ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ ΜΕ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ: ΕΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ

Πριν διωχθεί ανηλεώς ως κάτι ασύμβατο με τον ελληνισμό, τα μακεδόνικα ήταν η γλώσσα της καθημερινότητας για τους περισσότερους κατοίκους της σημερινής ελληνικής Μακεδονίας – αλλά και της ευρύτερης περιοχής, κάτι σαν την εσπεράντο των Βαλκανίων. Είναι πολύ δύσκολο να το συνειδητοποιήσει κάποιος σήμερα, τον 21ο αιώνα, όμως η πραγματικότητα ήταν αυτή.

Διαβάζοντας την ιστορία που θα σας αφηγηθούμε, θα μπορέσετε να κατανοήσετε ότι στη δυτική Μακεδονία των αρχών των προηγούμενων αιώνα, όταν ο γεωγραφικός αυτός χώρος βρισκόταν ακόμα υπό την κυριαρχία της (παρακμάζουσας εκείνη την εποχή) Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι Έλληνες το γένος κάτοικοι χρησιμοποιούσαν τη μακεδονική όχι μόνο στον προφορικό λόγο αλλά και στο γραπτό.

Μάλιστα, όπως θα δείτε, κάποιοι από αυτούς συνήθιζαν να γράφουν στα μακεδονικά χρησιμοποιώντας ελληνικούς χαρακτήρες (όπως κάποιοι άλλοι, σε άλλες περιοχές της Μακεδονίας, έγραφαν τούρκικα με ελληνικούς χαρακτήρες, τα καραμανλίδικα) γεγονός αν μην τι άλλο αξιοσημείωτο και εξαιρετικά ενδιαφέρον, ιστορικά και γλωσσολογικά.

Η ιστορία

Όπως διαβάζουμε στο περιοδικό “Εταιρία” (στο τεύχος 32) σε άρθρο του Αλέξανδρου Πάρζη (μπορείτε να δείτε εδώ), το χωριό Κλαδορράχη στη Φλώρινα “σφραγίζει έναν τόπο ιδιαίτερης ιστορικής αξίας”. Σ’ αυτό το οροπέδιο σήμερα βρίσκεται μία εκκλησία αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου.

Ο παπα-Σταύρος Πάρζης του Ηλία το 1903, 19 χρονών τότε, μαζί με έναν άλλο συγχωριανό του πήγε στην Αμερική (με τραίνο μέχρι το Άμστερνταμ Ολλανδίας και στη συνέχεια με πλοίο), προκειμένου να φέρουν χρήματα των ξενιτεμένων συγχωριανών τους για τις οικογένειές τους. Τέτοιες αποστολές γίνονταν εκείνη την περίοδο της τουρκοκρατίας για την μεταφορά χρημάτων. Με την επιστροφή του στη Θεσσαλονίκη πήγε στο Άγιο Όρος για να γίνει μοναχός και έμεινε εκεί 2 χρόνια.

Με την επιστροφή στην Κλαδορράχη Φλώρινας το 1905 ο Σταύρος σε ηλικία μόλις 21 ετών χειροτονείται ιερέας του χωριού από τον Μητροπολίτη Μογλενών Σμάραγδο. Ήταν κάτοικος Κλαδορράχης και όπως διαβάζουμε “με την αγάπη και συμπαράσταση όλων των κατοίκων του χωριού άρχισε να λειτουργεί και στις δύο εκκλησίες του χωριού”.

Ταυτόχρονα, ο νεαρός Έλληνας ιερέας βάζει σε εφαρμογή του μεγαλεπήβολο σχέδιό του να ανοικοδομήσει εκ βάθρων την εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου και να χτίσει γύρω από την εκκλησία σε αγιορείτικο σχέδιο, σε σχήμα Π διώροφο, μεγάλο κτίσμα με 24 κελιά ισόγειο και 24 κελιά στον πρώτο όροφο, με τραπεζαρία, βοηθητικούς χώρους, υπόστεγα και μπαλκόνια.

Με την προσωπική εργασία όλων των κατοίκων του χωριού και την οικονομική συνδρομή των ξενιτεμένων συγχωριανών (στους οποίους απευθύνθηκε ο πάπα-Σταύρος με επιστολές, σφραγισμένες από την Μητρόπολη Μογλενών και με ιδιόχειρη, πάνω σε αυτές, ευχή και ευλογία του Μητροπολίτη Σμάραγδου) κτίστηκε σε τρία χρόνια η Μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου Κλαδορράχης.

Σημειωτέον ότι κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η μονή χρησιμοποιήθηκε ως Νοσοκομείο της Μεγάλης Ανατολικής Στρατιάς.

Μία από αυτές τις επιστολές δημοσιεύτηκαν στο άρθρο του περιοδικού “Εταιρία”.

Την αναδημοσιεύουμε εδώ, γραμμένη στα μακεδονικά (που μιλούσε ο ιερέας) με ελληνικούς χαρακτήρες, μαζί με τη μετάφρασή της στα ελληνικά.

 

                                                  Σφραγίδες   Επισκοπής                             Ευχαί και ευλογίαι
Στο     1909                                                                                                     ο Μογλενών  Σμάραγδος

Μνόγκου πόζδραβ οδ μένε τβόι μπράτσεδ Παπασταύρε ζα τέβε μπρατσεδ Τράγιαν ι ζα Νίκολα, ι ζα Δημήτρη, ι ζα Μποζίνη, ζα Σταύρε, ι Θανάση, ι σα σίτε ντρούγι σο ναογκιάτε τάμο. Ντα με πρόστιτε σο νεζναμ ντρούγκιτε ιμίνια. Άκο σάκατα να ζνάετε ζα νάσετο ζδράβιε, ζδράβι σμε ι άρνο , κάκο σο Γκόσπο σάκα ι Μπογκρόιτσα. Βάσιτε λούγε σε άρνι, ντο ντένεσκα κάκο σο σάκα Γκόσπο.

Ι σέγα μπράκια κι βι κάζαμ να σίτε σο στε τάμο, γιας Παπασταύρε σουμ ι να σέλο, ι να μαναστιροτ να Μπογρόιτσα. Με κλαδόγια τάμο οδ Μετροπολίατα. Ι να σέλο σέγα σο ίμε να Γκόσπο, ι να σβέτα Μπογρόιτσα σι μίσλιμε ντα πράιμε όνταϊ σο βάσατα πόμος, ι οντ βάσιτα ντόπρα βόλια σο στε τάμου.
 
Σίτε μπράκια ι νάσι ντέτσα βίε μπράκια ζνάετε ότι Μανάστιρο νέμα όνται. Σίτε σε ρασιπάνι ι κε σε ουρνατ. Ι να νάσετο βρέμε ντα νε γκι οστάιμε ντα σε ούρνατ. Σο ίμε να Μπογρίτσα. Νάντεζ να σίτε χριστιάνι, μίσλιμε γκι να πράιμε οντάιτε όκολου Μανάστιρ ντα σε ναπράι νόβο. Έντνα οντάγια κε κόστα 15 λίρ, σο φραντσούσκι κεραμίδι κε σε πόκριι.
Ι σέγα βι βέλαμ σο ίμετο να Γκόσπο κόλκου λούγκε κε σε σομπέριτε πετ ίλι ντέσετ ι κόιοι ντρούγκι σο σάκατ βιε κε σομπέριτε 15 λίρι ντα πράιτε έντνο βάσε ντόπρο. Ι ιμίνιατα κε σι γκι να πίσιτε.

Ζνάτσι κόλκου λούγκε κε σε σομπέριτε ζα έντνα οντάγια ντα γκο πλάτιτε ι ντα ζνάιτε ντα γκόγκα κε ντόιτε κε βίντιτε βάσι ιμίνια πισάνι να βράτα να οντάγια, ι τα οντάγια κε μπίδι βάσα. Να χριστιάνι μπράκια πούστιβ πίσμα ζα ίστατα ραμπότα βο Αμέρικα να σίτε σο σοσελάνι ι όβα ράμποτα κε σε να πράι σο πόμος να Γκόσπο ι σο βάσετο χριστιάνσκο σρτσε.
Πάριτε ντα γκι πούστιτε να μόε ίμε, να ίμε Παπασταύρος. Τάκα ντα νε σε ρασίπατ οντάιτε βο νάσετο βρέμε. Κάκο σο βι πίσαμ, τάκα κε μπίδι. Πόικε νε μόζαμ ντα σε φάλαμ σάμο  τσελ νάροντ κε σε φάλι.
Πρέσβετα Μπογκορόιτσα σπάσι νας Αμιν.Βάσιτε οντ ντόμα σε σιτε άρνι ντα νε σε σεκίρατε.
                                                                                                                   Ιανουάριος 12
Πόζτραν να τέβε Φίλιπα, ι να τέβε Βάσιλ, τάκα ζα ντα ναούτσιτε σο βέλιμε ζα Μανάστιρο κε σε ναπράϊ  σο ίμε να Μπογρόιτσα.     Κλάντοβμε  λούγκε ντα σέτσατ γκρέντι. Τρέμπα ντα σνάιτε, κε σε βο όβο βρέμε σο ίμε να Μπογρόιτσα ι κάκο σο ίβι ρέκοβ κε  σε σομπέριτε ι κε να πράιτε σέκοϊ πο έντνα οντάγια.      

                                                                ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

                                                        Σφραγίδες   Επισκοπής                     Ευχαί και ευλογίαι
    Στο     1909                                                                                         ο Μογλενών1  Σμάραγδος
Πολλούς χαιρετισμούς από μένα τον Παπασταύρο, προς εσένα ξάδερφε Τραϊανέ και στον Νικόλα και στον Δημήτρη και στον Μποζίνη και στον Σταύρο και στον Θανάση και σε όλους που βρίσκεστε εκεί. Με συγχωρείτε που δεν ξέρω τα άλλα ονόματά σας.

Αν θέλετε να μάθετε για την υγεία μας, είμαστε υγιείς και καλά, όπως θέλει ο Θεός και η Παναγία. Οι δικοί σας άνθρωποι είναι καλά, μέχρι σήμερα, όπως το θέλει ο Θεός.
Και τώρα αδέρφια θα σας πω σε όλους που είστε εκεί, εγώ ο Παπασταύρος, είμαι και στο χωριό και στο Μοναστήρι της Παναγιάς. Με έβαλαν από τη Μητρόπολη. Οι χωρικοί, με το όνομα του Θεού και της Αγίας Παναγίας, σκεφτόμαστε να κάνουμε δωμάτια με τη δικιά σας βοήθεια και από το δικό σας καλό θέλημα.

Όλα τα αδέρφια είναι και δικά μας παιδιά, εσείς αδέλφια ξέρετε ότι το Μοναστήρι δεν έχει δωμάτια. Είναι όλα χαλασμένα και θα γκρεμιστούνε. Και στη δικιά μας εποχή να μην αφήσουμε να γκρεμιστούν με το όνομα της Παναγίας. Ελπίδα σε όλους τους χριστιανούς, σκεφτόμαστε τα δωμάτια να γίνουν γύρω από το Μοναστήρι με νέο σχέδιο.2  Ένα δωμάτιο θα κοστίσει 15 λίρες και θα σκεπαστεί με γαλλικά κεραμίδια.  

Και τώρα σας λέω, με το όνομα του Θεού, να μαζευτείτε πέντε ή δέκα άτομα και όσοι άλλοι θέλουν και να συγκεντρώσετε 15 λίρες για να κάνετε το δικό σας καλό. Να γράψετε τα ονόματά σας, δηλαδή όσα άτομα μαζευτείτε για ένα δωμάτιο που θα το πληρώσετε και να ξέρετε ότι όταν θα ρθείτε να τα δείτε, τα ονόματά σας θα είναι γραμμένα στην πόρτα του δωματίου σας και αυτό το δωμάτιο θα ανήκει σε εσάς.

Σε χριστιανούς αδερφούς, σε δικούς μας συγχωριανούς έστειλα γράμματα για τον ίδιο σκοπό στην Αμερική.  Αυτή η δουλειά θα γίνει με τη βοήθεια του Θεού και τη δική σας χριστιανική καρδιά.

Τα λεφτά θα τα στείλετε στο δικό μου όνομα δηλαδή στο όνομα Παπασταύρος. Έτσι να μείνουν τα δωμάτια στη δικιά μας γενιά.Όπως σας γράφω έτσι θα γίνει. Πάρα πάνω δεν μπορώ να σας επαινώ, μόνο ο κόσμος θα μας επαινεί.

Υπεραγία  Θεοτόκε Σώσον ημάς αμήν. Οι σπιτικοί σας είναι όλοι καλά να μη στεναχώριεστε.
                                                     Σφραγίδες              Ιανουάριος 12

(Υ.Γ) Χαιρετισμούς και σε σένα Φίλιππε και σε σένα Βασίλη.  Έτσι να μάθετε για αυτό που λέμε, για το Μοναστήρι, θα γίνει στο όνομα της Παναγίας. Έχουμε βάλει ανθρώπους να κόβουν γρεντιές.  Πρέπει να ξέρετε ότι θα γίνει σε αυτή την εποχή, με το όνομα της Παναγίας, όπως σας είπα θα μαζευτείτε να κάνετε από ένα δωμάτιο ο καθένας.

Η συνέχεια

Το μοναστήρι της Κλαδορράχης χρησιμοποιήθηκε από τα ελληνικά αντάρτικα σώματα με τα οποία ο πάπα-Σταύρος συνεργαζόταν.

Ο νεαρός ιερέας φονεύτηκε εντός του χώρου του μοναστηριού στις 26 Οκτωβρίου του 1910, σε ηλικία 26 ετών, μετά από κακοποίησή του από βουλγαρίζοντες. Το θανάσιμο χτύπημα το δέχθηκε από ξίφος στο καθολικό της εκκλησίας. Οι Βούλγαροι τον πίεζαν αφόρητα να εγκαταλείψει το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και να ασπασθεί τη βουλγαρική Εξαρχία.

Ο επίσκοπος Σμάραγδος, μετά το θάνατο του ιερέα, είχε κανονίσει να εισπράττει η οικογένεια 2 λίρες το μήνα για να επιβιώσει.

Η αγάπη του παπά-Σταύρου για την Ελλάδα ήταν αδιαμφισβήτητη, άλλωστε πέθανε γι’ αυτήν.  Το γεγονός ότι μιλούσε και έγραφε μακεδόνικα δεν τον έκανε λιγότερο Έλληνα όπως το επίσημο ελληνικό κράτος επιχειρούσε να πείσει για τους συμπατριώτες του Έλληνες Μακεδόνες τις επόμενες δεκαετίες διώκοντας με πάθος τη μητρική τους γλώσσα.