Ο ΜΙΣΟΣ ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΠΙΣΤΕΥΕΙ ΣΤΑ ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΑ – ΓΙΑΤΙ;

Οι άνθρωποι βλέπουμε φαντάσματα σχεδόν από την αρχή της ύπαρξης μας, όπως αποκαλύπτει επιγραφή για τελετουργία που φαίνεται να αφορούσε εξορκισμό, πριν 3.500 χρόνια.

Απεικονίζει ένα ανδρικό φάντασμα με δεμένα χέρια, να οδηγείται στον κάτω κόσμο από μια γυναίκα.

Αυτό θεωρείται ως το αρχαιότερο γνωστό “σχέδιο” εξορκισμού φαντάσματος, με σχετικές ιστορίες να υπάρχουν από τα πρώτα γραπτά κείμενα που έχουν ανακαλυφθεί.

Το 2026 η επιστημονική κοινότητα διαβεβαιώνει πως δεν υπάρχουν αποδείξεις ύπαρξής τους, αλλά σύμφωνα με παγκόσμιες δημοσκοπήσεις που γίνονται κατά καιρούς, ποσοστό από 40 έως 50% των κατοίκων του πλανήτη, πιστεύει σταθερά και ακράδαντα σε αυτά.

Δηλαδή, ο μισός πλανήτης πιστεύει πως υπάρχουν φαντάσματα, ενώ 1 στους 5 ενημερώνει ότι έχει δει ένα.

Κάθε πολιτισμός εν τω μεταξύ, σε κάθε χώρα έχει αναφορές για στοιχειωμένα μέρη, παρά την έλλειψη εμπειρικών αποδεικτικών στοιχείων.

Για την ιστορία, ο Σίγκμουντ Φρόιντ είχε καταθέσει τη θεωρία του πως μας στοιχειώνουν φαντάσματα. Ο Kαρλ Γιουνγκ (Ελβετός ψυχολόγος, εισηγητής της σχολής της αναλυτικής ψυχολογίας) είχε επισημάνει ότι μας στοιχειώνουν θεοί και δαίμονες. Αν το καλοσκεφτείς, δεν είχαν άδικο.

Τα μαθηματικά τώρα, δείχνουν πως ιστορικά γεννήθηκαν στη Γη περί τα 117 δισεκατομμύρια άνθρωποι. Αν λοιπόν, υπήρχαν φαντάσματα θα ήταν τόσα πολλά που η ύπαρξή τους θα ήταν ξεκάθαρη, αφού θα ήταν παντού. Δεν θα είχαμε δηλαδή, την απορία αν υπάρχουν.

Πού καταλήγουμε;

Όπου θέλει ο καθένας. Ας δούμε όμως, τι λέει η επιστήμη.

Τι λογίζεται ως φάντασμα

Ο Tok Thompson, καθηγητής Ανθρωπολογίας και Επικοινωνίας στο University of Southern California απάντησε σε σχετικές ερωτήσεις, στο Tech Support που αν δεν το γνωρίζεις, καλό είναι να το μάθεις.

Πρόκειται για “γωνιά” του YouTube με επιστήμονες να απαντούν σε κοινές απορίες για θέματα που μας αφορούν όλους -με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.

Ο ειδικός αναφέρθηκε και στο Μαντείο των Δελφών, στο πώς η Πυθία ενεργούσε ως “μεσολαβητής” μεταξύ των ανθρώπων και του θεού Απόλλωνα.

Για αρχή, εξήγησε γιατί πιστεύουμε ότι υπάρχουν φαντάσματα. Όπως είπε «μου αρέσει πάντα να αναφέρω την πιθανότητα ότι αυτό μας βοηθά να αντιμετωπίσουμε τον θάνατο. Αν πιστεύετε στα φαντάσματα, πιθανότατα πιστεύετε σε κάποιο είδος μετά θάνατον ζωής.

Οι ιστορίες με φαντάσματα είναι επίσης, ένας τρόπος για να καθιερωθεί η ηθική ως κάτι περισσότερο από απλή συναλλακτική ιδέα, ότι μπορεί να σας στοιχειώνουν οι ηθικές σας αποτυχίες αν τις κάνετε».

Έδωσε και ένα παράδειγμα.

«Υπήρξε ένα σπουδαίο επιστημονικό πείραμα πριν από λίγα χρόνια. Ζήτησαν από αυτούς τους μαθητές να γράψουν ένα τεστ και τους τόνισαν ότι δεν μπορούν να αντιγράψουν.

Ο επικεφαλής ψυχολόγος τους παρακάλεσε να μην το κάνουν, παρ’ ότι ήταν δυνατό. Οι περισσότεροι αντέγραψαν. Σε μια ομάδα είπαν ότι το δωμάτιο είναι στοιχειωμένο. Φάνηκε ότι αυτοί οι μαθητές ήταν πολύ λιγότερο πιθανό να αντιγράψει στο τεστ».

Στην ερώτηση τι “μετράει” ως φάντασμα, ο ειδικός σχολίασε «δεν είναι επιστημονική έννοια. Τα φαντάσματα δεν έχουν καθιερωθεί ποτέ ως επιστημονική πραγματικότητα. Πώς ορίζεται λοιπόν, κάτι που η επιστήμη δεν αναγνωρίζει καν ότι υπάρχει;

Ο ορισμός που μου αρέσει να χρησιμοποιώ είναι ότι το φάντασμα είναι το πνεύμα ενός νεκρού που εμφανίζεται στους ζωντανούς. Έτσι, αυτό αποκλείει πολλά πράγματα που μπορεί να είναι άλλα πνεύματα ή άλλοι δαίμονες ή φαντάσματα, ή πράγματα που μπορεί να μην είναι το πνεύμα ενός νεκρού.

Από την άλλη πλευρά, δημιουργεί πολλές δυνατότητες. Ένα παράδειγμα είναι τι θα γινόταν αν ο νεκρός εμφανιζόταν σε ένα όνειρο; Είναι ένα φάντασμα; Κάποιοι μπορεί να πουν ναι. Κάποιοι μπορεί να πουν όχι».

Διαχρονικά, οι ιστορίες με φαντάσματα έχουν συνήθως για πρωταγωνίστρια μια γυναίκα που φοράει λευκά ρούχα. Γιατί;

«Πολλά φαντάσματα μας ξυπνούν τη νύχτα. Και νομίζω ότι ίσως το λευκό να φαίνεται καλύτερα αξημέρωτα. Έτσι, είναι ένα πολύ συναρπαστικό είδος εικόνας, αν δείτε την κυρία με τα λευκά μέσα στο σκοτάδι.

Βρίσκουμε επίσης, σε πολλούς πολιτισμούς, ειδικά σε κάποιους τύπους πατρικών και πατριαρχικών, την ιδέα της αποτυχημένης νύφης να γίνεται φάντασμα, όπως η γυναίκα που δεν παντρεύεται ποτέ, εγκαταλείπεται στην εκκλησία και αυτοκτονεί κλπ.

Αυτά τα παραδείγματα έχουν μια μακρά πορεία στον ευρωπαϊκό πολιτισμό».

Ισχύει εν τω μεταξύ, ότι ιστορίες με φαντάσματα έγιναν διαδεδομένες στη βικτωριανή εποχή, επειδή τότε διαδόθηκε το φωταέριο και όλοι παθαίνουν δηλητηρίαση από μονοξείδιο του άνθρακα και είχαν παραισθήσεις;

«Όταν προσπαθούν άνθρωποι να επικοινωνήσουν με τον κόσμο των πνευμάτων, προσπαθούν να μεθύσουν με διάφορα ναρκωτικά ή αέρια ή οτιδήποτε άλλο. Για το μαντείο στους Δελφούς, στην αρχαία Ελλάδα, γνωρίζουμε ότι έβγαιναν αέρια, και αυτό είχε να κάνει με την εμπειρία των συμμετεχόντων να είναι δηλητηριασμένοι με αέρια».

Ας κάνουμε μια στάση εδώ.

Τι έχει δείξει η επιστημονική έρευνα για το Μαντείο των Δελφών

Αναφορές θέλουν την Πυθία να έκανε παρατεταμένη νηστεία, να έπινε παγωμένο πηγαίο νερό και να εισέπνεε καπνό από φύλλα δάφνης και κριθάλευρο, για να κάνει τη δουλειά της.

Έχει αναφερθεί ότι έμπαινε σε κατάσταση αυτοσυγκέντρωσης ή ύπνωσης (η ανθρωπολογία το όρισε ως “διάσχιση” ή “ιερή έκσταση” –trance), πριν πει τους χρησμούς με πιο βαθιά ή μονότονη φωνή.

Κάποιες φορές έψελνε, άλλες απήγγειλε σε ρυθμικό λόγο. Δεν έχανε τις αισθήσεις της και απαντούσε στις ερωτήσεις των επισκεπτών, αλλά ήταν αινιγματική ή χρησιμοποιούσε μεταφορές.

Έρευνες εξήγησαν πως όταν ένα άτομο αναλαμβάνει έναν τέτοιο ιερό ρόλο υπό τεράστια ψυχολογική πίεση, ο εγκέφαλος μπορεί να εισέλθει αυθόρμητα σε κατάσταση διασχιστικής ύπνωσης (dissociative trance state), που “επιτρέπει” την αυτοματική ομιλία και την αλλαγή στον τόνο της φωνής χωρίς καμία τοξική ουσία.

Φάνηκε πως οι ιστορίες για μανίες και αφρούς ήταν αποκυήματα της φαντασίας των Ρωμαίων.

Ο Πλούταρχος, ο οποίος υπήρξε ιερέας στους Δελφούς είχε γράψει για τη “γλυκιά ευωδιά σαν ακριβό μύρο” που υπήρχε στο Μαντείο των Δελφών.

Επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων (του γεωλόγου Jelle de Boer, του αρχαιολόγου John R. Hale, του τοξικολόγου Henry A. Spiller και του γεωχημικού Jeffrey P. Chanton), μελέτησαν αν όντως, η έκσταση της Πυθίας οφειλόταν σε παραισθησιογόνα αέρια που αναδύονταν από γεωλογικά ρήγματα που υπήρχαν κάτω από το Ναό του Απόλλωνα.

Διαπιστώθηκε ότι στο συγκεκριμένο σημείο διασταυρώνονταν δυο ενεργά γεωλογικά ρήγματα, με τις σεισμικές τριβές στους υποκείμενους ασβεστόλιθους να απελευθερώνουν ελαφρείς υδρογονάνθρακες μέσω των υπογείων υδάτων. Εντοπίστηκαν ίχνη μεθανίου, αιθανίου και αιθυλενίου.

Η γλυκιά οσμή συνδέθηκε με το αιθυλένιο. Σημειώθηκε ότι η εισπνοή του σε κλειστό, μη αεριζόμενο, χώρο (το υπόγειο του ναού) μπορούσε να προκαλεί ευφορία σε μικρές δόσεις, αλλά και να δημιουργεί πνευματική σύγχυση, αλλοιωμένη αντίληψη της πραγματικότητας και ασυνάρτητη ομιλία.

Σε υψηλές συγκεντρώσεις, προκαλείτο ακραίο παραλήρημα έως και θάνατος.

Πιο πρόσφατες αναλύσεις έδειξαν ότι τα αέρια που αναδύονται συχνότερα σε τέτοια γεωθερμικά, σεισμικά περιβάλλοντα είναι κυρίως το διοξείδιο του άνθρακα και το μεθάνιο.

Τονίστηκε ότι αυτά δεν προκαλούν παραισθήσεις, αλλά ελαφρά υποξία (έλλειψη οξυγόνου), όταν ο χώρος δεν αερίζεται καλά.

Πώς όμως, βλέπουμε φαντάσματα;

Σε άρθρο του Psychology Today που αναφέρει πρόσφατη μετα-ανάλυση, εξηγείται ότι “μερικές φορές ο εγκέφαλός μας μπερδεύει αυτό που αισθανόμαστε με αυτό που συμβαίνει πραγματικά γύρω μας.

Υπάρχει το φαινόμενο που λέγεται ontological confusion, δηλαδή σύγχυση μεταξύ διαφορετικών κατηγοριών πραγμάτων και ιδιοτήτων.

Για παράδειγμα, νιώθουμε φόβο σε ένα σκοτεινό νεκροταφείο και αντί να αναγνωρίσουμε πως προέρχεται από το περιβάλλον και τις σκέψεις σου, θεωρούμε ότι υπάρχει κάποια υπερφυσική παρουσία που σου προκαλεί αυτό το συναίσθημα.

Αν τώρα, συμβεί κάτι κακό, μπορεί να πιστεύουμε ότι το προκάλεσε κάποια αόρατη δύναμη και δεν εξετάζουμε τις πιθανές φυσικές αιτίες.

Κοντολογίς, μπορεί να αποδίδουμε σε κάτι εξωτερικό ή υπερφυσικό ένα συναίσθημα ή μια εμπειρία που δεν έχουμε εξηγήσει πλήρως. Ο τρόπος που ερμηνεύουμε κάτι, μπορεί και επηρεάζει βαθιά αυτό που πιστεύουμε πως συνέβη.

Αυτά λέει η επιστήμη.

Ο καθένας έχει το δικαίωμα να πιστεύει ό,τι θέλει και όσο υπάρχει ανθρώπινη φαντασία, θα υπάρχουν τα πάντα.