MARIE ANTOINETTE STYLE ΣΤΟ V&A- ΒΟΥΤΗΞΑΜΕ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΑΠΟ ΜΕΤΑΞΙ, ΔΙΑΜΑΝΤΙΑ ΚΑΙ ΑΙΜΑ ΣΤΟ ΛΟΝΔΙΝΟ

Η αλήθεια είναι πως δεν θα πήγαινα από μόνη μου σε μια έκθεση αφιερωμένη στη Μαρία Αντουανέτα και το στυλ της. Όχι γιατί έχω κάτι απέναντί της – απλώς δεν μου κινούσε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον. Μου ακουγόταν λίγο σαν μια ακόμη ωραιοποιημένη επιστροφή στη χλιδή, με κρινολίνα, δαντέλες και μύθους που έχουμε δει και ξαναδεί να ανακυκλώνονται. Ωστόσο, λίγο επειδή η έκθεση είχε γίνει talk of the town, λίγο επειδή –ας μην κοροϊδευόμαστε– εμείς οι δημοσιογράφοι έχουμε το προνόμιο να μπαίνουμε σε μουσεία με την επίδειξη της δημοσαιογραφικής ταυτότητας, τελικά πήγα. Και βγήκα αλλιώς.

Μπαίνοντας στην έκθεση “Marie Antoinette Style” στο Victoria & Albert Museum ένιωσα κάτι παράξενο και υποβλητικό: Σαν να διέσχισα ένα κατώφλι χρόνου. Ο φωτισμός ήταν χαμηλός, οι αίθουσες έμοιαζαν με θεατρικές σκηνές και κάπως μαγικά η εξωτερική πολούβουη πραγματικότητα του Λονδίνου –το μετρό, οι δρόμοι, ο θόρυβος– ξεθώριασε.
Η επίσκεψή μου εξελίχθηκε σε βουτιά στο παρελθόν, σε έναν κόσμο όπου το ύφασμα δεν ήταν απλώς ένδυση, αλλά πολιτική, όπου ένα παπούτσι μπορούσε να γίνει προπαγάνδα και όπου η ομορφιά ήταν, ταυτόχρονα, όπλο και καταδίκη.

Η Μαρία Αντουανέτα – η Αυστριακή αρχιδούκισσα που έγινε βασίλισσα της Γαλλίας– είναι από εκείνες τις ιστορικές μορφές που δεν «ανήκουν» σε μία μόνο εποχή. Είναι μύθος που ανακυκλώνεται. Κάθε γενιά τη φαντάζεται αλλιώς: άλλοτε ως αφελή, άλλοτε ως σπάταλη, άλλοτε ως θύμα. Και αυτό ακριβώς αγγίζει η έκθεση αυτή: όχι μόνο την ιστορική φιγούρα, αλλά το στυλ ως πολιτιστικό φαινόμενο, το πώς γεννήθηκε και πώς επέστρεφε ξανά και ξανά στο προσκήνιο, για πάνω από δυόμισι αιώνες.

Η έκθεση Marie Antoinette Style δεν επιχειρεί απλώς να «ντύσει» μια βασίλισσα με ωραία υφάσματα. Εξερευνά τις ρίζες και τις αμέτρητες αναβιώσεις μιας αισθητικής που διαμόρφωσε η πιο fashionable βασίλισσα της Ιστορίας. Γιατί η Μαρία Αντουανέτα υπήρξε fashion icon στην εποχή της – μια πρώιμη, σχεδόν σύγχρονη “celebrity”– και η εικόνα της, από τα φορέματα μέχρι τα εσωτερικά των χώρων που επέβαλε ως πρότυπο, άφησε ένα αποτύπωμα που ξεπερνά κατά πολύ τον 18ο αιώνα: επηρέασε πάνω από 250 χρόνια design, μόδας, κινηματογράφου και διακοσμητικών τεχνών.

Και κάπου εκεί άρχισα να καταλαβαίνω ότι η έκθεση αυτή δεν ήταν ένα ταξίδι μόνο προς τα πίσω. Τα νήματα με το σήμερα ήταν ευδιάκριτα και μάλιστα πολύ.

Δε θα επιμείνω σε μια εξαντλητική περιγραφή όσων είδα. Όχι γιατί δεν είχαν ενδιαφέρον – το αντίθετο. Αλλά γιατί η ουσία αυτής της έκθεσης για μένα που δεν κατέχω και πολύ από μόδα,  δεν βρίσκεται στο να απαριθμήσεις φορέματα, κοσμήματα και πορσελάνες. Βρίσκεται στην αίσθηση που σου δημιουργείται καθώς περπατάς ανάμεσά τους. Σαν να κινείσαι μέσα σε ένα σκηνικό που δεν αναπαριστά απλώς την εποχή της, αλλά αναπαριστά τον τρόπο με τον οποίο την κοιτάξαμε, την κρίνουμε και την ξαναφανταζόμαστε εδώ και δυόμισι αιώνες.

Οι αίθουσες διαδέχονται η μία την άλλη σχεδόν κινηματογραφικά. Και στους τοίχους, ανάμεσα στις προθήκες, συναντάς λέξεις: φράσεις δικές της, ατάκες που της αποδόθηκαν, χαρακτηρισμούς που τη σημάδεψαν. Είναι σαν να σου υπενθυμίζουν ότι η Μαρία Αντουανέτα δεν υπήρξε ποτέ απλώς μια γυναίκα με ωραία ρούχα. Υπήρξε μια εικόνα πάνω στην οποία έγραψαν πολλοί – άλλοτε για να την υμνήσουν, άλλοτε για να την διασύρουν. Και αυτή η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη λάμψη και στη στοχοποίηση είναι που κάνει την έκθεση να μοιάζει τόσο σύγχρονη.

Άλλωστε η Μαρία Αντουανέτα ήταν πάντα το τέλειο πρόσωπο για να προσωποποιήσει την υπερβολή μιας ελίτ. Η χλιδή της έγινε μύθος πολύ μεγαλύτερος από την πραγματικότητα — όχι επειδή «έφταιγαν» τα κοσμήματα και τα φορέματά της για τη χρεοκοπία της Γαλλίας, αλλά επειδή, όπως θα λέγαμε σήμερα, οι οπτικές ήταν καταστροφικές. Και ίσως γι’ αυτό επιστρέφει ξανά τώρα: σε μια εποχή όπου η επίδειξη πλούτου έχει ξαναγίνει πολιτιστικό θέαμα και η κοινωνική απόσταση μοιάζει πάλι να μεγαλώνει.

Η έκθεση, άλλωστε, δεν περιορίζεται στο ιστορικό πορτρέτο. Ιχνηλατεί το πολιτιστικό αποτύπωμα του “Marie Antoinette style” και το πώς συνεχίζει να εμπνέει δημιουργούς και σχεδιαστές — από τη Sofia Coppola και τον Manolo Blahnik μέχρι τον Moschino και τη Vivienne Westwood. Και αυτή η γέφυρα ανάμεσα στο τότε και το τώρα είναι από τα πιο δυνατά της χαρτιά: το βλέπεις μπροστά σου, μέσα από couture κομμάτια, αναφορές στην pop κουλτούρα, και μια αισθητική που μοιάζει να μην έφυγε ποτέ πραγματικά από τα moodboards της μόδας.

Και μέσα σε όλο αυτό το “μεγάλο” αφήγημα, υπάρχουν οι στιγμές που σε γειώνουν: τα προσωπικά αντικείμενα. Εξαιρετικά σπάνια εκθέματα που ανήκαν και φορέθηκαν από την ίδια: θραύσματα από πλούσια κεντημένες αυλικές φορεσιές, οι μεταξωτές παντόφλες της, κοσμήματα από την ιδιωτική της συλλογή. Το σερβίτσιο της από το Petit Trianon, αξεσουάρ και μικρά, οικεία αντικείμενα από την κασετίνα της τουαλέτας της – εκθέματα που παρουσιάζονται για πρώτη φορά εκτός Γαλλίας και εκτός Βερσαλλιών.

Εκεί ακριβώς είναι που η απόσταση μηδενίζεται. Γιατί η χλιδή, όταν την κοιτάς σε γενικό πλάνο, μπορεί να σε αφήσει αδιάφορο ή να σε θυμώσει. Όταν όμως την κοιτάς σε λεπτομέρεια — σε ένα παπούτσι, σε ένα κέντημα, σε ένα αντικείμενο καθημερινότητας — γίνεται κάτι άλλο: γίνεται ανθρώπινη. Και ταυτόχρονα γίνεται πιο τρομακτική. Γιατί καταλαβαίνεις πόσο εύκολα η ομορφιά μπορεί να γίνει σύμβολο, και πόσο εύκολα ένα σύμβολο γίνεται στόχος.

Όταν το στυλ σωπαίνει

Κι όμως, από όλα όσα είδα, δεν ήταν τα φορέματα που με κράτησαν περισσότερο. Ήταν μια μικρή αίθουσα, που λειτούργησε σχεδόν σαν παύση μέσα στην έκθεση. Σαν να χαμήλωνε ξαφνικά ο τόνος, σαν να σου έλεγε το μουσείο «μέχρι εδώ ήταν η εικόνα». Εκεί βρίσκονταν οι τελευταίες σημειώσεις της, η λαιμητόμος και το λευκό πουκάμισο, το chemise που της φορούσαν την ώρα της εκτέλεσης.

Δεν ξέρω γιατί έμεινα τόση ώρα κοιτάζοντας αυτά τα αντικείμενα. Δεν ξέρω τι ήταν αυτό που με υπέβαλλε να σταθώ εκεί περισσότερο απ’ όσο είχα σκοπό. Ίσως γιατί, μετά από τόση λάμψη, μετά από τόση επιμελημένη ομορφιά, αυτά τα λίγα πράγματα έμοιαζαν σχεδόν αφόρητα απλά. Δεν είχαν τίποτα από τη θεατρικότητα των αιθουσών που προηγήθηκαν. Δεν ζητούσαν να τα θαυμάσεις. Ζητούσαν να τα αντέξεις.
Και εκεί συνέβη κάτι παράξενο: η Μαρία Αντουανέτα παύει να είναι μύθος. Παύει να είναι “icon”. Παύει να είναι καρικατούρα. Δεν είναι πια η βασίλισσα της υπερβολής, ούτε η φιγούρα που έγινε συνώνυμη με την «κακή οπτική» μιας ελίτ. Είναι μια γυναίκα 37 χρονών, που περιμένει το τέλος της, και που ακόμη και τότε ξέρει ότι την κοιτάζουν. Ότι το βλέμμα του κόσμου –και της Ιστορίας– δεν την άφησε ποτέ.

Ακόμη και στη διαδρομή προς τη λαιμητόμο, ακόμη και μέσα στην αποσύνθεση της δημόσιας εικόνας της, η μόδα ήταν η τελευταία της γλώσσα. Το πρωί της 16ης Οκτωβρίου 1793, διάλεξε να φορέσει λευκά. Σαν να κρατούσε μέχρι τέλους ένα δικαίωμα πάνω στην αφήγησή της. Όχι για να προκαλέσει. Αλλά για να πει, χωρίς λέξεις, ότι δεν είναι αυτό που της φόρεσαν οι άλλοι.
Στεκόμουν μπροστά στο πουκάμισο και σκεφτόμουν ότι τελικά αυτό είναι το πιο σκληρό κομμάτι της έκθεσης: πως πίσω από το στυλ υπάρχει πάντα το σώμα. Και πίσω από το σώμα υπάρχει πάντα η πολιτική. Η ίδια γυναίκα που έγινε το απόλυτο σύμβολο της χλιδής, καταλήγει να μένει στην Ιστορία μέσα από κάτι τόσο απλό, τόσο γυμνό, τόσο ανθρώπινο.
Δεν ξέρω αν την «συμπάθησα» περισσότερο. Ξέρω όμως ότι εκείνη τη στιγμή ένιωσα πως την κατάλαβα καλύτερα. Και η φράση που ήταν γραμμένη στον τοίχο “Everything that ends her torture is good“ είχε άλλη σημασιολογική φόρτιση.

 

Η Αντουανέτα ως ποπ αιωνιότητα

Και κάπως έτσι, αφού περάσεις από εκείνη τη μικρή αίθουσα η έκθεση σε πετάει ξανά στο φως. Εκεί όπου πριν κυριαρχούσε το χαμηλό βλέμμα και η αίσθηση του τέλους, τώρα κυριαρχεί η εικόνα. Η υπερβολή. Το φως. Η αισθητική ως statement. Είναι το σημείο όπου η Μαρία Αντουανέτα παύει να είναι ιστορικό πρόσωπο και γίνεται αυτό που τελικά αποδείχθηκε πιο ανθεκτικό από την ίδια: πολιτιστικό σύμβολο.

Εδώ βρίσκονται τα κοστούμια από την ταινία της Sofia Coppola, τα παπούτσια του Manolo Blahnik, αλλά και σύγχρονες δημιουργίες υψηλής ραπτικής — ανάμεσά τους και το φόρεμα του John Galliano, που στέκεται σχεδόν σαν απόδειξη ότι η Αντουανέτα δεν ανήκει στον 18ο αιώνα: ανήκει σε κάθε εποχή που η μόδα θέλει να ξαναμιλήσει για εξουσία, επιθυμία, υπερβολή, θηλυκότητα.
Και είναι εντυπωσιακό το πώς η έκθεση δεν τα παρουσιάζει ως απλά «αναμνηστικά» μιας ταινίας ή ως pop trivia. Τα παρουσιάζει ως συνέχεια ενός μηχανισμού: το πώς μια γυναίκα που έζησε μέσα στο βλέμμα των άλλων, κατέληξε να επιβιώνει μέσα από αυτό το βλέμμα για πάντα.

Διαβάζω στον Guardian κάτι εξαιρετικό πως η Μαρία Αντουανέτα: “ναι, ήταν spectacular dresser — στην στέψη του άντρα της φόρεσε κεντημένο φόρεμα στολισμένο με ζαφείρια — αλλά υπάρχει πολύ περισσότερη δημιουργικότητα και στρατηγική στο στιλ της απ’ ό,τι αφήνει να εννοηθεί η καρτουνίστικη εικόνα της «Versailles Barbie».
Πριν από εκείνη, η μόδα στην αυλή ήταν σχεδόν προνόμιο των ερωμένων των βασιλιάδων. Οι βασίλισσες όφειλαν να είναι συμβατικές, σχεδόν οικιακές φιγούρες. Εκείνη όμως, ξένη, ευάλωτη, και για χρόνια χωρίς παιδιά, βρέθηκε σε θέση που έπρεπε να επινοήσει τον ρόλο της από την αρχή. Και τον επινόησε όπως ήξερε: με ρούχα.

Δεν χρησιμοποίησε τη μόδα απλώς σαν διασκέδαση. Την χρησιμοποίησε για να ανεβάσει το προφίλ της, να γίνει κέντρο βάρους, να αποκτήσει δύναμη σε έναν χώρο όπου η δύναμη δεν της χαριζόταν. Με τη Rose Bertin –τη διάσημη μοδίστρα που ο Τύπος βάφτισε “minister of fashion”– έστησε μια ολόκληρη αισθητική γλώσσα: ροκοκό παστέλ, “wedding-cake” φορέματα, κορδέλες, φιογκάκια, κεντήματα που έμοιαζαν σχεδόν υπερβατικά. Η γκαρνταρόμπα της έγινε το δικό της λάβαρο: μια μορφή θηλυκής ισχύος.

Αλλά η ίδια γλώσσα που της έδωσε ισχύ, της γύρισε μπούμερανγκ. Γιατί τα νούμερα, ακόμη και ως φήμη, ήταν αμείλικτα: λέγεται ότι ξόδεψε 750.000 λίβρες σε διαμάντια και σχεδόν ένα εκατομμύριο σε πορσελάνες, την ώρα που ο μέσος άνθρωπος ζούσε με τρεις λίβρες την ημέρα. Και όταν το ψωμί άρχισε να κοστίζει σχεδόν ένα ημερομίσθιο, το όνομά της έγινε βολικός στόχος — «Madame Deficit». Ήταν σαν να είχε φορέσει πάνω της, χωρίς να το ξέρει, το τέλειο κοστούμι για να την μισήσουν”.

Η έκθεση σε πάει και παραπέρα: σου θυμίζει ότι το 1792, όταν το πλήθος εισέβαλε στα διαμερίσματά της, έσπασε καθρέφτες και ντουλάπες, σαν να ήθελε να τιμωρήσει όχι μόνο τη γυναίκα αλλά και την εικόνα της.
Ίσως γι’ αυτό, στη μεγάλη αίθουσα με τα σύγχρονα κομμάτια, νιώθεις ότι βλέπεις το πώς ξαναγίνεται μύθος, ξανά και ξανά: από τη Madonna που ντύθηκε Αντουανέτα στο Vogue του 1990, μέχρι τη Coppola που την έκανε prom queen των 00s, και από εκεί μέχρι τις πασαρέλες και τις φωτογραφίσεις που συνεχίζουν να τη χρησιμοποιούν σαν απόλυτη φιγούρα της “terrible glamour”.

Και κάπως έτσι, βγαίνοντας από την τελευταία αίθουσα, δεν σου μένει μόνο η εντύπωση της ομορφιάς. Σου μένει μια σκέψη πιο σύνθετη: ότι η λάμψη δεν είναι ποτέ αθώα. Μπορεί να είναι τέχνη, μπορεί να είναι επιθυμία, μπορεί να είναι πολιτισμός — αλλά μπορεί να είναι και πολιτική. Και η Μαρία Αντουανέτα, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη βασίλισσα, το πλήρωσε αυτό με τον πιο απόλυτο τρόπο.