Είδαμε τις 182 φωτογραφίες του Γιώργου Λάνθιμου στη Στέγη

Τον Γιώργο Λάνθιμο τον γνωρίζουμε κυρίως ως σκηνοθέτη – έναν δημιουργό που τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφώσει μια από τις πιο αναγνωρίσιμες και ιδιαίτερες οπτικές γλώσσες του σύγχρονου κινηματογράφου. Στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, όμως, το βλέμμα του στρέφεται σε μια πιο σιωπηλή εκδοχή της εικόνας. Μακριά από την κίνηση και την αφήγηση του σινεμά, ο Λάνθιμος αφήνει τις φωτογραφίες να σταθούν μόνες τους, αποκαλύπτοντας μια άλλη πλευρά του ίδιου βλέμματος.

Η έκθεση «Photographs», η πρώτη μεγάλη παρουσίαση της φωτογραφικής του δουλειάς στην Ελλάδα, αποκαλύπτει έναν δημιουργό που κινείται με την ίδια φυσικότητα ανάμεσα στο σινεμά και τη φωτογραφία, σαν να πρόκειται για δύο διαφορετικούς δρόμους που οδηγούν στο ίδιο σημείο: την παρατήρηση του κόσμου μέσα από ένα τελείως προσωπικό βλέμμα.

Η διπλή αυτή ιδιότητα του Λάνθιμου τον τοποθετεί σε μια ενδιαφέρουσα παράδοση δημιουργών που κινούνται ανάμεσα στο σινεμά και τη φωτογραφία. Σκηνοθέτες όπως ο Stanley Kubrick, η Agnès Varda, ο Wim Wenders και ο Abbas Kiarostami καλλιέργησαν παράλληλα και τις δύο μορφές έκφρασης, αντιμετωπίζοντας τη φωτογραφία ως έναν χώρο ελευθερίας και παρατήρησης. Σε αυτή τη διαδρομή εντάσσεται και ο Λάνθιμος, ο οποίος συνεχίζει να χτίζει έναν προσωπικό κόσμο εικόνων όπου ο κινηματογράφος και η φωτογραφία συνομιλούν διαρκώς.

Η έκθεση στη Στέγη Ωνάση συγκεντρώνει 182 φωτογραφίες και απλώνεται σε τέσσερις ενότητες που γεννήθηκαν μέσα από τους κόσμους των ταινιών του. Ο φακός του περιπλανιέται σε πόλεις όπως: η Νέα Ορλεάνη, η Ατλάντα και το Χένλι-ον-Τέιμς στην Αγγλία, σε κινηματογραφικά στούντιο της Βουδαπέστης όπου ολόκληρα σκηνικά πόλεων χτίστηκαν για τις ανάγκες των γυρισμάτων, αλλά και σε τοπία της Ελλάδας.

Μπαίνοντας στον εκθεσιακό χώρο στο -1, βρεθήκαμε μέσα σε ένα ολόλευκο περιβάλλον που θυμίζει σχεδόν ιαπωνική αφαίρεση. Οι τοίχοι λειτουργούν σαν ένα καθαρό, ουδέτερο φόντο, μια συνειδητή επιλογή που αφήνει τις εικόνες να αναπνεύσουν. Μέσα σε αυτή τη λιτή εγκατάσταση, οι φωτογραφίες εμφανίζονται σαν μικροί αυτόνομοι κινηματογραφικοί κόσμοι. Κάθε εικόνα μοιάζει με ένα καρέ που έχει αποσπαστεί από μια ιστορία, αφήνοντας τον επισκέπτη να σταθεί για λίγο μπροστά της και να συμπληρώσει μόνος του το υπόλοιπο της αφήγησης.

Ανάμεσα στις εικόνες εμφανίζονται πρόσωπα που ανήκουν ήδη στο κινηματογραφικό του σύμπαν, όπως η Έμα Στόουν, η οποία σε μια φωτογραφία κρατά ένα κύπελο καφέ φορώντας κοστούμι από το «Poor Things», ενώ σε μια άλλη ποζάρει σαν νεράιδα που αιωρείται ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα. Ο Βύρωνας – το 50 κιλών – σκυλάκι του Λάνθιμου συγκεντρώνει τα βλέμματα. Είναι εξάλλου και η βασική αφίσα της έκθεσης.

Πολλές από τις εικόνες περιλαμβάνονται στα πρόσφατα φωτογραφικά βιβλία του Λάνθιμου: “Dear God, the Parthenon Is Still Broken” (2024), από τα γυρίσματα του “Poor Things” (2023), “i shall sing these songs beautifully” (2024), που δημιουργήθηκε παράλληλα με το “Kinds of Kindness” (2024) και “VISCIN” (2026) με ανέκδοτες φωτογραφίες από τα γυρίσματα της τελευταίας του ταινίας, “Bugonia” (2025).

Η Ελλάδα μέσα από το βλέμμα του Λάνθιμου

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ενότητα που παρουσιάζεται για πρώτη φορά και συγκεντρώνει φωτογραφίες τραβηγμένες στην Ελλάδα. Μέσα από βόλτες στην Αθήνα και ταξίδια σε νησιά, ο Λάνθιμος στρέφει το βλέμμα του στο καθημερινό και στο φαινομενικά ασήμαντο, σε μικρές στιγμές που συνήθως περνούν απαρατήρητες. Ένα τοπίο, ένα πρόσωπο, ένα ζώο, ένα αντικείμενο μέσα σε ένα χωράφι ή σε έναν δρόμο αποκτούν μια απροσδόκητη ένταση μέσα στο κάδρο του. Εικόνες που όλοι όσοι έχουμε εμπειρίες από την ελληνική επαρχία σίγουρα τις αναγνωρίζουμε και φέρνουν στο μυαλό μας αναμνήσεις και προσωπικά βιώματα.

Η ματιά αυτή θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί και ο κινηματογράφος του. Στιγμές της καθημερινότητας οργανώνονται σε μικρά αποσπάσματα ενός κόσμου που παρατηρείται με επιμονή. Η φωτογραφία υπήρξε άλλωστε μέρος της καλλιτεχνικής του διαδρομής από πολύ νωρίς. Πριν ακόμη αρχίσει να αφηγείται ιστορίες στον κινηματογράφο, τον απασχολούσε η πράξη της παρατήρησης και της καταγραφής. Η κάμερα λειτουργούσε σαν ένας τρόπος να σταματά τον χρόνο και να συγκρατεί στιγμές που τον ενδιέφεραν.

Ακόμη και στα κινηματογραφικά πλατό η φωτογραφική μηχανή βρίσκεται συχνά στο χέρι του. Η φωτογραφία του επιτρέπει μια διαφορετική σχέση με την εικόνα, μια διαδικασία πιο άμεση και πιο προσωπική. Ο ίδιος έχει περιγράψει τη φωτογραφία ως ένα μέσο που του επιτρέπει να κινηθεί μόνος, να παρατηρήσει, να πειραματιστεί και να επιστρέψει αργότερα σε αυτές τις εικόνες με νέα ματιά.

Η σχέση του με το ασπρόμαυρο φιλμ αποτελεί επίσης βασικό στοιχείο αυτής της προσέγγισης. Η μονοχρωμία μεταμορφώνει τον ρεαλισμό σε κάτι πιο αφαιρετικό και συγκεντρώνει το βλέμμα στη φόρμα, στη χειρονομία και στην ατμόσφαιρα της εικόνας. Στα ελληνικά τοπία αυτή η επιλογή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το ασπρόμαυρο λειτουργεί σαν ένας τρόπος να απομακρυνθεί η φωτογραφία από την εύκολη αισθητική της καρτ ποστάλ και να αναδειχθεί το ίδιο το αντικείμενο της εικόνας.

Στη συνέντευξη Τύπου με τον Γιώργο Λάνθιμο και τον επιμελητή της έκθεσης Michael Mack, μάθαμε λεπτομέρειες πίσω από το στήσιμο της έκθεσης.

«Κατά τη διάρκεια της δημιουργίας των ταινιών άρχισα να αγαπώ τη φωτογραφία»

Η καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, μίλησε με θερμά λόγια για τον δημιουργό, τονίζοντας ότι η έκθεση αποκαλύπτει μια νέα πλευρά της καλλιτεχνικής του πορείας: «Είναι η δική σου πολυτέλεια στη μοναχικότητα και δική μας πολυτέλεια στο αποτέλεσμά της».

Ο Γιώργος Λάνθιμος εξήγησε ότι η σχέση του με τη φωτογραφία γεννήθηκε αρχικά μέσα από τον ίδιο τον κινηματογράφο. «Αυτό που μου αρέσει στη φωτογραφία είναι κυρίως ο τρόπος με τον οποίο διαφοροποιείται από το σινεμά, παρότι τεχνικά ξεκινούν και τα δύο από το ίδιο σημείο», ανέφερε. «Στη σχολή κινηματογράφου μαθαίνεις αμέσως ότι το σινεμά είναι ουσιαστικά 24 φωτογραφίες το δευτερόλεπτο. Άρα, τεχνικά πρέπει να μπεις στη διαδικασία να μάθεις φωτογραφία».

Όπως παραδέχθηκε, στην αρχή δεν είχε φανταστεί ότι η φωτογραφία θα τον απασχολούσε τόσο βαθιά. «Ξεκίνησα κι εγώ με τη σκέψη ότι έπρεπε απλώς να τη μάθω τεχνικά για να προχωρήσω σε αυτό που με ενδιέφερε περισσότερο, που ήταν ο κινηματογράφος. Σιγά σιγά όμως, μέσα από τη διαδικασία του κινηματογράφου, όπου έτσι κι αλλιώς χρησιμοποιείς τη φωτογραφία, άρχισε να γίνεται για μένα και μια άλλη διέξοδος. Κατά τη διάρκεια της δημιουργίας των ταινιών άρχισα να την αγαπώ όλο και περισσότερο».

Η βασική διαφορά, όπως σημείωσε, βρίσκεται στην ελευθερία που προσφέρει το μέσο. «Καταρχάς υπάρχει το γεγονός ότι μπορείς να είσαι μόνος σου, με μια κάμερα στο χέρι, να περπατάς και να μην χρειάζεται να έχεις κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό σου. Δεν χρειάζεται να έχεις στο πίσω μέρος του μυαλού σου ότι πρέπει οπωσδήποτε να κάνεις κάτι με αυτό που φωτογραφίζεις. Αυτή η ελευθερία είναι πολύ σημαντική. Μια φωτογραφία μπορεί να έχει μια αξία από μόνη της, πολλές μαζί μπορεί να αποκτήσουν μια άλλη αξία και μια άλλη σημασία».

Σε αντίθεση με τον κινηματογράφο, όπου η μορφή του έργου παραμένει σταθερή από τη στιγμή που ολοκληρώνεται, η φωτογραφία επιτρέπει συνεχείς μετασχηματισμούς. «Στον κινηματογράφο υπάρχει μια πολύ συγκεκριμένη δομή. Από τη στιγμή που τελειώνει ένα έργο, αυτό είναι για πάντα έτσι. Στη φωτογραφία όμως μπορείς να φτιάξεις ένα βιβλίο, να παρουσιάσεις τις εικόνες σε μια έκθεση και να κάνεις διαφορετικούς συνδυασμούς. Στο βιβλίο μπορεί να υπάρχει ένα αφήγημα και στην έκθεση ένα άλλο. Υπάρχει μια μεγάλη ελευθερία σε σχέση με την ίδια την πράξη του να φωτογραφίζεις».

Παράλληλα, όπως είπε, τον γοητεύει ιδιαίτερα και η ίδια η “υλική” διαδικασία της φωτογραφίας. «Μου αρέσουν πάρα πολύ οι φωτογραφικές μηχανές. Μου αρέσει ο σκοτεινός θάλαμος, το να εμφανίζω φιλμ, να τυπώνω φωτογραφίες. Δημιουργείς κάτι και υπάρχει μια αμεσότητα σε αυτό. Μπορείς να πας μια βόλτα, να τραβήξεις ένα ρολό φιλμ, να γυρίσεις σπίτι σου, να το εμφανίσεις και να τυπώσεις δύο φωτογραφίες και να τις κρατήσεις στο χέρι σου. Να τις κοιτάξεις. Υπάρχει μια πολύ άμεση ικανοποίηση ή και απογοήτευση αν κάτι δεν πήγε καλά. Αλλά αυτή η αμεσότητα της διαδικασίας είναι πολύ δυνατή σε σχέση με άλλα πράγματα».

Και χαμογελώντας κατέληξε: «Είναι ένας τρόπος δημιουργίας που δεν απαιτεί ολόκληρο μηχανισμό γύρω σου. Δεν χρειάζεσαι παραγωγό, ούτε να ελέγχεις κάθε στάδιο μιας μεγάλης παραγωγής».

Ο Γιώργος Λάνθιμος μίλησε και για τη σταθερή του σχέση με το ασπρόμαυρο, μια επιλογή που ξεκίνησε πολύ νωρίς και με τον καιρό έγινε συνειδητή καλλιτεχνική κατεύθυνση. «Θυμάμαι ότι πάντα μου άρεσε να βγάζω ασπρόμαυρες φωτογραφίες», ανέφερε. «Ακόμη και όταν είχα ξεκινήσει στην Ελλάδα, δουλεύοντας σε διαφημιστικά όπου όλα έπρεπε να είναι πολύ καθαρά και πολύ “όμορφα”, εγώ πάντα είχα μια τάση να τραβάω ασπρόμαυρο».

Η προτίμηση αυτή έμεινε μαζί του και αργότερα, ακόμη κι όταν φωτογράφιζε και έγχρωμο υλικό. Όπως εξήγησε, κάποια στιγμή η επιλογή του ασπρόμαυρου έγινε απολύτως συνειδητή, ιδιαίτερα όταν άρχισε να φωτογραφίζει ξανά την Ελλάδα μετά από μια μεγάλη περίοδο απουσίας. «Έφυγα για περίπου δέκα χρόνια και όταν επέστρεψα, με έναν τρόπο, είχα αποκτήσει μια απόσταση από την Ελλάδα. Τότε νομίζω ότι επέλεξα πολύ συνειδητά το ασπρόμαυρο».

Η επιλογή αυτή δεν είχε σχέση με την αποφυγή της πραγματικότητας ή με την ιδέα της «ασχήμιας». Αντίθετα, όπως είπε, προέκυψε από την επιθυμία του να αποφύγει την εύκολη αισθητική της καρτ ποστάλ που συχνά συνοδεύει τα ελληνικά τοπία. «Με ενδιέφερε πολύ να φωτογραφίζω σε νησιά, στη θάλασσα, σε τέτοια τοπία. Δεν ήθελα όμως τα χρώματα, αυτή η καρτ ποστάλ αισθητική που όλοι γνωρίζουμε, να αποσπούν την προσοχή από το ίδιο το αντικείμενο της φωτογραφίας».

Από ένα σημείο και μετά, η επιλογή έγινε σχεδόν κανόνας. «Όποτε βρίσκομαι στην Ελλάδα και φωτογραφίζω, έχω στις μηχανές μου μόνο ασπρόμαυρο φιλμ», σημείωσε. «Έτσι δουλεύω πλέον».

Σε ερώτηση της δημοσιογράφου του NEWS 24/7 Μίας Κόλλια στον επιμελητή Michael Mack για το πώς επιλέχθηκαν οι φωτογραφίες, η συνεργασία του με τον Γιώργο Λάνθιμο είναι ένας γόνιμος διάλογος. Θυμίζουμε ότι ο Michael Mack είναι ένας από τους σημαντικότερους εκδότες και επιμελητές στον χώρο της σύγχρονης φωτογραφίας διεθνώς. Είναι ο ιδρυτής και εκδότης του MACK, ενός από τους πιο επιδραστικούς εκδοτικούς οίκους φωτογραφικών βιβλίων στον κόσμο, με έδρα το Λονδίνο. Όπως εξήγησε, η επιλογή και η διάταξη των φωτογραφιών προκύπτει σε μεγάλο βαθμό από όσα ο ίδιος ο Λάνθιμος επιλέγει να μοιραστεί. Από εκεί και πέρα ξεκινά μια διαδικασία επιμέλειας και ανταλλαγής ιδεών. Ο Mack προτείνει μια πρώτη ακολουθία εικόνων, ο Λάνθιμος σχολιάζει και στη συνέχεια οι δύο τους επιστρέφουν ξανά και ξανά στη δομή του βιβλίου μέχρι να βρουν τη μορφή που θεωρούν ότι αποδίδει καλύτερα το έργο.

Ο Λάνθιμος μίλησε με ειλικρίνεια για τα όρια που θέτει ο ίδιος στη δουλειά του, εξηγώντας ότι τον ενδιαφέρουν κυρίως τόποι και καταστάσεις με τις οποίες αισθάνεται μια πραγματική, προσωπική σχέση. Θα φωτογράφιζε βασανισμένους τόπους σαν τη Γάζα; «Αν βρισκόμουν σε ένα τέτοιο μέρος και υπήρχε μια ουσιαστική σύνδεση, ίσως να το έκανα», είπε, επισημαίνοντας ότι η προσέγγιση τέτοιων εικόνων από τη θέση ενός απλού εξωτερικού παρατηρητή θα του φαινόταν προβληματική.

Στο τέλος της συζήτησης τέθηκε και το πιο άμεσο ερώτημα: αν θα μπορούσε να σταθεί ο ίδιος σε ένα τέτοιο περιβάλλον με τη φωτογραφική μηχανή στο χέρι. Η απάντησή του ήρθε χωρίς περιστροφές: «Δεν νομίζω. Αλλιώς θα ήμουν ήδη εκεί».

Η έκθεση μοιάζει τελικά με ένα προσωπικό αρχείο στιγμών. Μικρές παύσεις μέσα στον κινηματογραφικό του κόσμο, εικόνες που αποσπώνται από την αφήγηση και αποκτούν τη δική τους αυτονομία. Κοιτάζοντάς τες, αντιλαμβάνεται κανείς ότι πριν από τον σκηνοθέτη Λάνθιμο υπήρχε πάντα ένας άνθρωπος που παρατηρούσε τον κόσμο μέσα από εικόνες.