ΗΡΘΕ Η ΩΡΑ ΝΑ ΕΠΑΝΕΚΤΙΜΗΣΟΥΜΕ ΤΟ “TENET” ΤΟΥ ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ;

Είναι απόλυτα συνεπές και νολανικό το γεγονός ότι –ηθελημένα ή μη– ο βραβευμένος σκηνοθέτης ολοκλήρωσε φέτος μια θεματική τριλογία που μοιάζει να μας ζητά να την διαβάσουμε “ανάποδα”.

Τρεις ταινίες στον μετα-πανδημικό κόσμο, τρεις εκδοχές της καταστροφή του κόσμου:

• Το Tenet είναι η κατασκοπική περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας, όπου η απειλή έρχεται από το βαθύ μέλλον.
• Το Οπενχάιμερ είναι το βιογραφικό δράμα, όπου η απειλή έρχεται από τον σύγχρονο κόσμο.
• Η Οδύσσεια είναι η ιστορική επική περιπέτεια, όπου η απειλή έρχεται από την αρχαιότητα.

Φυσικά, τα γύρισε με αντίστροφη τροχιά.

ΕΤΣΙ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ

Όλη η καριέρα του Κρίστοφερ Νόλαν είναι χτισμένη φυσικά πάνω σε χρονικά κυνηγητά, σε άντρες που αντιμετωπίζουν κάποια σκιώδη ή απομακρυσμένη εκδοχή του εαυτού τους, από τους μάγους του Prestige μέχρι τις ανθρώπινες υπερεκδοχές του Σκοτεινού Ιππότη. Το Memento, η πρώτη του μεγάλη επιτυχία, είναι ωστόσο εκείνο που τοποθετεί αυτή τη σύγκρουση σε απόλυτους όρους: Ο Λέοναρντ βρίσκεται αντιμέτωπος κυριολεκτικά με τον ίδιο του τον εαυτό, μέσα από χρονικά θραύσματα που διαστρέφουν την οπτική του για τον κόσμο – και για τον ίδιο.

Κατά την κυκλοφορία του Tenet στις αίθουσες – θυμάστε; ήταν τότε η ταινία με την οποία άνοιξαν ξανά τα σινεμά μετά το λόκνταουν, ευχαριστούμε Κρίστοφερ! – έγραφα πως: Τις δύο ταινίες χωρίζει μια δεκαετία, αλλά στη διάρκειά της έχει συμβεί κάτι πολύ ενδιαφέρον. Επεκτείνοντας εκείνη του την αφηγηματική δομή του Memento, μοιάζει πλέον να λέει ιστορίες όπου όλο και περισσότερο οι ήρωές του (και τα μυστηριώδη τους είδωλα) βρίσκονται παγιδευμένοι στο χρόνο. Όχι απαραίτητα χαμένοι ως ταξιδιώτες, αλλά αληθινά παγιδευμένοι: Ο χρόνος ορίζει τους ίδιους και το πώς καταφέρνουν να αντιλαμβάνονται τον κόσμο.

Αυτή η αίσθηση θα γινόταν ακόμα εντονότερη τα χρόνια που θα ακολουθούσαν. Τόσο στο Οπενχάιμερ όσο και στην Οδύσσεια, η κυκλική αφήγηση οδηγείται σε κρεσέντο (με τη συνδρομή της εντυπωσιακής Τζένιφερ Λέιμ στο μοντάζ) στο οποίο μοιάζουν να συνυπάρχουν το παρόν του ήρωα με ένα ένοχο παρελθόν που γίνεται βίωμα και δεν εγκαταλείπει ούτε στιγμή τη συνείδησή του.

Το Οπενχάιμερ και η Οδύσσεια δεν έχουν επίπεδα διαφορετικής ροής του χρόνου (όπως το Inception), ούτε πλανήτες όπου ο χρόνος κινείται με άλλο ρυθμό (όπως το Interstellar), ούτε χρονικές ροές τυλιγμένες με το DNA της αφήγησης (όπως το Memento ή τη Δουνκέρκη). Όμως τόσο ο επιστήμονας Οπενχάιμερ όσο κι ο πολεμιστής Οδυσσέας είναι παγιδευμένοι, έχοντας εξαπολύσει αμφότεροι το Σημείο Μηδέν μιας επερχόμενης καταστροφής, ζώντας για πάντα στη δίνη της.

Ο Οπενχάιμερ δημιούργησε τη βόμβα, ο Οδυσσέας κατέλυσε την αρχή της φιλοξενίας – η αρχή του τέλους για τον πολιτισμό (του). Και στις δύο περιπτώσεις, παρά τις όποιες προθέσεις, «εμείς είμαστε οι άνθρωποι από τη θάλασσα». Ο Οπενχάιμερ προχώρησε με το πείραμα γνωρίζοντας πως υπήρχε μια θεωρητική πιθανότητα να γίνει μια ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση που θα είχε ως αποτέλεσμα το τέλος του κόσμου, κι αυτή είναι μια ιδέα που εξαρχής συνάρπαζε τον Νόλαν: Πώς πατάς αυτό το κουμπί;, αναρωτιέται διαρκώς μέσα από αυτές τις πρόσφατες ταινίες του.

Ο επιστήμονας που υποδύθηκε (κερδίζοντας Όσκαρ ερμηνείας) ο Κίλιαν Μέρφι, αναφέρεται σε ένα κεντρικό σημείο και στο Tenet, λίγα χρόνια πριν ο Νόλαν γυρίσει την ταινία. Στον κόσμο του Tenet, το μέλλον επιτίθεται στο παρελθόν με τη χρήση ενός ‘αλγορίθμου της Αποκάλυψης’ – κάτι σαν εκείνο το πείραμα του Οπενχάιμερ αν όντως επαληθευόταν εκείνη η μία πιθανότητα στα εκατομμύρια: η καταστροφή του κόσμου, πακεταρισμένη σε έναν αλγόριθμο, εξαπολυμένο στο παρελθόν.

Είναι εμφανές πως σε όλο αυτό τον κύκλο ιστοριών κατά τη διάρκεια των ‘20s, ο νους του Νόλαν επιστρέφει ξανά και ξανά σε αυτή τη θεμελιώδη ιδέα: Τι θα γινόταν αν κάποιος έβρισκε τον τρόπο να ανάψει το φυτίλι που γκρεμίζει συθέμελα τον πολιτισμό μας; Τι θα γινόταν αν, με τον πιο βασανιστικό και βραδυφλεγή τρόπο, το είχε ήδη ανάψει;

Και μάλιστα, είναι ο τρόπος που προχωρά από ταινία σε ταινία, που κάνει αυτή τη θεματική του τριλογία αληθινά δυστοπική: Στο Tenet, η ανθρωπότητα (μέσα από την κακοδιαχείριση πόρων) προετοιμάζει την ίδια της την καταστροφή, ωθώντας τους μελλοντικούς ανθρώπους να θελήσουν να βάλουν βόμβα στο ίδιο τους το παρελθόν – όμως η λύτρωση έρχεται από το ίδιο αυτό μέλλον, σα ήταν από πάντα γραμμένο ότι θα γίνει.

(Θυμηθείτε: Στο Tenet το ταξίδι στο χρόνο έχει ντετερμινιστική υφή. Δεν μπορεί κανείς να ταξιδέψει στιγμιαία από το 7 στο 1, πρέπει να κινηθεί αντίστροφα από το 7 ως το 1. Το αποτέλεσμα είναι πως υπήρχε πάντοτε, σε όλα αυτά τα ενδιάμεσα στάδια.)

Στο Οπενχάιμερ η καταστροφή δημιουργείται από τον άνθρωπο αλλά εκτελείται από τα συστήματα. Στην Οδύσσεια η καταστροφή αυτή παρουσιάζεται περίπου σαν ιός, σαν κάτι που τρυπώνει και κατατρώει έθιμα και κοινωνικά συμβόλαια. Αλλά εκεί, στην αρχαιότητα, αποκτά μια επιπλέον βαρύτητα: Σα να ήταν πάντα εκεί, πρωταρχικά, μέσα στη φύση μας.

Είναι μια διαδρομή που όλο και σκοτεινιάζει καθώς διαπραγματεύεται την ίδια κεντρική ιδέα. Ποιος να του πει τι; Έχει κανείς την αίσθηση πως ζούμε σε έναν κόσμο που μπορεί (ή διατίθεται) να σταματήσει την ίδια του την καταστροφή;

«ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ»

Στο Tenet, ο Τζον Ντέιβιντ Ουάσινγκτον (του BlacKkKlansman) είναι ο Πρωταγωνιστής, είναι ο Άντρας Που Κυνηγά Τον Εαυτό Του, είναι ο Τζέιμς Μποντ, όπως θες πες τον – η ταινία δεν τον λέει τίποτα γιατί ο Νόλαν αντιλαμβάνεται χαρακτήρες και ιδέες όλο και περισσότερο ως μεταμοντερνιστικά σύμβολα.

Ο Πρωταγωνιστής είναι ένας πράκτορας που μέσα από μυστηριώδεις λέξεις και λιγοστά στοιχεία, αναλαμβάνει να ανακαλύψει την πηγή μιας τρομακτικής απειλής, ενός Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου που αν ξεσπάσει, θα απειλήσει τα πάντα. Ξέρει πως υπάρχουν κάποια “αντεστραμμένα αντικείμενα”, τα οποία κινούνται αντίθετα στο χρόνο: Σφαίρες, για παράδειγμα, που δεν φεύγουν από το όπλο σου προς τον όποιο στόχο, αλλά από τον στόχο πίσω προς εσένα, προς μια εκπυρσοκρότηση που δεν συνέβη ακόμη.

Στην αποστολή του θα έχει τη βοήθεια ενός fixer ονόματι Νιλ (πολύ καλός ο Ρόμπερτ Πάτινσον στο να παίζει τόσο τη σιγουριά όσο και την ηθική κατανόηση ενός ανθρώπου-μυστήριο). Μαζί θα ζήσουν μια παγκόσμια περιπέτεια που θα τους οδηγήσει σε έναν Ρώσο έμπορο όπλων και στην νεαρή σύζυγό του, που θα παίξει κεντρικό ρόλο στο δράμα (η Ελίζαμπεθ Ντεμπίκι, πάρα πολύ ψηλή, σε έναν παρωχημένο, άσχημα γραμμένο ρόλο).

Καλύτερα από όλους περνάει ο Κένεθ Μπράνα που κάνει ερμηνευτικά μακροβούτια περφόρμανς υπερβολής, εξαπολύοντας στερεοτυπικές προφορές και μια πομπώδη σαιξπηρικότητα για τις ανάγκες ενός ανταγωνιστικού ρόλου ισχνού στο χαρτί αλλά πάρα πολύ κοντά τελικά στην καρδιά της ταινίας. Όπως δηλαδή συμβαίνει και με άλλους θρυμματισμένους ήρωες του Νόλαν, των οποίων μόνο μια ηχώ φτάνει στην περιπέτεια που τελικά παρακολουθούμε, σαν τον Σάιτο στο Inception ή τον Ματ Ντέιμον στο Interstellar.

Τώρα, όλα αυτά είναι η αρχή και γρήγορα τα πράγματα μπλέκουν σε σημείο αδυναμίας κατανόησης. Το ξέρει η ταινία αυτό, και ήδη από την πρώτη σκηνή exposition –καθώς τα ανεστραμμένα αντικείμενα επεξηγούνται στον Πρωταγωνιστή– ακούγεται η φράση «Μην προσπαθείς να το κατανοήσεις. Νιώσ’το». Είναι λίγο εξυπνάδα αλλά ισχύει κιόλας, καθώς τα πάντα σε αυτή την ταινία, αν της αφεθείς χωρίς να προσπαθείς να στραμπουλήξεις το μυαλό σου κάθε πέντε λεπτά, είναι τρομερά κουλ, με παλμό, και με διαρκή επιμέρους εντυπωσιακά στοιχεία.

Η εκπληκτική εναρκτήρια σεκάνς στην όπερα μας προετοιμάζει για ένα ακόμα θέαμα-τρικ απέναντι στους θεατές, με τον ηλεκτρισμένο μουσικό χτύπο της φοβερής μουσικής του Λούντιβ “κανένας Μπετόβεν” Γκόρανσον, που κατευθείαν μας δίνει τον τόνο για την “ανάγνωση” της ταινίας. Η ίδια η μουσική ακούγεται σα να έχει “κατεύθυνση”, υποψιάζοντάς μας για μια σύγρουση ευθείας και αντεστραμμένης αφήγησης.

Αργότερα στο φιλμ θα παρακολουθήσουμε μια αποστομωτική, επί μέρους αντεστραμμένη καταδίωξη, που για να την ακολουθήσεις αφηγηματικά θες κυριολεκτικό διάγραμμα – ή απλώς να αφεθείς και να ακολουθήσεις τα vibes. Διάσπαρτα στην ταινία έχουμε οπτικά στοιχεία μελλοντικών εξελίξεων, ηρώων με πολλαπλή παρουσία στον ίδιο χώρο (αλλά που πάντα είναι εντυπωσιακά κρυμμένοι από τον θεατή χάρη στην έξυπνη αφήγηση του Νόλαν. Στην κορύφωση έχουμε μια εντυπωσιακή σκηνή δράσης γεμάτη εικονογραφία βομβαρδισμών και πολεμικών επιχειρήσεων, όπου –πολύ ταιριαστά– δεν είναι σαφές ποιοι στρατιώτες εκτελούν ποιο σχέδιο.

Δεν αγάπησα το Tenet όταν το είδα πρώτη φορά, αλλά είναι από τις ταινίες που κερδίζουν πολλά σε κάθε rewatch. Οι κουλ και πυκνές και αινιγματικές σκηνές δράσης πάντα βοηθούν στο να με τραβάνε πίσω στην ταινία, όμως δεν είναι μόνο αυτό. Ούτε είναι κάποιο πείσμα να «λύσω» το φιλμ: Αυτό είναι το πιο εύκολο, απλά κάνεις ένα google και όσα διαγράμματα θες βρίσκονται μπροστά σου.

Ίσως έχει να κάνει με το πώς είναι η κουλ, χρονοταξιδιώτης-Τζέιμς-Μποντ εκδοχή των όσων ο Νόλαν θα συνέχιζε να εξερευνά με τα μετέπειτα, πολύ πιο ευρέως αναγνωρισμένα φιλμ του. Στην κριτική της ταινίας τότε, έγραφα πώς: «Ανάμεσα στις λέξεις ασφυκτιά μια πολύ πιο συναρπαστική κοσμοθεωρία πάνω στο τέλος του κόσμου και στη διαρκή μας ανάγκη να κοιτάζουμε προς την ασφάλεια του γνώριμου παρελθόντος, ίσα μέρη φιλοσοφικός στοχασμός με κοινωνικοπολιτικές αγωνίες του σήμερα, όμως ο Νόλαν δεν κάνει πολλά με αυτή την ιδέα».

Μήπως έκανε τελικά; Η ταινία επιστρέφει διαρκώς σε μια μάχη απέναντι στο ίδιο το Τέλος της Ιστορίας, για ένα μέλλον που επιτίθεται στο (καταστροφικό) παρελθόν του, αλλά ακόμα και για ένα μέλλον που βρίσκεται στο παρελθόν(!), κι αυτό είναι κάτι που εντυπωσιακά το σενάριο καθρεφτίζει στην ίδια του την δομή. Το Tenet, μια ταινία-παλινδρόμηση, για παλινδρομικά αντικείμενα, παλινδρομικούς ανθρώπους, παλινδρομικές καταστάσεις, ξεκινά από τη σκηνή στην Όπερα, προχωρά ευθεία στο χρόνο μέχρι τη σεκάνς της καταδίωξης (που βρίσκεται στο μέσον του φιλμ) κι από εκείνο το σημείο και μετά κυλά ξανά αντίστροφα, πίσω στο χρόνο, για να ολοκληρωθεί ταυτόχρονα (παράλληλα) με το χρονικό σημείο από όπου ξεκίνησε. (Η επιδρομή των στρατευμάτων αλλά και η σκηνή στο κότερο συμβαίνουν ταυτόχρονα με την Όπερα.)

Όλο και περισσότερο ο Νόλαν προσπαθεί οι ταινίες του να έχουν μια δομή αφήγησης που μιμείται το όποιο μοτίβο περιγράφεται θεματικά – οι παράλληλες χρονικές αφηγήσεις της Δουνκέρκης ως επίπεδα της κόλασης του πολέμου, το θραυσματικό μοντάζ της τρίτης πράξης του Οπενχάιμερ ως “αποτέλεσμα” της έκρηξης της βόμβας, το παράλληλο μοντάζ των περιπετειών του Οδυσσέα με την άλωση της Τροίας ως ακινητοποίηση του ήρωα σε μία στιγμή. Το Tenet μπορεί όμως να είναι προσφέρει τον εντυπωσιακότερο από όλους αυτούς τους παραλληλισμού.

Ή ίσως η γνώση του μέλλοντος (του “τι γίνεται” στην ταινία δηλαδή) να απελευθερώνει την απόλαυση των επιμέρους κομματιών. Ή και με άλλη έννοια: Η γνώση του μέλλοντος (των ιστοριών που θα συνέχιζε να εξερευνά ο Νόλαν) να κάνουν το Tenet ένα κομβικό σημείο στη φιλμογραφία του, που κάνει ακόμα πιο εμφανείς, αλλά και συναρπαστικές τις ιδέες του.

Ή, τελικά, ίσως και να είναι κάτι πολύ πιο απλό: Είναι αληθινά μαγνητιστικό αίνιγμα το να παρακολουθείς σκηνές σαν την καταδίωξη, ή την απόβαση του φινάλε, ή ακόμα και τη σκηνή στο κότερο – και τελικά, όλη την ταινία, μια εκτεταμένη σκηνή δράσης-αντίδρασης του ταξιδιού στο χρόνο – και να νιώθεις πως κάθε φορά είναι και λίγο πιο σαφές. Ακόμα και ασαφές δηλαδή: Μια σκηνή δράσης σαν αυτή στο Όσλο, με τον Πρωταγωνιστή απέναντι (χωρίς να το ξέρει) στον αντεστραμμένο εαυτό του, που φαίνεται να αψηφά τους νόμους της φυσικής την ώρα που υπακούει στους δικούς της.

Ίσως να έχει να κάνει με τον Νιλ του Πάτινσον, μια φιγούρα αινιγματική όσο και κουλ όσο και τραγική, που συνειδητοποιεί το ρόλο του (και το τέλος του) στον ερχομό του μέλλοντος, παγιδευμένος κάπου ανάμεσα στην ευθεία κια την αντιστραμμένη διαδρομή ενός δεκαλέπτου στο χρόνο. Που όμως εκπροσωπεί την φιλοσοφική προσέγγιση του Νόλαν, ξεκαθαρίζοντας πως το να αναγνωρίζεις τους μηχανισμούς του κόσμου δεν είναι μοιρολατρία, ούτε λόγος να μην κάνεις τίποτα. (Τα λέγαμε πρόσφατα αυτά και με αφορμή το Τρέξε Λόλα Τρέξε.)

Ή και ίσως, να έχει να κάνει με τον Πρωταγωνιστή. Και το πώς αυτός ο Οδυσσέας, στο δικό του μεγάλο ταξίδι (προς τα) πίσω, να αποτελεί τη νότα εξιλέωσης – για έναν κόσμο που για άλλη μια φορά, καταδικάζει τον εαυτό του.