Το πρόβλημα της σύγχρονης δημοκρατίας στην Ελλάδα: Mερικές προτάσεις

Προδημοσίευση από το βιβλίο του καθηγητή Δημήτρη Καλτσώνη: ΔΙΚΑΙΟ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Στις επιστημονικές αλλά και στις τρέχουσες συζητήσεις ολοένα και συχνότερα διαπιστώνεται η προβληματική κατάσταση της σύγχρονης ελληνικής δημοκρατίας και αναφύεται το ερώτημα: ποιο είναι το βασικό πρόβλημα;

Η ουσία του προβλήματος συνίσταται στο γεγονός ότι η έννοια της λαϊκής κυριαρχίας είναι σε μεγάλο βαθμό πλασματική. Η λαϊκή κυριαρχία που επιτάσσει το Σύνταγμα είναι στην πραγματικότητα κυριαρχία μιας οικονομικο-πολιτικής ολιγαρχίας επί του λαού. Όπως χαρακτηριστικά εκφραζόταν ο Αλ. Σβώλος, η λαϊκή κυριαρχία αποτελεί «ένα των μύθων του νεωτέρου δημοσίου βίου, απλάς προλήψεις», «πλάσματα χωρίς περιεχόμενον». Πίσω από την τυπική ισότητα και τη δημοκρατία υπάρχουν σχέσεις ανισότητας, σχέσεις εκμετάλλευσης οι οποίες φαλκιδεύουν τη δημοκρατία, την καθιστούν μορφή κυριαρχίας μιας οικονομικής ολιγαρχίας. Οι σχετικές επισημάνσεις του Αλ. Σβώλου αποκτούν επικαιρότητα: «Όχι μόνον, άλλως τε, δεν υπάρχει Λαός ως «σύνολον» ή «ενότης», αλλά τουναντίον σχηματίζονται και διακρίνονται βαθμηδόν και σαφέστερον μόνον ομάδες, τάξεις και στρώματα κοινωνικά, αντιτεταγμένα προς άλληλα, απορροφώντα εντός εαυτών τα άτομα» 12.

Η ανάγκη σύγκλησης Συντακτικής Συνέλευσης

Η λήψη κρίσιμων αποφάσεων που επηρεάζουν δραματικά τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων επιτάσσει την ευρύτερη δυνατή λαϊκή συμμετοχή. Επιβάλλει πραγματική δημοκρατική συζήτηση και, μάλιστα, με όρους, όσο το δυνατό καλύτερους ώστε η συζήτηση να διεξάγεται στο έδαφος των πραγματικών δεδομένων, με ουσιαστική πληροφόρηση και κριτήριο τις ανάγκες της μεγάλης πλειονότητας του πληθυσμού.

H οικονομική κρίση και η υπέρβασή της σε όφελος, και όχι σε βάρος των συμφερόντων, του βιοτικού επιπέδου και των κατακτήσεων της συντριπτικής πλειοψηφίας της κοινωνίας θέτει το θεμελιώδες ερώτημα του δρόμου της κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης. Ο λαός πρέπει να βρεθεί στο επίκεντρο των αποφάσεων έτσι ώστε ο ίδιος να αποφασίσει για τα μέτρα εκείνα που χρειάζεται να ληφθούν, για την κατεύθυνση της ανάπτυξης που θα επιλέξει. Αυτό προϋποθέτει ανάπτυξη και εμβάθυνση της δημοκρατίας και των ελευθεριών και όχι το αντίθετο.

Σημαίνει αντίστοιχες αλλαγές στο δίκαιο και πρώτιστα στο θεμελιώδη νόμο της χώρας, στο Σύνταγμα. Μια βαθιά τομή θα μπορούσε να γίνει με την υιοθέτηση ενός νέου Συντάγματος και όχι απλά αναθεωρώντας το υπάρχον. Αυτό μπορεί να είναι έργο μιας ριζοσπαστικής δημοκρατικής διαδικασίας που θα χαρακτηρίζεται από την ουσιαστική λαϊκή συμμετοχή και αφύπνιση και θα μορφοποιείται στη σύγκληση μιας Συντακτικής Συνέλευσης. Μια Συντακτική Συνέλευση θα μπορούσε να υιοθετήσει νέο, καινοτόμο δημοκρατικό Σύνταγμα και να αναμορφώσει αντίστοιχα το νομικό και πολιτικό πλαίσιο.

Κατοχύρωση εθνικής ανεξαρτησίας

Με βάση τις σύγχρονες εξελίξεις και, ιδίως, τον οικονομικό έλεγχο του ασκούν στη χώρα μας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, έχει γίνει πλέον περισσότερο από αναγκαία η επαναρρύθμιση των σχέσεων της Ελλάδας με τέτοιου είδους οργανισμούς. Επείγει η διεκδίκηση της οικονομικής και πολιτικής ανεξαρτησίας της χώρας. Το ζήτημα αυτό δεν είναι πρώτιστα συνταγματικό – νομικό, είναι όμως και τέτοιο. Βασικό συνταγματικό θεμέλιο αυτής της σχέσης αποτελούν ιδίως τα άρθρα 27, 28 και 80 του Συντάγματος. Η εκχώρηση κυριαρχίας θα  πρέπει να αποκλείεται ρητά από το Σύνταγμα. Οι διεθνείς σχέσεις της χώρας μπορούν να αναπτυχθούν ολόπλευρα και πολύπλευρα σε ισότιμη βάση. Μπορεί επίσης να μην επιτρέπεται συνταγματικά η εγκατάσταση ξένων στρατιωτικών βάσεων και εγκαταστάσεων κατά το πρότυπο του άρθρου 13 παρ. 2 του Συντάγματος της Βενεζουέλας και το άρθρο 10 παρ. 3 του Συντάγματος της Βολιβίας.

Αναβάθμιση του ρόλου του εκλογικού σώματος και της Βουλής

Οι μορφές άμεσης λαϊκής δημοκρατικής συμμετοχής έχουν παραμεριστεί στη σύγχρονη συνταγματική πραγματικότητα της ανθρωπότητας, με λίγες μόνο εξαιρέσεις1. Χρειάζεται η εισαγωγή θεσμών όπως η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, το δημοψήφισμα σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο με πρωτοβουλία των πολιτών και δεσμευτική ισχύ2, το δικαίωμα των μαζικών φορέων των εργαζομένων να υποβάλλουν προτάσεις νόμων1, η δυνατότητα των πολιτών να συζητούν, να αποδέχονται ή να απορρίπτουν σχέδια νόμων αλλά και ψηφισμένους νόμους, να προκαλούν αναθεώρηση του Συντάγματος ή να αποφασίζουν τη σύγκληση Συντακτικής Συνέλευσης2.

Η εισαγωγή τέτοιων θεσμών πρέπει να γίνει με τρόπο και προϋποθέσεις που να διευκολύνουν τη λαϊκή συμμετοχή και όχι να την καθιστούν προσχηματική. Οι σχετικές διαδικασίες θα μπορούσαν να ενεργοποιούνται με πρωτοβουλία του 1% του εκλογικού σώματος και του 5% για την περίπτωση ακύρωσης ψηφισμένων νόμων.

Επιβάλλεται η υιοθέτηση της απλής αναλογικής ως πάγιου και συνταγματικά κατοχυρωμένου εκλογικού συστήματος για κάθε είδους εκλογική διαδικασία (Βουλή, τοπική αυτοδιοίκηση κλπ)3. Μόνο έτσι μπορεί να μην αλλοιώνεται η βούληση του εκλογικού σώματος. Πολύ χρήσιμη θα ήταν η υιοθέτηση της δυνατότητας των εκλογέων να ανακαλούν τους αντιπροσώπους τους, όταν οι αποφάσεις των τελευταίων αποδεικνύονται αναντίστοιχες προς τη βούληση του εκλογικού σώματος.

Πρέπει ακόμη να καταργηθεί, ή να περιοριστεί δραστικά, ο θεσμός της νομοθετικής εξουσιοδότησης γιατί αποτελεί αποδεδειγμένα βασικό μοχλό μεταφοράς εξουσιών από τη Βουλή στην κυβέρνηση1.

Εξαιρετικά βαρύνουσα σημασία θα είχε η διάρρηξη της σχέσης που συνδέει τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με τα ισχυρά επιχειρηματικά συμφέροντα. Η σύνδεση αυτή καθιστά φενάκη κάθε συζήτηση για ελεύθερη διάδοση των ιδεών, πολύπλευρη ενημέρωση και όσο το δυνατό πιο ελεύθερη διαπάλη των ιδεών και των απόψεων2. Απαιτείται, αντίθετα, η θέσπιση κανόνων δημοκρατικής διαχείρισης των κρατικών μέσων ενημέρωσης. Θα μπορούσε να συζητηθεί η σε ισότιμη βάση κρατική χρηματοδότηση των πολιτικών και συνδικαλιστικών φορέων των εργαζομένων να ιδρύσουν και να διαχειριστούν τα δικά τους μέσα ενημέρωσης. Σαν ένα πρώτο, άμεσο βήμα απαιτείται ο έλεγχος των μέσων ενημέρωσης από επιτροπή που θα απαρτίζεται από εκπροσώπους των κομμάτων και, κυρίως, των συνδικαλιστικών, επιστημονικών και άλλων φορέων όπου η εκάστοτε κυβέρνηση δεν θα έχει την πλειοψηφία.

Υπεράσπιση και διεύρυνση των δημοκρατικών ελευθεριών

Είναι αναγκαία η κατάργηση όλων εκείνων των συνταγματικών και νομοθετικών διατάξεων που περιορίζουν τις λαϊκές ελευθερίες και, ιδίως, το δικαίωμα στην απεργία, στις συναθροίσεις, στην ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, πρώτιστα στους εργασιακούς χώρους. Πιο συγκεκριμένα θα ήταν χρήσιμη η αναμόρφωση της εργατικής νομοθεσίας με στόχο την κατοχύρωση πλήρους συνδικαλιστικής και πολιτικής ελευθερίας για τους εργαζόμενους, η ξεκάθαρη συνταγματική και νομοθετική κατοχύρωση του δικαιώματος στις συλλογικές διαπραγματεύσεις και συμβάσεις, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα.

Στο πλαίσιο μιας σειράς δημοκρατικών αλλαγών, θα ήταν απαραίτητη η εκ βάθρων αλλαγή όλου του σχετικού νομικού πλαισίου με στόχο το ριζικό εκδημοκρατισμό των ενόπλων δυνάμεων, των σωμάτων ασφαλείας, της δημόσιας διοίκησης. Ο εκδημοκρατισμός αυτός δεν μπορεί βέβαια να μεταβάλλει τον κοινωνικό ρόλο των μηχανισμών αυτών. Πρέπει πρώτα απ’ όλα, να κατοχυρωθούν, και συνταγματικά, πλήρεις πολιτικές και συνδικαλιστικές ελευθερίες στο ανωτέρω προσωπικό με την κατάργηση κάθε νομοθετικής διάταξης που θέτει περιορισμούς αλλά και την προσαρμογή των αντίστοιχων συνταγματικών διατάξεων. Είναι ιδιαίτερα σημαντική η κατάργηση της νομοθεσίας που παρέχει ευχέρεια στις ένοπλες δυνάμεις και στα σώματα ασφαλείας να στρέφονται εναντίον του λαού και των αγώνων του, να αυθαιρετούν σε βάρος των πολιτών. Τέτοιοι είναι, για παράδειγμα, ο ν. 566/1977 που παρέχει απεριόριστες εξουσίες στις στρατιωτικές αρχές κατά την κήρυξη κατάστασης πολιορκίας, ή το π.δ.141/1991 που δίνει τη δυνατότητα για αυθαιρεσίες.

Απαιτείται ακόμη η αποδέσμευση της χώρας από όλες τις συμφωνίες με τις ΗΠΑ και την ΕΕ που συνθέτουν ένα ευρύ πλέγμα κατασταλτικών μηχανισμών.

Υπεράσπιση του δημόσιου πλούτου

Είναι τέλος αναγκαία η προστασία των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας οι οποίες πρέπει συνταγματικά να ορίζεται ότι ανήκουν στο λαό και δεν εκποιούνται με καμιά μορφή σε ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η ίδια πρόβλεψη θα μπορούσε να ισχύει για τις επιχειρήσεις και οικονομικές δραστηριότητες που έχουν στρατηγική σημασία για την εθνική οικονομία. Λόγω της σημασίας τους το Σύνταγμα δεν μπορεί να τις αφήσει στην ιδιωτική πρωτοβουλία και κερδοσκοπία. Ανάλογες προβλέψεις, στον ένα ή άλλο βαθμό, είχαν το Γαλλικό Σύνταγμα του 1946, το άρθρο 10 του Συντάγματος της Χιλής όπως αυτό είχε τροποποιηθεί το 1971, το Πορτογαλικό του 1976, το Σύνταγμα της Βενεζουέλας του 1999 ή της Βολιβίας του 2009. Σημαντική θα ήταν ακόμη η συνταγματική πρόβλεψη της συμμετοχής των εργαζομένων στη χάραξη ενός πανεθνικού σχεδίου κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης και στον έλεγχο της δραστηριότητας δημόσιων και ιδιωτικών επιχειρήσεων1. Σε αυτή τη βάση μπορεί να καταστεί εφικτή η άνθιση των εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων.

Ανεξάρτητα όμως από την επιλογή αυτής ή άλλης οικονομικής κατεύθυνσης, το βέβαιο είναι ότι απαιτούνται εκείνες οι συνταγματικές και δικαιικές αλλαγές που θα διευρύνουν τη δημοκρατία και θα δώσουν έτσι στο λαό το πραγματικό δικαίωμα να αποφασίζει για την τύχη του.

                                                                                           ****

Ο νόμος, το δίκαιο γενικά, όταν αποτελεί προϊόν μια πραγματικά δημοκρατικής διαδικασίας, μπορεί να αποτελέσει θεσμό υποβοηθητικό της κοινωνικής προόδου και της βελτίωσης της ζωής της ανθρωπότητας. Η νομική και πολιτική επιστήμη, η κοινωνιολογία και ειδικότερα η κοινωνιολογία του δικαίου μπορούν να συμβάλλουν αποφασιστικά σε αυτό το στόχο αναλύοντας σε βάθος τη νομικο-πολιτική πραγματικότητα, εξηγώντας τη με τη μεγαλύτερη δυνατή πληρότητα, αναδεικνύοντας τα προβλήματα, τις παθογένειες και τις βαθύτερες αιτίες τους, υπογραμμίζοντας τις δυνατές τάσεις εξέλιξης, προτείνοντας λύσεις.

Τόσο η θεωρητική ανάλυση όσο και οι εμπειρικές έρευνες έχουν πολλά να προσφέρουν στους τομείς αυτούς. Με την προϋπόθεση πάντοτε ότι η θεωρία βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση με την κοινωνική πραγματικότητα, τις ανάγκες και τις αντιθέσεις που τη χαρακτηρίζουν  και όχι ξεκομμένη από αυτήν.

12 Βλ. Α. Σβώλος, Το νέον Σύνταγμα και αι βάσεις του πολιτεύματος, Αθήνα, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 2008, σελ. ιδίως 83-88.

13 Βλ. G. Toulemonde, Institutions politiques comparées, Paris, Ellipses, 2006, σελ. 11 κε. και E.-W. Bockenforde, Le droit, l’ État et la constitution démocratique, Bruxelles, Bruylant-LGDJ, 2000, σελ. 294 κε. και Η. Νικολόπουλος, Ο θεσμός της λαϊκής νομοθετικής και συνταγματικής πρωτοβουλίας, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 1997, σελ. 23 κε., 33 κε.

14 Βλ. Η. Νικολόπουλος, Ο θεσμός της λαϊκής νομοθετικής και συνταγματικής πρωτοβουλίας, Αθήνα-Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, 1997 και C. Emeri – C. Bidegaray, La Constitution en France (de 1789 a nos jours) Paris, ed. Armand Colin, 1997, σελ. 82 κε. και P. Pactet, Institutions politiques – Droit constitutionnel, Paris, Armand Colin, 2003, σελ. 89 κε.

15 Βλ. Η. Ηλιού, «Για ένα λαϊκοδημοκρατικό Σύνταγμα», Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τευχ. 10/1946, σελ. 572 κε., 11/1946, σελ. 627 κε., 12/1946, σελ. 665 κε., 3/1947, σελ. 118 κε.

16 Βλ. τις σχετικές ρυθμίσεις στο σχέδιο Συντάγματος του Ρήγα Φεραίου αλλά και τις πρακτικές την περίοδο της αντίστασης ενάντια στη ναζιστική κατοχή στο Δ. Καλτσώνης, Ελληνική Συνταγματική ιστορία, τ. Ι: 1821-1940, Αθήνα, εκδ. Ξιφαράς, 2009, σελ. 11 κε. και Δ. Καλτσώνης, Ελληνική Συνταγματική Ιστορία, τ. ΙΙ: 1941-2001, Αθήνα, εκδ. Ξιφαράς, 2010, σελ. 29 κε., 174 κε.

17 Βλ. Α. Σβώλος, Προβλήματα του έθνους και της δημοκρατίας, τ. Β’, Αθήνα, εκδ. Στοχαστής, 1972, σελ. 116-117 και P. Pactet, Institutions politiques – Droit constitutionnel, Paris, ed. Armand Colin, 2003, σελ. 106.

18 Βλ. αναλυτικότερα και άλλες πλευρές στον τόμο Δημ. Καλτσώνης (επιμ.), Η συνταγματική αναθεώρηση του 1975: κατ’άρθρο κυβερνητικά σχέδια και τροπολογίες κομμάτων και βουλευτών (τα Ελληνικά Συντάγματα τ. ΙΙ), Αθήνα, εκδ. Ξιφαράς, 2011, σελ. 11 κε. προσβάσιμο στο http://www.kaltsonis.blogspot.gr/2011/03/blog-post.html.

19 Βλ. A. Hauriou – L. Sfez, Institutions politiques et droit constitutionnel, Paris, ed. Montchrestien, 1972, σελ. 136.

20. Βλ. S. Allende, Un Estado democratico y soberano: mi propuesta a pos chilenos, ed. Centro de Estudios Politicos Simon Bolivar y de la Fundación Presidente Allende (Espana), σελ. 23 κε. και P. Moral-Lopez, “Problemes constitutionnels de la réforme agraire: La réforme de la Constitution du Chili en matiere de droit de propriété, dans une perspective de droit comparé”, Revue internationale de droit comparé, vol. 21, No 3, Juillet-Septembre 1969, σελ. 545 κε.