Μιχάλης Κατρίνης: Η κυριαρχία δεν ασκείται με απευθείας ανάθεση

Στην εξωτερική πολιτική υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στην προβολή ισχύος και στην πραγματική άσκησή της. Η πρώτη μπορεί να εξυπηρετεί την εσωτερική πολιτική επικοινωνία. Η δεύτερη κρίνεται εκεί όπου δοκιμάζονται τα εθνικά συμφέροντα. Και η υπόθεση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου αναδεικνύει με ιδιαίτερη ενάργεια την απόσταση ανάμεσα στη ρητορική της γεωπολιτικής αναβάθμισης και στην πραγματικότητα των κυβερνητικών χειρισμών.

Δεν πρόκειται απλώς για ένα ενεργειακό έργο. Πρόκειται για μια ευρωπαϊκή υποδομή στρατηγικής σημασίας, η υλοποίηση της οποίας συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια, τη γεωπολιτική συνοχή και την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο. Αποτελεί, ταυτόχρονα, μια δοκιμασία για την Ευρωπαϊκή Ένωση και το κατά πόσο μπορεί να υλοποιεί τις στρατηγικές επιλογές της. Ακριβώς γι’ αυτό, το ουσιαστικό ερώτημα είναι ποιος καθορίζει τους όρους υλοποίησής του έργου.

Τα συμβάντα στην Κάσο, το καλοκαίρι του 2024, αποτέλεσαν μια κρίσιμη καμπή. Η παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων, η παρεμπόδιση και τελικά η διακοπή των ερευνών δημιούργησαν ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Ανεξάρτητα από τις κυβερνητικές ερμηνείες, η Άγκυρα απέκτησε έναν πρόσθετο λόγο να θεωρεί ότι η επίδειξη ισχύος μπορεί να επηρεάζει την εξέλιξη ενός απολύτως νόμιμου ευρωπαϊκού εγχειρήματος.

Ωστόσο, κάθε φορά που «αποκλιμακώνεις» μια κρίση, κάνοντας πίσω, κινδυνεύεις να αντιμετωπίσεις την ίδια κρίση από δυσμενέστερη θέση. Τα τετελεσμένα διαμορφώνονται κλιμακωτά μέσα από επαναλαμβανόμενες πρακτικές που σταδιακά αποκτούν χαρακτήρα κανονικότητας.

Υπό αυτό το πρίσμα, το παρασκήνιο της γαλλικής διπλωματικής «ντρίμπλας» αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Με ποιο σκεπτικό υιοθετήθηκε η πρακτική της απευθείας ανάθεσης στη Γαλλία, ώστε να ασκεί εξωτερική πολιτική εξ ονόματος της Ελλάδας; Ποιο είναι το ακριβές περιεχόμενο της ρηματικής διακοίνωσης που εξέδωσε προς την Τουρκία; Ήταν γνωστή και εγκεκριμένη από την Αθήνα; Ερωτήματα που μένουν ως σήμερα αναπάντητα.

Η κυβερνητική διαβεβαίωση ότι δεν ζητήθηκε τουρκική άδεια αποτελεί αναγκαία, αλλά όχι επαρκή απάντηση. Διότι μεταξύ της τυπικής αδειοδότησης και της αποδοχής ενός ρόλου υπάρχει μια γκρίζα ζώνη, την οποία η τουρκική διπλωματία επιχειρεί συστηματικά να αξιοποιήσει: την Τουρκία να αντιμετωπίζεται στην πράξη ως αναγκαίος συνομιλητής, ακόμα και εκτός των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Το γεγονός ότι η Γαλλία επέλεξε την επίσημη οδό αντί της άτυπης ενημέρωσης, κρατώντας «ίσες αποστάσεις» στο ζήτημα των θαλάσσιων δικαιοδοσιών, αποδεικνύει πόσο ευάλωτη γίνεται μια χώρα όταν αναθέτει την υπεράσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων σε τρίτους. Στη διπλωματία, οι συμβολισμοί και οι πρακτικές δημιουργούν τετελεσμένα. Όταν ένα ευρωπαϊκό κράτος αισθάνεται την ανάγκη να γνωστοποιήσει εγγράφως στην Τουρκία εργασίες που διεξάγονται εντός ελληνικής και κυπριακής δικαιοδοσίας, τότε νομιμοποιεί εμμέσως την Άγκυρα ως συνδιαχειριστή της Ανατολικής Μεσογείου, ακόμα και εκτός της θαλάσσιας δικαιοδοσίας της.

Σήμερα βλέπουμε το πραγματικό αποτύπωμα της Κάσου. Διολισθαίνουμε (ως Ελλάδα και ως Ευρωπαϊκή Ένωση) με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην απαίτηση της Άγκυρας να έχει λόγο στις δραστηριότητες της περιοχής, επικαλούμενη το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση όφειλε να έχει πιο αποφασιστική στάση και να υπερασπιστεί εμπράκτως τις στρατηγικές της επιλογές. Η ευθύνη της δεν εξαντλείται στη χρηματοδότηση του έργου, αναθέτοντας τον γεωπολιτικό κίνδυνο στα κράτη-μέλη και ερμηνεύοντας το ζήτημα ως διμερές μεταξύ Ελλάδας-Τουρκίας ή Κύπρου-Τουρκίας.

Η κυβέρνηση όφειλε να έχει μια ξεκάθαρη εθνική στρατηγική, να έχει διαμορφώσει συνθήκες συναίνεσης και συνεννόησης εσωτερικά και όχι να κινείται με βάση πολιτικά κίνητρα εσωτερικής κατανάλωσης.

Η εξωτερική πολιτική δεν είναι άσκηση διαχείρισης εντυπώσεων. Είναι άσκηση συνέπειας, διορατικότητας και αποφασιστικότητας. Οι συμμαχίες αποκτούν αξία όταν υπηρετούν συγκεκριμένους εθνικούς στόχους. Και το διεθνές δίκαιο αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν συνοδεύεται από ξεκάθαρη πολιτική βούληση εφαρμογής του.

Το κρίσιμο διακύβευμα, συνεπώς, υπερβαίνει την πόντιση ενός καλωδίου. Αφορά στο εάν η Ελλάδα θα καθορίζει η ίδια την άσκηση των δικαιωμάτων της ή θα τρέχει κάθε φορά να κάνει ανάθεση της κυριαρχίας της, ώστε να της επιτραπεί να την ασκήσει.