ο Πάρκερ Πίρσον.