ΧΩΜΑ, ΛΟΥΛΟΥΔΙΑ ΚΑΙ ΕΞΕΓΕΡΣΗ: ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΤΟΥ ΚΟΥΤΛΗ 20 ΝΕΟΙ ΦΥΤΕΥΟΥΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Η “Αντιγόνη” του Ζαν Ανούιγ, γραμμένη το 1942, επαναπροσεγγίζει την αρχαία τραγωδία του Σοφοκλή, μεταφέροντάς την σε ένα σύγχρονο πλαίσιο γεμάτο πολιτικά και υπαρξιακά ερωτήματα. Αντί να υποτάξει τους ήρωές του σε θεϊκούς νόμους και επιταγές, όπως συμβαίνει στο σοφόκλειο δράμα, ο Ανούιγ παρουσιάζει πρόσωπα που καθορίζονται από τον πόνο, τις αντιφάσεις και την προσωπική ηθική τους, ελεύθερα από την υπερβατική καθοδήγηση των θεών.

Έτσι, η σύγκρουση μεταξύ της ανυπακοής και της εξουσίας αποκτά μια πιο προσωπική και κοινωνικά φορτισμένη διάσταση, που απηχεί τις προκλήσεις του 20ού αιώνα και τις ιδεολογικές μάχες της εποχής του και όχι μόνο.

Η απόφαση του Γιώργου Κουτλή να ανεβάσει την Αντιγόνη του Ανούιγ με νέους ηθοποιούς σε ένα από τα κεντρικά θέατρα της Αθήνας είναι αν μη τι άλλο τολμηρή και καινοτόμος. Πόσο μάλλον γιατί στη σκηνοθετική του προσέγγιση δεν περιορίστηκε στην απλή αναπαραγωγή των παραδοσιακών θεατρικών κανόνων, αλλά άντλησε στοιχεία από τη σύγχρονη πολιτικά φορτισμένη πραγματικότητα για να φωτίσει τη σύγκρουση της Αντιγόνης με τον Κρέοντα με φρέσκιες και ρεαλιστικές αποχρώσεις.

Το σκηνικό της Μαριάννας Νικολάου έχει νευραλγική σημασία στο εγχείρημα αυτό. Μπαίνοντας στο θέατρο, βλέπεις 20 νέους ανθρώπους να φυτεύουν σπόρους και λουλούδια. Το χώμα καταλαμβάνει ολόκληρη τη σκηνή, νιώθεις πως το μυρίζεις και δημιουργεί άμεσα την αίσθηση ενός “πεδίου μάχης”. Ταυτόχρονα, ως σύμβολο θανάτου, φέρνει στο προσκήνιο την έννοια της θυσίας και του κόστους που συνεπάγεται η αντίσταση και η αμφισβήτηση της εξουσίας. Την ίδια στιγμή συνδέεται και με τη νέα ζωή που φυτρώνει εκεί. Κάπως έτσι, εκ προοιμίου, πριν καν ξεκινήσει η παράσταση γίνεσαι μάρτυρας όχι μόνο μίας σκηνικής ενέργειας, αλλά ενός ενεργητικού τρόπου αντίστασης και αναδημιουργίας.

Ο φωτισμός του Κωνσταντίνου Αρβανιτάκη ενισχύει αυτή την αίσθηση, παραπέμποντας στο λυκαυγές, την ώρα εκείνη του πρώιμου φωτός, όπου οι μορφές αποκαλύπτονται σιγά-σιγά μέσα από το σκοτάδι. Το σκοτάδι του θανάτου, ως συνέπεια της αντίστασης, φέρνει τη νέα ζωή μέσα από τον αγώνα και την εξέγερση, αλλά αυτή η ζωή αναγεννάται όχι μέσα από την τυφλή υποταγή, αλλά μέσα από την ενεργό αντίσταση.

Η παράσταση ξεκινά, και η ανατροπή του Ανούιγ γίνεται αμέσως αισθητή. Ο χορός, μαυροφορεμένος, δεν έχει την παραδοσιακή του μορφή ως συλλογικό υποκείμενο, αλλά έχει τη μορφή ενός μονοπρόσωπου αφηγητή που παρακολουθεί τη δράση από απόσταση. Είναι ξεκάθαρο πως ο ρόλος του είναι να συστήσει, να συνδέσει τις αντιφάσεις των ηρώων και να διευκολύνει τη σύγκρουσή τους.

Και η Αντιγόνη. Η πρώτη εικόνα της είναι πάνω σε ποδήλατο, γεγονός που της προσδίδει μια ανατρεπτική ποιότητα. Δεν είναι η επιβλητική, βασιλική φιγούρα που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε. Δεν ακολουθεί τα ηρωικά πρότυπα του παρελθόντος. Αντίθετα, εμφανίζεται νέα, δυναμική και σύγχρονη, φέρνοντας μαζί της ένα πιο ανοιχτό, επαναστατικό πνεύμα που ξεπερνά τα στενά όρια της παράδοσης. Είναι μια κοπέλα που αμφισβητεί, που αντιδρά και σπάει τα όρια των ηρωικών αξιών του παρελθόντος. Κι αυτή η Αντιγόνη δεν ακολουθεί μια πορεία θυσίας, ακολουθώντας το θρόισμα του μύθου, αλλά μια πορεία προσωπικής εξέγερσης, που συνδέεται άμεσα με την ανάγκη του ανθρώπου να αντισταθεί σε κάθε μορφή εξουσίας που καταπνίγει την ελευθερία και την ανθρωπιά του.

Η ομάδα νέων ηθοποιών και η δυναμική της παράστασης

Η παράσταση ακολούθως παίρνει τη μορφή σκυταλοδρομίας υπό την εξαιρετική μουσική υπόκρουση του Γιώργου Μπάτζιου. Οι ρόλοι δεν ερμηνεύονται από έναν μόνο ηθοποιό, όπως παραδοσιακά θα συνέβαινε, αλλά από πολλούς. Πολλές είναι οι Αντιγόνες και οι Κρέοντες, καθιστώντας το έργο πολύ πιο πολυδιάστατο και δυναμικό. Κάθε ηθοποιός προσθέτει τη δική του προσωπική ερμηνευτική πινελιά και μια διαφορετική διάσταση στον ρόλο του, δημιουργώντας χαρακτήρες που μεταμορφώνονται και αναδύονται με καινούργια υπόσταση κάθε φορά.

Ο Γιώργος Κουτλής μετατρέπει τους ρόλους σε σύμβολα και στήνει μία συλλογική αφήγηση, όπου οι ηθοποιοί δεν αναλαμβάνουν απλώς ρόλους, αλλά εμπλέκονται στην αναπαράσταση των πολιτικών, κοινωνικών και υπαρξιακών διαστάσεων του έργου, ενσωματώνοντας ερμηνείες και αναδεικνύοντας τις σύγχρονες πολιτικές και κοινωνικές δυναμικές της σύγκρουσης του δίπολου Αντιγόνης- Κρέοντα.

Η σύγκρουση στον Ανούιγ μεταξύ Αντιγόνης και Κρέοντα δεν είναι μόνο μια αρχαία διαμάχη για την τάξη και το δίκαιο. Στην τραγωδία του Σοφοκλή, η Αντιγόνη είναι η ηρωική φιγούρα που υποτάσσεται στη θέληση των θεών, εκτελώντας μια ιερή αποστολή ενάντια στον πολιτικό νόμο του Κρέοντα. Η σύγκρουση γίνεται μεταξύ του θεϊκού νόμου και της πολιτικής τάξης. Αντίθετα, στον Ανούιγ, η συγκρουσιακή ένταση παραμένει, αλλά παίρνει πιο ανθρωπιστική και πολιτική διάσταση.

Ο Κρέων δεν είναι πλέον ο απόλυτος τύραννος, αλλά ένας ρεαλιστής ηγέτης, ο οποίος προσπαθεί να επιβάλει το νόμο για το «κοινό καλό», χωρίς τη θρησκευτική υπερβατικότητα του Σοφοκλή. Η Αντιγόνη δεν είναι απλώς η ηρωική φιγούρα, αλλά μια νεαρή γυναίκα, που αρνείται να υποταχθεί στον πολιτικό και κοινωνικό ζυγό της εξουσίας. Αντιτάσσεται όχι μόνο λόγω ηθικών αξιών, αλλά λόγω της αντίστασης στο πολιτικό κατεστημένο που καταπιέζει την προσωπική της ελευθερία.

Η σκηνή που ο Κρέοντας πατά με τις μπότες του πάνω στα ανθισμένα λουλούδια είναι, χωρίς αμφιβολία, από τις πιο δυνατές και συμβολικές της παράστασης. Τα λουλούδια – που σε προηγούμενες σκηνές φαινόταν να μεγαλώνουν και να ανθίζουν με τη δύναμη της αντίστασης- παραδίδονται στον κυνισμό του εξουσιαστή, λυγίζουν κάτω από το βάρος της εξουσίας και ξεριζώνονται, αποκαλύπτοντας τη φθορά και τον θάνατο που προκαλεί η καταπίεση.

Δε θα ξεχωρίσω κάποιον από τους ηθοποιούς (Ιωσήφ Αλί, Νίκος Αποστολόπουλος, Αθηνά Βαρνάβα, Νίκος Βλασάκης, Μαρίτα Γαγάνη, Αιμιλία Γιαννούκαρη, Βασίλης Δημητριάδης, Γιώργος Εξακοΐδης, Δανάη Καλούτσα, Ιλιάνα Καραπασιά, Αγνή Καρβουντζή, Ντέμη Κλεφτάκη, Ευαγγελία Κυργιώτη, Κωνσταντίνα Οικονόμου, Νεφέλη Παντερμαλή, Παναγιώτης Παυλίδης, Σοφιανός Πεσιρίδης, Μαργαρίτα Στραβουδάκη, Εύα Τζανακάκη, Γιάννης Χριστοφορίδης) επίσης. Όχι γιατί έπαιζαν όλοι το ίδιο, αλλά γιατί προσπάθησαν όλοι εξίσου να εμπλακούν σε μια συλλογική αφήγηση που ακουμπά την εποχή μας. Ο καθένας από αυτούς έφερε στη σκηνή κάτι δικό του, κάτι που συνδέει τη σύγκρουση του έργου με τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα της εποχής μας. Και αυτή η συλλογική τους προσπάθεια δεν περιορίζεται στην εκτέλεση των ρόλων, αλλά επεκτείνεται στη δημιουργία ενός σύγχρονου διαλόγου που αποφεύγει τα στεγανά του παραδοσιακού θεάτρου και ενσωματώνει τη νέα γενιά.

Όπως και δε θα μείνω σε καμία περίπτωση στα κατά τόπους δραματουργικά, σκηνοθετικά και ερμηνευτικά ατοπήματα της παράστασης. Θα ήταν άδικο. Γιατί στο σύνολό της, η παράσταση αυτή προσφέρει μια τολμηρή ερμηνεία της Αντιγόνης, αναδεικνύοντας την ανάγκη για επαναστατική σκέψη και πίστη στα ιδανικά. Και ο Γιώργος Κουτλής —μέσω του έργου του Ανούιγ— διαβάζει την αρχαία ιστορία μέσα από το πρίσμα της σύγκρουσης ανάμεσα στη νεότητα και την εξουσία μιλώντας για τις διαρκείς προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου. Και δεν δίνει εύκολες απαντήσεις για το ποιος είναι “καλός” και ποιος “κακός”.

Είναι πραγματικά τόσο ωραίο να “βγαίνουν” τα λόγια του Ανούιγ από τα στόματα νέων ανθρώπων, που δεν ξέρεις καν ποιοι είναι. Να ακούς τον μύθο της οικογένειας των Λαβδακιδών, την ιστορία του Πολυνείκη και του Ετεοκλή από το δικό τους πρίσμα. Δεν νιώθεις πως ακούς άλλη μια αξιοπρεπή επανάληψη. Σκέφτεσαι: Δώστε ρε γαμώτο χώρο στους νέους, γιατί βαριόμαστε.