Στις 15 Ιουνίου το Ηρώδειο θα ντυθεί στα λευκά από τον Arvo Pärt

Η μουσική του Arvo Pärt μπορεί να παρομοιαστεί με εμπειρία που σε διαπερνά, με στοχασμό που καθηλώνει, με μια υπνωτιστική διαδρομή όπου κάθε νότα γίνεται καθρέφτης και κάθε παύση πύλη προς το ανέγγιχτο. Αρχικά, η ατονική δομή του φαίνεται απόμακρη, αιωρούμενη, σαν μουσική δίχως βαρύτητα. Μα μόλις παραδώσεις τον εαυτό σου σε αυτή, ανοίγεται ένας κόσμος που σε κατακλύζει. Κάθε του νότα συνοδεύει τις σκέψεις σου, κάθε παύση σε ανακουφίζει. Είναι μια μουσική που αιχμαλωτίζει, εθίζει και αναμορφώνει τον χρόνο. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που το έργο του σπουδαίου αυτού Εσθονού συνθέτη έχει αλλάξει σημαντικά τον τρόπο που κατανοούμε τη φύση της μουσικής.

Ο Άρβο Περτ είναι ένας συνθέτης – φαινόμενο. Τα έργα του έχουν παρουσιαστεί σχεδόν περισσότερο από οποιουδήποτε άλλου σύγχρονου δημιουργού στο πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα, ενώ οι συνθέσεις του έχουν βάλει το δικό τους λιθαράκι στο τι σημαίνει μουσική σήμερα.

Το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου παρουσιάζει τη Δευτέρα 15 Ιουνίου, στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού ένα σπουδαίο αφιέρωμα σε αυτόν. Η Φιλαρμονική Χορωδία Δωματίου της Εσθονίας και η Ορχήστρα Δωματίου του Ταλίν, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Tõnu Kaljuste, ενός από τους μακροβιότερους συνεργάτες του θα παίξουν στη σκιά της Ακρόπολης τα εμβληματικά του έργα.

Ο Άρβο Περτ και η μέθοδος tintinnabuli

Γεννήθηκε στην Εσθονία το 1935 και έζησε μέσα στη σκληρότητα του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Κατά την παιδική του ηλικία έδειξε ενδιαφέρον για τη μουσική, αλλά η μουσική του ευφυία “περιοριζόταν” από ένα πιάνο που είχε μόνο τις ψηλές και τις χαμηλές νότες, καθώς το μεσαίο μέρος του κλαβιέ ήταν κατεστραμμένο.

Η αλήθεια είναι πως δυσκολεύτηκε να δουλέψει μέσα στο ασφυκτικό σοβιετικό σύστημα. Σιγά σιγά άρχισε να ακούγεται το όνομά του ως εκπρόσωπος του μοντερνισμού και, το 1968, έγραψε το πρώτο του ανοικτά θρησκευτικό έργο, Credo, γεγονός που αποτέλεσε μια μορφή αποκάλυψης για εκείνον, καθώς “πάλευε” με τις πνευματικές του πεποιθήσεις. Ωστόσο, οι αρχές απέκλειαν από το σύστημα οποιαδήποτε μορφή θρησκευτικής μουσικής, και βρέθηκε κοινωνικά αποκλεισμένος και επίσημα λογοκριμένος.

Ο Περτ σταμάτησε να συνθέτει, εγκατέλειψε ακόμη και τη δουλειά του ως ηχολήπτης στο Eesti Raadio, το κρατικά ελεγχόμενο ραδιόφωνο της Εσθονίας. Αφιερώνεται σε μια εντατική μελέτη του Γρηγοριανού άσματος και του Ορθόδοξου μέλους, καθώς και της πρώιμης πολυφωνίας της Αναγέννησης. Το 1972, προσχωρεί στην Ορθόδοξη Εκκλησία, με την πίστη του να καθοδηγεί έκτοτε την αποστολή του: την ανάδειξη ενός θρησκευτικού-πνευματικού κάλλους που αποζητά την έκφρασή του μέσω της αισθητικής οδού.

Το προσωπικό σύστημα σύνθεσης που ανέπτυξε με τον τίτλο tintinnabuli τον βοήθησε να αγγίξει τη διάσπαρτη μουσική των ανώτερων σφαιρών, μέσα από μια διαυγή τεχνική που αξιοποιεί τη δύναμη του ελάχιστου μουσικού ίχνους –του απέριττου ήχου μιας νότας που αντηχεί– στον υπερθετικό βαθμό.
Από το 1976, οι μοναδικές συνθέσεις του με την τεχνική αυτή έχουν καθιερώσει ένα νέο είδος μουσικού παραδείγματος – μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση σε πολλά στοιχεία της μουσικής, καθώς και στην ερμηνεία και την ακρόαση.

Το tintinnabuli εμφανίστηκε πρώτη φορά σε ένα σύντομο πιανιστικό έργο, το Für Alina (1976) – το όνομα του οποίου αντηχεί σαφώς το διάσημο Für Elise του Beethoven. Ακολούθησε μια σειρά νέων έργων, όπως τα Fratres, Cantus in Memory of Benjamin Britten και Tabula rasa (1977), που παραμένουν από τα πιο αναγνωρισμένα του.

Το 1980, οι δημόσιες αρχές τον ώθησαν να εγκαταλείψει τη χώρα. Εκείνος και η οικογένειά του εγκαταστάθηκαν αρχικά στη Βιέννη και μετά στο Δυτικό Βερολίνο. Σημαντικά έργα όπως τα Passio, Te Deum, Miserere, Lamentate, Symphonie No. 4, Adam’s Lament και πολυάριθμα χορωδιακά έργα δημιουργήθηκαν έκτοτε και παρουσιάζονται παγκοσμίως.

Το 2010, ο Περτ επέστρεψε στην Εσθονία, όπου ζει σήμερα. Την ίδια χρονιά ιδρύθηκε το Arvo Pärt Centre στη Laulasmaa, κοντά στο Ταλίν, που φιλοξενεί το προσωπικό αρχείο του συνθέτη και λειτουργεί ως κέντρο εκπαίδευσης για μαθητές της μουσικής του.

Τα πολυάριθμα βραβεία του περιλαμβάνουν την τιμητική ιδιότητα μέλους της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Γραμμάτων (1996), τα Classical Brit Awards (2003, 2011), το Βραβείο Léonie Sonning (2008), το Premium Imperiale (2014) και το Βραβείο Ratzinger (2017).

Είναι μέλος του Ποντιφικού Συμβουλίου Πολιτισμού στο Βατικανό και κατέχει τιμητικά διδακτορικά από διάφορα πανεπιστήμια, όπως το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, Αυστραλία (1996), Πανεπιστήμιο του Ντάραμ, Ηνωμένο Βασίλειο (2002), Πανεπιστήμιο του St Andrews, Ηνωμένο Βασίλειο (2010), St Vladimir’s Orthodox Theological Seminary, ΗΠΑ (2014), Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Ηνωμένο Βασίλειο (2016) και άλλα.

Η πιο πολύτιμη βραδιά του Ιουνίου είναι σίγουρα η 15η

Η βραδιά της 15ης Ιουνίου είναι από αυτές τις άχαστες. Είναι η ευκαιρία να συναντήσει κανείς έναν από τους μεγαλύτερους σύγχρονους συνθέτες εν ζωή, να ακούσει τη μουσική του και να βιώσει το συναισθηματικό βάθος που μόνο η ζωντανή εκτέλεση μπορεί να προσφέρει. Γιατί θα αποτελέσει μία συνάντηση με έναν κόσμο όπου η κάθε νότα έχει βαρύτητα, η κάθε παύση φέρνει απόλυτη ένταση, και ο χρόνος μοιάζει να διαστέλλεται.

Η Φιλαρμονική Χορωδία Δωματίου της Εσθονίας και η Ορχήστρα Δωματίου του Ταλίν, ερμηνευτές με δεκαετίες συνεργασίας με τον Περτ, αποτελούν το μέγιστο εχέγγυο ότι η μουσική θα ακουστεί όπως ο ίδιος την οραματίστηκε, με τη λεπτότητα, την ακρίβεια και τη βαθιά πνευματική ένταση που χαρακτηρίζουν το έργο του.

Από το Für Lennart in memoriam έως το L’abbé Agathon, από το πένθιμο Stabat Mater έως το μεγαλόπρεπο Te Deum, κάθε έργο είναι μικρή αποκάλυψη. Η αιθέρια σοπράνο Maria Listra θα δώσει με τη φωνή της σάρκα και οστά σε ένα μουσικό σύμπαν όπου η σιωπή και ο ήχος συνυπάρχουν.

Ο ίδιος ο Περτ περιγράφει τη μουσική του λέγοντας: “Θα μπορούσα να παρομοιάσω τη μουσική μου με το λευκό φως, που εμπεριέχει όλα τα χρώματα. Μονάχα ένα πρίσμα μπορεί να διασπάσει τα χρώματα και να τα φανερώσει Αυτό το πρίσμα θα μπορούσε να είναι το πνεύμα του ακροατή”.

Και είναι ακριβως αυτό. Και στον φετινό αποχαιρετισμό του Ηρωδείου, κάθε νότα, κάθε παύση, κάθε αρμονία του θα αποκαλύψει το πλήρες φάσμα αυτού του φωτός.