Μπέντζαμιν Μπρίττεν – Ίμοτζεν Χολστ: Η αληθινή ιστορία της σχέσης δύο μουσικών θρύλων του 20ού αιώνα στο σανίδι

Η πρώτη πανελλήνια παρουσίαση του έργου «Μπεν και Ίμο» του αιχμηρού Βρετανού συγγραφέα Μαρκ Ρέιβενχιλ θα παρουσιαστεί στο ΚΠΙΣΝ από 22 Ιανουαρίου έως 14 Φεβρουαρίου από την Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Το έργο αναφέρεται στη συναρπαστική και συχνά ταραχώδη σχέση των δύο εμβληματικών μουσικών του 20ού αιώνα, του συνθέτη Μπέντζαμιν Μπρίττεν και της μουσικού Ίμοτζεν Χολστ, και παρουσιάζει την αλληλεπίδραση τους σε προσωπικό και επαγγελματικό επίπεδο.

Γραμμένο το 2013 με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Μπρίττεν, το έργο βασίζεται σε αρχειακό υλικό και ημερολόγια της Ίμοτζεν Χολστ, φωτίζοντας τις αθέατες πλευρές της ζωής της και τη μουσική της συνεργασία με τον Μπρίττεν.

Η δράση εκτυλίσσεται στο σπίτι του Μπρίττεν στο Ώλντμπρο το 1952, με τη θάλασσα να εκτείνεται μπροστά του. Στο επίκεντρο της παράστασης βρίσκονται οι εντάσεις και οι αμφιβολίες που προκύπτουν από τη συνεργασία δύο καλλιτεχνών, ενώ οι μουσικές τους σχέσεις αλληλοεπιδρούν με τις προσωπικές τους αδυναμίες και τα κοινωνικά και πολιτικά πλαίσια της εποχής.

Η σκηνοθεσία και μετάφραση του έργου αναλαμβάνει ο Γιώργος Σκεύας, που έχει ξανασκηνοθετήσει έργο του Μαρκ Ρέιβενχιλ – την Ράβδο- με τους ηθοποιούς Άρη Μπαλή και Αγγελική Παπαθεμελή στους πρωταγωνιστικούς ρόλους.

Ο Γιώργος Σκεύας και το έργο

Ο Γιώργος Σκεύας αναφέρει για το έργο αυτό: “Με γοητεύει ο τρόπος που γράφει ο Ρέιβενχιλ, η δραματουργία και η αιχμηρή γλώσσα του. Η πολιτική των σχέσεων ανάμεσα στους ήρωες αλλά και απέναντι στην κοινωνία και την εξουσία. Στη «Ράβδο», τα πρόσωπα είχαν ονόματα αλλά δεν ακούγαμε ποτέ τα ονόματάτα τους κατά τη διάρκεια του έργου.

Στο «Μπεν και Ίμο» αντιθέτως, έχουμε δυο πραγματικά ιστορικά πρόσωπα, τον Μπέντζαμιν Μπρίττεν και την Ίμοτζεν Χολστ, και τα μικρά τους ονόματα, συντομευμένα, είναι ο τίτλος του έργου. Το απρόβλεπτο της σχέσης δύο ανθρώπων, δύο καλλιτεχνών, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους, που συναντιούται λόγω της ανάθεσης ενός έργου και πορεύονται μαζί, συνυπάργουν για εννέα μήνες. Τα όρια δοκιμάζονται, οι πληγές ανοίγουν και το κόστος είναι μεγάλο. Αλλά η μουσική είναι που τους κρατάει μαζί. Μέσα από τη μουσική δημιουργείται τελικά αυτός ο ισχυρός δεσμός, η σχέση ζωής του Μπεν και της Ίμο”.

Τι τον οδήγησε να αναλάβει τόσο τη μετάφραση όσο και τη σκηνοθεσία του «Μπεν και Ίμο»; O Γιώργος Σκεύας εξηγεί πως: “εχω σκηνοθετήσει μια ταινία ντοκιμαντέρ για τον Δημήτρη Μητρόπουλο, με τον τίτλο «Γυμνά Χέρια». Η ταινία είναι δομημένη δραματουργικά πάνω στη σχέση του Δημήτρη Μητρόπουλου με την Καίτη Κατσογιάννη.

Διαβάζοντας το «Μπεν και Ίμο», βρήκα μια συγγένεια με το θέμα της ταινίας. Δύο μουσικοί, ένας άντρας και μια γυναίκα. Εκείνος καταξιωμενος συνθέτης, εκείνη μουσικός και συνθέτις, κόρη του Γκούσταβ Χολστ. Τους ενώνει η αγάπη και το πάθος τους για τη μουσική”.

Παρότι το έργο διαδραματίζεται στο 1952, αγγίζει πολύ σύγχρονες αγωνίες γύρω από τη δημιουργία. Ποιες σκηνοθετικές επιλογές έκανε ο Γιώργος Σκεύας ώστε αυτές οι αγωνίες να συνομιλούν άμεσα με τον σημερινό θεατή; “Δουλεύοντας κάποια έργα που έχουν γραφτεί στο παρελθόν, αναρωτιέμαι πώς θα ήταν αν είχαν γραφτεί σήμερα, με πλαίσιο αναφοράς την εποχή και το πλαίσιο που διαλέγει κάθε φορά ο συγγραφέας. Είναι μια συνθήκη εργασίας που σου ανοίγει ένα διαφορετικό δρόμο σε σχέση με το υλικό.

Στην περίπτωση του «Μπεν και Ίμο», έχουμε ένα έργο που γράφεται στην εποχή μας, και αναφέρεται στο 52 – 53. Ο συγγραφέας γράφει σήμερα, με αφορμή κάποιο γεγονός του παρελθόντος. Εξ ορισμού, τα θέματα του έργου είναι σημερινά, επίκαιρα, γιατί η οπτική γωνία του συγγραφέα είναι σημερινή. Είναι ένα στοιχείο που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα σκηνοθετικά: πώς η απόσταση που σου δίνει ο χρόνος δραματουργικά, εμπλουτίζει τα πρόσωπα και τη σχέση τους. Διαπιστώνει κανείς ότι η αγωνία της δημιουργίας και το κόστος, το τίμημα που απαιτείται για να προχωρήσουν τα πράγματα, είναι θέματα απολύτως ζωντανά και ενεργά στις μέρες μας, και δεν θα πάψουν να είναι και στο μέλλον” απαντά.

Η Αγγελική Παπαθεμελή και η Ίμοτζεν Χολστ

Η Αγγελική Παπαθεμελή ερμηνεύει την Ίμοτζεν Χολστ, μια δημιουργό που ιστορικά επισκιάστηκε από τον Μπρίττεν. Πώς αντιμετώπισε ερμηνευτικά έναν χαρακτήρα που κινείται διακριτικά, αλλά αποδεικνύεται καταλυτικός;

“Η Ίμοτζεν Χολστ ήταν ένα πραγματικά απίθανο πλάσμα και το γεγονός πως δεν γνώριζα –και οι περισσότεροι δε γνωρίζαμε- απολύτως τίποτα γι’αυτήν συνιστά απολύτως δική μας χασούρα και καθόλου δική της. Ακολούθησε την πορεία της στην τέχνη και τη ζωή με απύθμενο σθένος, ανεξάντλητη δοτικότητα και εφηβικό ενθουσιασμό, αγγίζοντας βαθιά τους ανθρώπους γύρω της και επιτρέποντας να τη μετακινεί συνεχώς αυτό το κύμα, που ονομάζουμε «κάλεσμα». Άντλησε τεράστια χαρά από την ευκαιρία που της δόθηκε να υπάρξει, και δη να υπάρξει μέσα στη μουσική, και την επέστρεψε πολλαπλάσια.

Η πλήρης αδιαφορία της για τίτλους, δόξα και τα συναφή είναι απόλυτα συνεπής με τη βαθιά, οργανική της σχέση με τη μουσική και την ανθρώπινη κοινότητα. Είναι θα έλεγα ασυνήθιστο αλλά και πολύ ανακουφιστικό, να προσπαθεί κανείς να κάνει χώρο μέσα του για μια ύπαρξη τόσο καθαρή, τόσο κυριολεκτική, τόσο μη συμπλεγματική, τόσο επίμονη. Το «καταλυτικό» βρίσκεται στον πυρήνα του χαρακτήρα της – χωρίς να καταλαβαίνεις πώς, δεν μπορείς να αντισταθείς στην Ίμο” απαντά η ίδια.

Και συνεχίζει μιλώντας για την Ίμο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως συνεργάτιδα, αντίβαρο και συναισθηματικό στήριγμα του Μπρίττεν αναφέροντας ποια πτυχή αυτής της σχέσης θεωρεί πιο απαιτητική υποκριτικά:

“Το πιο απαιτητικό και κομβικό κομμάτι στη ζωή και ιδιαίτερα στη δουλειά μας είναι, νομίζω, αυτό της συνεργασίας. ‘Ολοι γινόμαστε κατά καιρούς αντίβαρο ή συναισθηματικό στήριγμα στις σχέσεις μας, ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες. Αλλά η συνεργασία είναι ένα πολύ μεγαλύτερο στοίχημα, που απαιτεί από όλα τα μέρη παραίτηση από εγωισμούς και ίδιες επιδιώξεις και σαφή προσανατολισμό και αφοσίωση στο υπό δημιουργία έργο.

Δεν προϋποτίθεται ότι θα είναι επιτυχής ως προς το αποτέλεσμα ούτε αναίμακτη ως προς τη διαδικασία και δε χρειάζεται να είναι. Στο «Μπεν και Ίμο» παρακολουθούμε την -εξοντωτική και για τους δύο- συνεργασία δυο πολύ ιδιαίτερων και ταλαντούχων ανθρώπων, μέσα από την οποία γεννιέται μια καλλιτεχνική και ανθρώπινη σχέση ζωής” αναφέρει η Αγγελική Παπαθεμελή.

Ο Άρης Μπαλής και ο Μπέντζαμιν Μπρίτεν

Ο Άρης Μπαλής ερμηνεύει τον Μπέντζαμιν Μπρίττεν σε μια στιγμή έντονης πίεσης και δημιουργικής κρίσης. Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να ερμηνεύσει έναν καλλιτέχνη που βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα στη μεγαλοφυΐα και την αμφιβολία;

“Είναι, κατά κάποιον τρόπο, μια γνώριμη συνθήκη της καλλιτεχνικής διαδικασίας αυτή: η διαρκής τραμπάλα ανάμεσα στη δημιουργικότητα και στην αμφιβολία. Δεδομένου ότι η καλλιτεχνική διαδικασία οφείλει να μη βαδίζει με βεβαιότητες, την αμφιβολία πρέπει να την αποδεχτείς και να περπατήσεις μαζί της χέρι χέρι. Αλλιώς ο πανικός θα σε πνίξει.

Βέβαια, στην συγκεκριμένη περίπτωση του Μπέντζαμιν Μπρίτεν μιλάμε για έναν καλλιτέχνη που αναλαμβάνει να γράψει μια μεγάλη όπερα σε ένα διάστημα εννέα μηνών για την χειροτόνηση της βασίλισσας Ελισάβετ, μια όπερα μάλιστα με τις αξιώσεις να αποτελέσει την εθνική όπερα της Αγγλίας. Και αυτός ο χρονικός ορίζοντας είναι κάτι εντελώς ξένο από τον εν λόγω συνθέτη μιας και ο τρόπος που συνήθιζε μέχρι τότε να γράφει μουσική ήταν πολύ διαφορετικός.

Άρα σε αυτό που θέλω να καταλήξω είναι ότι παρακολουθώντας την πορεία του Μπρίτεν στο έργο του Ρέιβενχιλ βλέπει κανείς την διαρκή του πάλη ανάμεσα στην τέχνη και το καθήκον και τη δυσκολία και την αμφιβολία του για αυτό το έργο που είναι κατά κάποιον τρόπο μια παραγγελία που πρέπει να φέρει εις πέρας. Νομίζω ο Ρέιβενχιλ σκιαγραφεί ιδιαιτέρως έντεχνα όλες τις σκοτεινές (και δεν το αναφέρω με καμία διάθεση ρομαντικοποίησης της καλλιτεχνικής φύσης) περιοχές που περνάει αυτός ο δημιουργός μέχρι να ολοκληρώσει το έργο του” απαντά.

Ο Μπρίττεν ήταν μια υπαρκτή προσωπικότητα με έντονα χαρακτηριστικά. Πώς προσεγγίσε τον ρόλο ώστε να παραμείνει πιστός στο ιστορικό πρόσωπο, χωρίς να χάσει τη θεατρική ένταση;

Ο Άρης Μπαλής απαντά: “Εκ των πραγμάτων ο συγκεκριμένος Μπέντζαμιν Μπρίτεν είναι κατεξοχήν μία ερμηνεία του Ρέιβενχιλ πάνω στον πραγματικό Μπρίτεν. Έχει αξιοποιήσει πάρα πολλά βιογραφικά στοιχεία μεν, αλλά παρ’ όλα αυτά το έργο αποτελεί ένα προϊόν μυθοπλασίας. Τα κεντρικά γεγονότα αυτά ήταν, αλλά τα λόγια των ανθρώπων και η συνύπαρξή τους μάς είναι άγνωστα. Οπότε πρώτη μας μέριμνα ήταν να καταλάβουμε τι ακριβώς ήθελε να φωτίσει ο συγγραφέας στον Μπεν επιλέγοντας και γράφοντας τα συγκεκριμένα στιγμιότυπα από τα οποία πέρασε ο συνθέτης μέχρι να ολοκληρώσει τη Γκλοριάνα.

Και επίσης, ο Μπεν εκτός πολύ λίγων δευτερολέπτων δεν είναι ποτέ μόνος του σε αυτό το έργο. Βλέπουμε τη σχέση του με την Ίμοτζεν Χολστ, αυτή τη σπουδαία γυναίκα που τον βοήθησε σε όλη αυτή τη σύνθεση από τις πρώτες στιγμές της μέχρι που τελικά παρέδωσε έτοιμη την όπερα.

Και αυτό νομίζω είναι ένα από τα κεντρικά θέματά του Ρέιβενχιλ, αυτή η γυναίκα που χωρίς τη βοήθειά της, η Γκλοριάνα δεν θα είχε γραφτεί ποτέ και που η επίσημη ιστορία την κρατάει στην αφάνεια. Οι μουσικές του Μπρίτεν, οι πολλές βιογραφίες που έχουν εκδοθεί και διάφορα ντοκιμαντέρ βοήθησαν στο να ξεκαθαρίσει ακόμα περισσότερο η προσωπικότητα αυτού του συνθέτη”.