Λένα Πλάτωνος και Μαρία Φαραντούρη δίνουν ηλεκτρονικό παλμό σε αρχαίες ποιήτριες

Η σχέση τους μετρά ήδη πάνω από δυόμισι δεκαετίες. Από την εποχή της «Τρίτης Πόρτας», όπου συναντήθηκαν δισκογραφικά για πρώτη φορά, η Μαρία Φαραντούρη και η Λένα Πλάτωνος διατήρησαν έναν δεσμό βασισμένο στην εκτίμηση, τη βαθιά καλλιτεχνική συνεννόηση και μια κοινή ανάγκη να αντιμετωπίζουν την τέχνη σαν ζωντανή πνευματική εμπειρία. Προέρχονται από διαφορετικές μουσικές διαδρομές, η μία από τον κόσμο του πολιτικού και ποιητικού τραγουδιού, η άλλη από την ηλεκτρονική πρωτοπορία και τον πειραματισμό, όμως συναντιούνται σε κάτι ουσιαστικότερο: στην ελευθερία της έκφρασης και στην ανάγκη να αναζητούν συνεχώς νέες φόρμες και νέους τρόπους αφήγησης.

Στις 19 Ιουνίου, στο Ηρώδειο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, οι δύο δημιουργοί συναντιούνται ξανά σε μια παράσταση αφιερωμένη στις γυναικείες φωνές της αρχαιότητας. Μέσα από τα «Σιωπηλών Σπαράγματα», η Σαπφώ, η Τελέσιλλα, η Νοσσίς, η Ήριννα και άλλες ποιήτριες του αρχαίου κόσμου περνούν σε έναν σύγχρονο ηχητικό χώρο, όπου οι αρχαιοελληνικές μουσικές κλίμακες συνομιλούν με τα synthesizers και τον ηλεκτρονικό ήχο της Πλάτωνος. Παράλληλα, οι «Μοίρες», το νέο έργο της συνθέτριας πάνω στον Μύθο του Ηρός, ανοίγουν έναν διάλογο γύρω από τη μνήμη, τη μοίρα και την αθανασία της ψυχής, με τη φωνή της Φαραντούρη να λειτουργεί σαν γέφυρα ανάμεσα στον αρχαίο λόγο και το σήμερα.

Η βραδιά θα οδηγήσει και σε μια νέα επιστροφή στο «Σαμποτάζ», τον ιστορικό δίσκο του 1981 που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο ακούστηκε η ηλεκτρονική μουσική στην Ελλάδα. Οι «Χίλιες και μία νύχτες», το «Σαμποτάζ» και «Στον αστερισμό του πιγκουίνου» παρουσιάζονται σε μεταγραφές για φλάουτο από τον Στάθη Καραπάνο, δίνοντας νέα πνοή σε κομμάτια που παραμένουν μέχρι σήμερα ανοιχτά, ανήσυχα και βαθιά σύγχρονα.

Λίγο πριν ανέβουν μαζί στη σκηνή του Ηρωδείου, η Λένα Πλάτωνος και η Μαρία Φαραντούρη μιλούν στο NEWS 24/7 για τη μακρόχρονη σχέση τους, τις γυναικείες φωνές που επιστρέφουν από τη σιωπή και μια παράσταση που ενώνει την αρχαία ποίηση με τον σύγχρονο ήχο.

Λένα Πλάτωνος – Όταν τα synthesizers “πάτησαν” πάνω στις αρχαίες κλίμακες

– Τι είναι αυτό που θαυμάζετε στην κ. Φαραντούρη όλα αυτά τα χρόνια και πώς προέκυψε αυτή η συνεργασία; 

Ενώ για τον περισσότερο κόσμο η Μαρία Φαραντούρη θεωρείται δικαίως μια εμβληματική τραγουδίστρια, για μένα – μέσα μου εννοώ – δεν είναι απλώς εμβληματική. Είναι μια φωνή πανανθρώπινη και παγκόσμια. Έχοντας συνεργαστεί πριν από πολλά χρόνια σ’ έναν ολόκληρο κύκλο τραγουδιών, μόλις βρέθηκε μπροστά μας αυτό το σπουδαίο υλικό διά χειρός του ποιητή και φιλόλογου Θάνου Τσακνάκη, θεώρησα απ’ την πρώτη στιγμή πως τώρα ήταν η ευκαιρία να ξανασυναντηθούμε μουσικά. Τα σπαράγματα αυτών των ξεχασμένων αρχαίων Ελληνίδων ποιητριών χρειάζονταν ένα ισχυρό όχημα για να βγουν από το σκοτάδι. Η Μαρία ήταν η ιδανική για να τους δώσει ξανά φωνή και να τις ενώσει με τους δικούς μου ηλεκτρονικούς ήχους. Δουλέψαμε και εξακολουθούμε να δουλεύουμε πολύ καλά μαζί, μιλώντας την ίδια ακριβώς μουσική γλώσσα.

– Η λέξη «Σπαράγματα» διατρέχει όλη την παράσταση. Τι σας συγκινεί τόσο σε αυτές τις γυναικείες φωνές που σώθηκαν αποσπασματικά μέσα στον χρόνο;

Ακριβώς αυτό, το ότι σώθηκαν αποσπασματικά, και ποτέ δεν καταχωρήθηκαν στη συλλογική μνήμη σαν την περίφημη Σαπφώ, ας πούμε. Ήταν άγνωστες, σχεδόν αόρατες ποιήτριες, που όμως με τον λιγοστό τους λόγο κατάφεραν να μεταφέρουν αντιπολεμικά μηνύματα, να μιλήσουν για τη φιλία, την αγάπη και τη συντροφικότητα. Οι σύγχρονοι, ηλεκτρονικοί ήχοι ήρθαν να αγκαλιάσουν αυτές τις λέξεις και να λειτουργήσουν σαν μια γέφυρα που συμπληρώνει τη σιωπή τόσων αιώνων. Νιώσαμε όλοι, πραγματικά, δουλεύοντας αυτό το υλικό, σαν να τους χαρίζαμε την ηχητική υπόσταση και τη φωνή που στερήθηκαν για ένα ασύλληπτα μεγάλο χρονικό διάστημα.

– Η μουσική σας μοιάζει να ανήκει ταυτόχρονα σε έναν αρχαίο και σε έναν μελλοντικό κόσμο. Πώς συνομιλεί μέσα σας η Σαπφώ με τα synthesizers και τον ηλεκτρονικό ήχο;

Όχι μόνο η Σαπφώ, όπως είπαμε, αλλά και όλες οι άλλες ποιήτριες εκείνων των χρόνων. Μέσα μου, αυτή η συνομιλία κύλησε απόλυτα φυσικά, σχεδόν αναπόφευκτα. Τα electronics και τα synthesizers είναι το δικό μου, φυσικό πεδίο στη μουσική, η γλώσσα με την οποία εκφράζομαι. Όμως, σε αυτό το έργο υπήρξε μια μεγάλη τομή για μένα: για πρώτη φορά κινήθηκα μουσικά πάνω σε αρχαιοελληνικές κλίμακες.

Εκεί ακριβώς συνέβη η ένωση αυτών των δύο κόσμων. Ο ηλεκτρονικός ήχος έχει από τη φύση του κάτι το άχρονο. Όταν λοιπόν τα synthesizers “πάτησαν” πάνω στις αρχαίες κλίμακες, δημιουργήθηκε ένας ήχος που γεφυρώνει το παρελθόν με το μέλλον. Αυτός ο ηλεκτρονικός κόσμος λειτούργησε σαν ένας δίαυλος, μια μηχανή του χρόνου που πήρε τον αρχέγονο παλμό αυτών των γυναικών και τον μετέφερε στο σήμερα.

– Στο έργο επιστρέφει η πλατωνική ιδέα της αθανασίας της ψυχής μέσα από τον Μύθο του Ηρός. Σε μια εποχή όπου όλα μοιάζουν να εξαντλούνται και να ξεχνιούνται γρήγορα, τι σημαίνει για εσάς η έννοια της διάρκειας; Τι είναι τελικά αυτό που μένει;

Η αθανασία της ψυχής, για την οποία μιλάει ο Πλάτωνας, είναι μια έννοια τεράστια και υπερβατική. Στη δική μου, ωστόσο, διαδρομή, πάντα έτσι ήμουν: ποτέ δεν λειτούργησα με τη σκέψη της διάρκειας. Ποτέ δεν έκανα μουσική για να “μείνει”.

Η μόνη μου πυξίδα ήταν πάντα η βαθιά, σχεδόν υπαρξιακή ανάγκη να εκφραστώ καλλιτεχνικά και να αποτυπώσω την αλήθεια μου τη στιγμή που τη βίωνα. Είναι περίεργο, αλλά μάλλον ακριβώς επειδή δεν επιδίωξα ποτέ να “μείνω”, η μουσική μου τελικά βρήκε τον τρόπο να αντέξει. Αυτό που μένει τελικά, είναι μόνο η προσωπική μας αλήθεια. Εκεί κρύβεται η όποια “αθανασία”, σε ένα έργο που συνεχίζει να αναπνέει μέχρι σήμερα, δίνοντάς μου την ώθηση για τα πολλά καινούργια που ετοιμάζω.

– Το «Σαμποτάζ» του 1981 επιστρέφει σήμερα μέσα από διασκευές για φλάουτο. Όταν ακούτε αυτά τα κομμάτια σαράντα πέντε χρόνια μετά, τι σας επιστρέφει πρώτο; Η εποχή που γράφτηκαν ή όσα ακολούθησαν μετά;

Το να επιστρέφεις σε ένα έργο όπως το “Σαμποτάζ”, το οποίο αγαπήθηκε τόσο πολύ, αναπόφευκτα ξυπνάει μνήμες και μια κάποια νοσταλγία για την εποχή που γεννήθηκε. Όμως, η αλήθεια είναι πως δεν στέκομαι στο παρελθόν. Όταν το ακούω σήμερα, δεν με τραβάει πίσω ο χρόνος, αλλά με ιντριγκάρει το πώς μεταμορφώνεται στο τώρα.

Η συνεργασία μου με τον κορυφαίο φλαουτίστα Στάθη Καραπάνο ήταν καθοριστική σε αυτό. Ο τρόπος που διασκεύασε τα κομμάτια για το φλάουτο, πήρε τον ηλεκτρισμό του 1981 και του έδωσε μια εντελώς νέα πνοή. Γι’ αυτό, περισσότερο από συγκίνηση, νιώθω τη χαρά και την προσμονή για κάτι ουσιαστικά καινούργιο που γεννήθηκε στο σήμερα. Αυτό το “Σαμποτάζ” δεν είναι μια απλή αναβίωση, και ανυπομονώ να ακουστεί αυτή η νέα του μορφή σε έναν τόσο μυσταγωγικό χώρο όπως το Ηρώδειο.

– Οι «Μοίρες» και τα «Σπαράγματα» μοιάζουν να κινούνται ανάμεσα στη συναυλία, την αφήγηση και μια μορφή τελετουργίας. Πώς φανταστήκατε αυτή την παράσταση πάνω στη σκηνή του Ηρωδείου;

Το περιγράψατε ακριβώς. Έτσι το φαντάστηκα κι εγώ για τον συγκεκριμένο χώρο: όχι σαν μια τυπική συναυλία, αλλά σαν μια σκηνοθετημένη παράσταση με έντονο το στοιχείο της μυσταγωγίας.

Σε αυτό το ηχητικό σύμπαν, η Μαρία αναλαμβάνει έναν διπλό, κομβικό ρόλο, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως τραγουδίστρια και ως αφηγήτρια, σαν ένας ζωντανός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον αρχαίο λόγο και τη μουσική. Παράλληλα, θα ακουστεί πρωτότυπη μουσική, πάνω στην οποία δουλεύουμε με τους στενούς μου συνεργάτες τους τελευταίους μήνες. Αυτό ακριβώς θέλουμε να είναι αυτή η βραδιά: μια σύγχρονη ηχητική τελετουργία.

Μαρία Φαραντούρη – “Γυναίκες που έζησαν φοβερούς πολέμους και στην ποίηση υμνούν τα αγαθά της Ειρήνης”

– Μιλήστε μας για τη σχέση σας με την κ. Πλάτωνος όλα αυτά τα χρόνια και πώς προέκυψε η συγκεκριμένη συνεργασία;

Τη Λένα Πλάτωνος τη γνωρίζω πολλά χρόνια τη θαυμάζω για το έργο της, για τον ιδιαίτερο ήχο που έχει δημιουργήσει με υψηλή αισθητική και πνευματικότητα. Παρότι δημιουργεί με σύγχρονους ηλεκτρονικούς ήχους διαθέτει ταυτόχρονα ένα πηγαίο λυρισμό, γεννάει υπέροχες μελωδίες. Για μένα είναι η σύγχρονη συνέχεια των αρχαίων ποιητριών, σιωπηλή από πεποίθηση, αλλά το έργο της έχει τέτοια δύναμη που σπάει αυτή τη σιωπή. Παλιότερα συνεργαστήκαμε μαζί στο έργο της ‘’Τρίτη Πόρτα’’ με υπέροχα τραγούδια. Τώρα παρουσιάζουμε ‘’Σιωπηλών σπαράγματα’’, έργο των αρχαίων ποιητριών που μετέφρασε ο φιλόλογος Θάνος Τσακνάκης και θα παρουσιάσουμε στο Ηρώδειο στις 19 Ιουνίου. Είναι ένα υπέροχο ταξίδι στο παρελθόν και στο μέλλον. Στην πρώτη του μορφή το έργο αυτό παρουσιάστηκε πέρυσι στην Ελευσίνα με την επιμέλεια του Μιχαήλ Μαρμαρινού, στο πλαίσιο της ανακήρυξης της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης.

– Οι αρχαίες ποιήτριες μιλούν για τον έρωτα, τη φιλία, τον πόλεμο, τη ζωή των γυναικών με τρόπο σχεδόν άμεσο και σωματικό. Σας εντυπωσιάζει ότι ύστερα από αιώνες αυτά τα θέματα παραμένουν ακόμη ανοιχτά;

Θυμάμαι λίγο πριν μπούμε στην πανδημία ήρθε και με βρήκε ο φιλόλογος και καθηγητής Θάνος Τσακνάκης και μου αποκάλυψε τη σπουδαία εργασία του για τις αρχαίες ποιήτριες με τον τίτλο ‘’Σιωπηλών σπαράγματα’’. Στην εργασία αυτή ανθολογούνται δέκα ποιήτριες από τον 7ο έως τον 1ο  π.Χ. αιώνα. Σκεφτήκαμε ότι ιδανική συνθέτρια θα ήταν η Λένα Πλάτωνος. Η Λένα μαζί με τον Τσακνάκη ξεσκέπασαν τα πρόσωπα αυτών των ποιητριών από τη σκόνη του χρόνου. Κάποιες από τις ποιήτριες αυτές ήταν γνωστές στην εποχή τους όπως η περίφημη Σαπφώ, άλλες ήταν φιμωμένες, δεν τις μνημόνευε κανείς, θα λέγαμε ότι τις εξόρισε η ίδια η Ιστορία. Και τώρα τις βγάζουμε από τη λήθη κι από τη σιωπή. Όλοι γνωρίζουμε τη θέση της γυναίκας στην ανδροκρατούμενη αρχαιότητα. Οι γυναίκες αυτές έζησαν φοβερούς πολέμους και στην ποίηση τους υμνούν τα αγαθά της Ειρήνης που τόσο πολύ ποθούσαν. Επίσης υμνούν τη φιλία, τον έρωτα, την ισότητα, τη σχέση με τη φύση, με τα ζώα κλπ.  Η Τελέσιλλα του 5ου π.Χ. αιώνα τολμά να ζητά ισότιμη θέση της γυναίκας στον κόσμο!

– Έχετε συνδεθεί με έργα που κουβαλούν μνήμη, ποίηση και πολιτική φόρτιση. Τι αναγνωρίσατε στις «Μοίρες» που σας έκανε να μπείτε ξανά σε μια πρώτη εκτέλεση της Λένας Πλάτωνος;

Το δεύτερο καινούργιο έργο είναι η συμπύκνωση ενός από τους πιο γνωστούς μύθους του Πλάτωνα, το μύθο του Ηρός με κυρίαρχο θέμα την  Αθανασία της ψυχής. Τονίζεται η δυνατότητα της ψυχής να διαλέγει μια νέα ζωή βασισμένη στην Αρετή. Είναι στο χέρι της ψυχής να διαλέξει την ενάρετη ζωή γιατί μόνο αυτή εξασφαλίζει την Αθανασία. Το έργο αυτό γράφτηκε από τη Λένα για τον εξαιρετικό φλαουτίστα παγκόσμιας εμβέλειας Στάθη Καραπάνο. Η ορχήστρα εκτός από ηλεκτρονικά όργανα αποτελείται από κρητική λύρα, βιολοντσέλο, πνευστά και κρουστά.

– Υπάρχει μια έντονη γυναικεία παρουσία σε όλο το έργο, από τις αρχαίες ποιήτριες μέχρι τη Μαριανίνα Κριεζή. Πιστεύετε πως η γυναικεία καλλιτεχνική φωνή στην Ελλάδα εξακολουθεί να χρειάζεται χώρο για να ακουστεί ουσιαστικά;

Η καλλιτεχνική δημιουργία των γυναικών στην ποίηση, στη μουσική και στο τραγούδι, αλλά και στο θέατρο, στο χορό κλπ. έχει πάρει τη θέση της στη σύγχρονη εποχή. Η γυναικεία προσφορά στην τέχνη έχει διακριθεί και προσθέτει στο πολιτιστικό γίγνεσθαι της χώρας και παγκοσμίως. Δια μέσου των αιώνων όμως από την αρχαιότητα κι ύστερα τα πράγματα δεν ήταν έτσι, η γυναικεία δημιουργία στην τέχνη ήταν ανύπαρκτη και καταπιεσμένη, όπως ήταν και οι γυναίκες άλλωστε. Κυριαρχούσε η πατριαρχία.

– Υπάρχει κάτι σχεδόν τελετουργικό σε αυτή τη συνάντηση ποίησης, αφήγησης και μουσικής στο Ηρώδειο. Θέλατε η παράσταση να λειτουργεί σαν συναυλία ή σαν εμπειρία μνήμης;

Και τα δυο. Ουσιαστικά θέλω όλα όσα απασχολούν μια κοινωνία, κυρίως στην τέχνη αλλά και γενικότερα, να αντιμετωπίζονται από τον κόσμο με μεγαλύτερες απαιτήσεις ποιότητας, γνώσης και σεβασμού στην αισθητική και στα συναισθήματα μας. Αλλιώς μας οδηγούν όπου θέλουν σαν πρόβατα, προσφέροντας μας φτηνή στιγμιαία διασκέδαση, ένα εμπορικό προϊόν, που δε μας αφήνει τίποτα στο νου και στην ψυχή μας. Είναι γνωστή η ιστορική φράση ‘’Άρτον και θεάματα’’ που πρόσφεραν στο λαό προκειμένου να τον κάνουν να ξεχνάει τα μεγάλα προβλήματα της κοινωνίας. Σε κάποιο βαθμό αυτό επιδιωκεται και σήμερα, τα παραδείγματα είναι γνωστά.

Συντελεστές

• Λένα Πλάτωνος | Μουσική σύνθεση, ενορχήστρωση, πλήκτρα (Μοίρες, Σαμποτάζ), ανάγνωση λυρικών αφηγήσεων (Σιωπηλών Σπαράγματα)
• Θάνος Τσακνάκης | Ποίηση (Μοίρες), λυρικές αφηγήσεις & νεοελληνική απόδοση αρχαίων ποιημάτων (Σιωπηλών Σπαράγματα)
• Μαρία Φαραντούρη | Ερμηνεία (Σιωπηλών Σπαράγματα, Μοίρες)
• Στάθης Καραπάνος | Σολίστ στο φλάουτο (Μοίρες, Σαμποτάζ)

Συμμετοχή: Αθηνά Ρούτση | Ερμηνεία (Μοίρες)

• Stergios T. (Στέργιος Τσιρλιάγκος) | Ενορχήστρωση, πλήκτρα, programming, ηλεκτρονικά κρουστά
• Γιώργος Κοντογιάννης | Λύρα
• Μιχάλης Πορφύρης | Βιολοντσέλο
• Βαχάν Γκαλστιάν | Πνευστά
• Μιχάλης Παπαπέτρου | Μουσική διεύθυνση (Σιωπηλών Σπαράγματα), πλήκτρα

Δημήτρης Μπουρμπούλης | Σχεδιασμός Ήχου
Δημήτρης Κουτάς | Σχεδιασμός Φωτισμού

Συμπαραγωγή: Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου / Τεχνότροπον – Artway Cultural Productions

Εισιτήρια στο more.com/gr-el/tickets/music/lena-platonos-maria-farantouri