ΟΤΑΝ ΓΡΑΦΕΤΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΤΑ ΠΡΟΣΧΕΔΙΑ ΤΟΥ ΞΑΡΧΑΚΟΥ ΣΤΟΝ ΓΚΑΤΣΟ ΓΙΑ ΤΟ ‘’ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ’’ – ΗΧΗΤΙΚΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ

Τα πρώτα δείγματα της ψηφιοποίησης του προσωπικού αρχείου του Σταύρου Ξαρχάκου αποκαλύπτουν ένα μοναδικό ηχητικό ντοκουμέντο: τις ιδέες που απευθύνει στον Νίκο Γκάτσο ώστε να γεννηθούν τα τραγούδια του “Ρεμπέτικου”. Μέσα από παλιές κασέτες, τον ήχο μιας άλλης εποχής και έναν “διάλογο” που δεν προοριζόταν να ακουστεί δημόσια, παρακολουθούμε τη δημιουργία πριν γίνει ιστορία και σας την παρουσιάζουμε αποκλειστικά στο NEWS 24/7.

Στα συγκλονιστικά ηχητικά αυτά ντοκουμέντα, ακούγεται η παλιά τηλεφωνική γραμμή, ο γνώριμος ήχος μιας επικοινωνίας που σήμερα μοιάζει σχεδόν ξεχασμένη. Υπάρχει ο χρόνος ανάμεσα στις φράσεις, η ατμόσφαιρα μιας συζήτησης που δεν είχε σχεδιαστεί για να γίνει δημόσια.

Στις κασέτες αυτές ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν παρουσιάζει απλώς ολοκληρωμένες μελωδίες στο πιάνο.

Περιγράφει με αξιοσημείωτη σαφήνεια τη δραματουργική λειτουργία κάθε τραγουδιού, την ατμόσφαιρα που επιδιώκει, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο φαντάζεται να υπηρετεί την αφήγηση της ταινίας.

Για το μετέπειτα «Μάνα μου Ελλάς» μιλά ήδη για ένα διαχρονικό τραγούδι που θα συμπυκνώνει «την κατάντια και τη μοίρα αυτού του τόπου», ενώ για το μετέπειτα «Μια Βραδιά στην Αμφιάλη» εξηγεί τη μορφή του, την εναλλαγή ανδρικών και γυναικείων φωνών και τη σκηνική του λειτουργία.

Και εμείς δεν ακούμε το αποτέλεσμα, ακούμε τη στιγμή πριν από αυτό, τη στιγμή που μια μελωδία αναζητά τις λέξεις της. Στις κασέτες αυτές ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν παρουσιάζει απλώς ολοκληρωμένες μελωδίες στο πιάνο. Περιγράφει, εξηγεί και αναζητά τον τρόπο με τον οποίο η μουσική θα υπηρετήσει την αφήγηση της ταινίας.

Σε μία από τις ηχογραφήσεις ακούγεται να λέει: «Αυτό είναι το τραγούδι. Το νούμερο ένα δηλαδή που νομίζω ότι πρέπει να είναι και το τραγούδι της ταινίας». Δεν μιλά μόνο για μια σύνθεση, μιλά για τον ρόλο που πρέπει να έχει μέσα στον κόσμο του έργου. Για το τραγούδι που αργότερα θα γίνει το «Μάνα μου Ελλάς», ο Σταύρος Ξαρχάκος έχει ήδη σχηματίσει τον βασικό δραματουργικό του άξονα: «Ένα τραγούδι που να λέει την κατάντια αυτού του τόπου και τη μοίρα του τόπου και να είναι ένα διαχρονικό τραγούδι».

Αυτή είναι μια φράση που αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη μουσική του “Ρεμπέτικου”, ενός έργου που πρέπει να κουβαλήσει μνήμη, ιστορία και συλλογικό συναίσθημα.

Ο σπουδαίος συνθέτης και μαέστρος περιγράφει ακόμη τη δομή του τραγουδιού, τη σχέση ανάμεσα στο κουπλέ και το ρεφρέν, την ένταση που πρέπει να δημιουργηθεί: «Το ρεφρέν (…) επαναλαμβάνεται σαν κάτι το μοιραίο».

Και αυτή ίσως είναι η πιο αποκαλυπτική στιγμή του υλικού, γιατί ακούμε έναν δημιουργό να μην εξηγεί απλώς τι έγραψε, αλλά γιατί το έγραψε.

Το πρώτο ηχητικό ντοκουμέντο – Στην Αμφιάλη

 

Η μουσική πριν από τις λέξεις

Οι ηχογραφήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη ιστορική αξία γιατί φωτίζουν μια πλευρά της συνεργασίας Ξαρχάκου – Γκάτσου που μέχρι σήμερα γνωρίζαμε κυρίως μέσα από το τελικό αποτέλεσμα.

Το υλικό δείχνει ότι, τουλάχιστον για αυτά τα τραγούδια, οι βασικοί μουσικοί άξονες είχαν ήδη διαμορφωθεί πριν ολοκληρωθούν οι στίχοι. Η μουσική είχε ήδη δημιουργήσει τον χώρο μέσα στον οποίο θα κινηθεί ο λόγος.

Ο Νίκος Γκάτσος δεν καλείται απλώς να «ντύσει» μια μελωδία. Συνομιλεί με έναν ολόκληρο κόσμο που έχει ήδη δημιουργηθεί από τον Σταύρο Ξαρχάκο και μετατρέπει αυτή τη μουσική πρόταση σε ποιητικό λόγο.

Αυτός ο διάλογος είναι ίσως το πιο πολύτιμο στοιχείο των ηχογραφήσεων, γιατί επιτρέπει στον ακροατή να παρακολουθήσει τη γέννηση ενός έργου σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Το δεύτερο ηχητικό ντοκουμέντο- Μάνα μου Ελλάς

Σε άλλο σημείο της συνομιλίας, ο Ξαρχάκος μιλά για ένα ακόμη τραγούδι και αναζητά μαζί με τον Γκάτσο την κατάλληλη ατμόσφαιρα.

Το περιγράφει ως ένα νοσταλγικό τραγούδι, που θα μπορούσε να γίνει «το σουξέ της Μαρίκας», (το μετέπειτα θρυλικό ‘’Δίχτυ’’) με αναφορά στην ατμόσφαιρα του «Μονοπατιού» του Τσιτσάνη.

Είναι μια σπάνια στιγμή όπου βλέπουμε έναν μεγάλο συνθέτη στη μέση της αναζήτησης, εκεί όπου οι επιλογές δεν έχουν ακόμη κλειδώσει και το τραγούδι συνιστά ακόμη δυνατότητα.

Ο ήχος μιας χαμένης καθημερινότητας

Η μεγαλύτερη δύναμη αυτών των ηχογραφήσεων βρίσκεται σε κάτι που δεν έχει άμεση σχέση με τις πληροφορίες που περιέχουν, βρίσκεται στον ήχο και στον τρόπο με τον οποίο μεταφέρουν εμάς τους ακροατές σε έναν άλλο χρόνο όπου οι δημιουργοί επικοινωνούσαν διαφορετικά, όπου οι ιδέες περνούσαν μέσα από τηλεφωνήματα, συζητήσεις και προσωπικές ανταλλαγές.

Ακούμε τον Σταύρο Ξαρχάκο να σκέφτεται φωναχτά, να δοκιμάζει, να ψάχνει, να αφήνει τη μουσική να βρει τον δρόμο της. Ακούμε ακόμα και τον ήχο του αναπτήρα που ανάβει το τσιγάρο του . Και αυτή ακριβώς είναι η μοναδικότητα του υλικού γιατί δεν μας δείχνει μόνο πώς δημιουργήθηκαν κάποια από τα σημαντικότερα τραγούδια της ελληνικής μουσικής, αλλά μεταφέρει στον χώρο όπου δημιουργήθηκαν.

Η “φωνή” του Γκάτσου που βρέθηκε ξανά

Για χρόνια ο Σταύρος Ξαρχάκος αναζητούσε την προέλευση ενός σύντομου ηχητικού αποσπάσματος που είχε κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο.

Σε αυτό ακουγόταν ο Νίκος Γκάτσος να απαγγέλλει στίχους και αμέσως μετά ο ίδιος ο Ξαρχάκος να κάθεται στο πιάνο και να παίζει τη μελωδία. Η ταυτοποίηση αποκάλυψε ότι το απόσπασμα αυτό προέρχεται από τις ίδιες ηχογραφήσεις που διατηρούσε ο συνθέτης στον τηλεφωνητή του.

Κάπως έτσι, ένα κομμάτι ήχου που μέχρι σήμερα κυκλοφορούσε αποσπασματικά απέκτησε πλέον τη θέση του μέσα σε ένα μεγαλύτερο ιστορικό πλαίσιο.

Το τρίτο ηχητικό ντοκουμέντο – Το δίχτυ

Η αξία των ηχογραφήσεων

Τα ηχογραφημένα αυτά τεκμήρια που δεν φωτίζουν απλώς άγνωστες πτυχές της δημιουργίας του Ρεμπέτικου, μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε σχεδόν σε πραγματικό χρόνο τον διάλογο ανάμεσα στον συνθέτη και τον ποιητή, τη στιγμή που η μουσική προηγείται των στίχων και διαμορφώνει το δημιουργικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτοί θα γραφούν.

Σημειώστε επίσης πως οι συγκεκριμένες κασέτες αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος του υλικού που αναδύεται μέσα από την ψηφιοποίηση του αρχείου του Σταύρου Ξαρχάκου. Η συστηματική μελέτη του αναμένεται να αποκαλύψει και άλλα πολύτιμα τεκμήρια, ικανά να εμπλουτίσουν τη γνώση μας για τη γέννηση ορισμένων από τα σημαντικότερα έργα της σύγχρονης ελληνικής μουσικής.

Κώστας Φέρρης: “Στα περισσότερα τραγούδια προυπήρχε η μελωδία”

Εξόχως ενδιαφέροντα είναι τα όσα λέει ο σκηνοθέτης του Ρεμπέτικου, Κώστας Φέρρης, στην ΕΡΤ για την ταινία και τη μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου. Ακούμε χαρακτηριστικά: “Στα περισσότερα τραγούδια προυπήρχε η μελωδία. Εκείνο μάλιστα που τον δυσκόλεψε περισσότερο ήταν το Μάνα μου Ελλάς, το οποίο ήθελε να το κάνει και έπος. Δούλευε με βάση τη μουσική. Και να πω και το πιο ενδιαφέρον από όλα; Το τραγουδούσε κιόλας το τραγούδι….
Ο Νίκος Γκάτσος δεν ήταν καθόλου σνομπ. Έδινε ίσως την εντύπωση  του σνομπισμού σε ανθρώπους που ήταν….Ήταν όμως σαρκαστικός. Δεν ήταν καν είρων. Είναι άλλο είρων, άλλο ειρωνία και αλλο σαρκασμός. Ήταν ένας σαρκασμός των πάντων.”