11η Σεπτεμβρίου: 25 χρόνια μετά, οι θεωρίες συνωμοσίας επιμένουν

Πληκτρολογήστε τις λέξεις «θεωρίες συνωμοσίας για την 11η Σεπτεμβρίου» στη γραμμή αναζήτησης του YouTube και δεν θα δυσκολευτείτε να βρείτε ανθρώπους πρόθυμους να σας εξηγήσουν τι «πραγματικά» συνέβη.

Υπάρχουν αμέτρητα βίντεο με σχολιαστές όπως ο Τζο Ρόγκαν και ο Τάκερ Κάρλσον να καταθέτουν τις απόψεις τους, δίπλα σε μια φαινομενικά ατελείωτη συλλογή βίντεο που κατηγορούν τη CIA, το «βαθύ κράτος» ή τους Ιλουμινάτι. «Εσωτερική δουλειά;» γράφει η μικρογραφία ενός βίντεο που έχει συγκεντρώσει περισσότερες από 500.000 προβολές, πριν η εικόνα εστιάσει σε πλάνα των δύο πύργων του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου να φλέγονται στις 11 Σεπτεμβρίου 2001.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά, οι θεωρίες συνωμοσίας επιμένουν

Όπως γράφει το Al Jazeera, είκοσι πέντε χρόνια μετά την πρόσκρουση δύο αεροπλάνων στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου της Νέας Υόρκης, που προκάλεσε τον θάνατο σχεδόν 3.000 ανθρώπων, οι θεωρίες συνωμοσίας εξακολουθούν να είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες. Αν μη τι άλλο, συνεχίζουν να ενισχύονται και να μεταλλάσσονται.

Ενώ κάποτε οι θεωρίες συνωμοσίας συνδέονταν με κάπως εκκεντρικούς ανθρώπους με καπέλα από αλουμινόχαρτο, οι οποίοι αντάλλασσαν απίθανες θεωρίες από τα υπόγεια των σπιτιών των γονιών τους, από το 2016 -όταν ο όρος «μετα-αλήθεια» ανακηρύχθηκε λέξη της χρονιάς από τα Oxford Dictionaries- έχουν μετατραπεί, σύμφωνα με ειδικούς, σε ένα δυσάρεστο αλλά υπαρκτό κομμάτι της πολιτικής μας κουλτούρας.

Από την «ψεύτικη είδηση» στην κεντρική πολιτική σκηνή

Σε μια εποχή «fake news», η υποχώρηση της εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και τις κυβερνήσεις έχει οδηγήσει τις θεωρίες συνωμοσίας όλο και πιο κοντά στην κεντρική πολιτική σκηνή -από το QAnon έως τους ψευδείς ισχυρισμούς περί «κλεμμένων» αμερικανικών εκλογών το 2020, οι οποίοι συνέβαλαν στην κινητοποίηση δυσαρεστημένων υποστηρικτών του Ντόναλντ Τραμπ κατά την επίθεση στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ στις 6 Ιανουαρίου.

Πιο πρόσφατα, ένα νέο κύμα εντελώς ατεκμηρίωτων ισχυρισμών που κατηγορούν το Ισραήλ για εμπλοκή στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου έχει αποκτήσει απήχηση στο διαδίκτυο. Οι ισχυρισμοί αυτοί ανακυκλώνουν παλαιότερες θεωρίες και τροφοδοτούνται από τη σύγχρονη οργή για τον γενοκτονικό πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα και από την αντίληψη μέρους της κοινής γνώμης σχετικά με την επιρροή του στην πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ως αποτέλεσμα, οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν μετακινηθεί από τα πολιτικά περιθώρια προς το κυρίαρχο ρεύμα, προσφέροντας ψευδείς εξηγήσεις για υπαρκτές κοινωνικές και πολιτικές ανησυχίες και χρησιμοποιούμενες ολοένα και περισσότερο από ακροδεξιούς πολιτικούς ως εργαλείο εκμετάλλευσης της δυσαρέσκειας για πολιτικό όφελος.

Ένας μαγνήτης για θεωρίες συνωμοσίας

Η καχυποψία απέναντι στο κράτος έχει βαθιές ρίζες στην αμερικανική πολιτική κουλτούρα. Δεκαετίες πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, τα αναπάντητα ερωτήματα γύρω από τη δολοφονία του προέδρου Τζον Φ. Κένεντι το 1963 είχαν τροφοδοτήσει ένα τεράστιο πλέγμα θεωριών σχετικά με το ποιος ήταν πραγματικά υπεύθυνος.

Όμως η 11η Σεπτεμβρίου ήταν διαφορετική. Οι επιθέσεις εκτυλίχθηκαν ζωντανά στην τηλεόραση, μετατρέποντας ένα γεγονός που προκάλεσε πρωτοφανή φόβο και αβεβαιότητα σε ένα θέαμα το οποίο παρακολουθούσε σε πραγματικό χρόνο ολόκληρος ο κόσμος.

Το γεγονός «καταγράφηκε ακαριαία», παρατήρησε ο Χιούγκο Ντρόσον, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ.

«Ο κόσμος το είδε στην τηλεόραση», είπε ο Ντρόσον. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν στο κέντρο του κόσμου και αυτό αποτέλεσε ένα τεράστιο σοκ. Υπήρχε επίσης το στοιχείο του θεάματος -η αεροπειρατεία ενός αεροπλάνου και η πρόσκρουσή του στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Ήταν κάτι που σημάδεψε μια ολόκληρη γενιά».

Οι πόλεμοι που ενίσχυσαν τη δυσπιστία

Μετά τις επιθέσεις ακολούθησαν δύο πόλεμοι που επρόκειτο να ενισχύσουν ακόμη περισσότερο τη δυσπιστία απέναντι στην αμερικανική κυβέρνηση.

Λιγότερο από έναν μήνα μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Αφγανιστάν. Τον Μάρτιο του 2003, ένας συνασπισμός υπό την ηγεσία των ΗΠΑ εισέβαλε στο Ιράκ, βασιζόμενος στον -σήμερα διαψευσμένο- ισχυρισμό ότι ο ηγέτης της χώρας, Σαντάμ Χουσεΐν, διέθετε «όπλα μαζικής καταστροφής». Τέτοια όπλα δεν βρέθηκαν ποτέ.

Τελικά, τα ψεύδη της κυβέρνησης -όπως θεωρήθηκε ευρέως από τους επικριτές ο ισχυρισμός περί όπλων μαζικής καταστροφής- συνέβαλαν στην εξάπλωση των θεωριών συνωμοσίας.

«Το ψέμα δημιουργεί δυσπιστία και υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στη δυσπιστία και στην πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας», δήλωσε ο Ντρόσον.

Η 11η Σεπτεμβρίου στην εποχή της 24ωρης ενημέρωσης

Παράλληλα, τα τελευταία 25 χρόνια έχει αλλάξει ριζικά ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι καταναλώνουν πληροφορίες. Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου ήταν ίσως το πρώτο γεγονός τέτοιου μεγέθους που εκτυλίχθηκε ταυτόχρονα μέσα από 24ωρη τηλεοπτική κάλυψη και μέσα σε μια αναδυόμενη διαδικτυακή κουλτούρα.

«Οι πρώτες θεωρίες συνωμοσίας εμφανίστηκαν την ίδια περίοδο με την καλωδιακή και τη συνεχή 24ωρη ενημέρωση», δήλωσε στο Al Jazeera ο Ντέιβιντ Ρόμπερτσον, πανεπιστημιακός και ειδικός στις θεωρίες συνωμοσίας.

«Με την 11η Σεπτεμβρίου, ο κόσμος παρακολουθούσε την κάλυψη την ώρα που συνέβαιναν τα γεγονότα. Αυτό δημιούργησε ευκαιρίες για ορισμένους να εντοπίζουν φαινομενικά κενά στα στοιχεία και να τα συζητούν, ιδιαίτερα καθώς το διαδίκτυο αναπτυσσόταν».

Το YouTube έδωσε στις θεωρίες νέο κοινό

Το YouTube, που ξεκίνησε μόλις τέσσερα χρόνια μετά τις επιθέσεις, δημιούργησε μια νέα πλατφόρμα στην οποία τέτοιες θεωρίες μπορούσαν να αναπτυχθούν και να εξαπλωθούν.

Ταινίες όπως το «Loose Change», που ισχυριζόταν ότι οι επιθέσεις είχαν οργανωθεί ή ότι στοιχεία της αμερικανικής κυβέρνησης είχαν «επιτρέψει» να συμβούν, απέκτησαν τεράστιο κοινό στο διαδίκτυο. Παράλληλα, οι ψευδείς ισχυρισμοί ότι οι πύργοι του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου είχαν καταρρεύσει μέσω ελεγχόμενων κατεδαφίσεων δημιούργησαν εκτεταμένες διαδικτυακές κοινότητες.

«Μετα-αλήθεια» και fake news

«Οι θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν πάντα», παρατήρησε ο Ντρόσον. «Αυτό που άλλαξε ήταν η στιγμή κατά την οποία οι πολιτικοί άρχισαν να χρησιμοποιούν ενεργά τις θεωρίες συνωμοσίας ως πολιτικό όπλο».

Η στιγμή αυτή ήρθε το 2016, τη χρονιά που ο Ντόναλντ Τραμπ διεκδικούσε για πρώτη φορά την προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ο Τραμπ είχε ήδη οικοδομήσει μέρος του πολιτικού του προφίλ σε εθνικό επίπεδο προωθώντας την ψευδή θεωρία συνωμοσίας περί «birtherism», σύμφωνα με την οποία ο Μπαράκ Ομπάμα, ο πρώτος μαύρος πρόεδρος των ΗΠΑ, δεν είχε γεννηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και επομένως δεν είχε δικαίωμα να κατέχει το αξίωμα.

Μετά την εκλογή του στην προεδρία, ο Τραμπ επανειλημμένα υιοθέτησε ή ενίσχυσε άλλες θεωρίες και συνωμοσιολογικούς ισχυρισμούς. Προώθησε καταγγελίες περί ενός «βαθέος κράτους» που εργαζόταν εναντίον του και ενίσχυσε λογαριασμούς που συνδέονταν με το QAnon, το ακροδεξιό πολιτικό και συνωμοσιολογικό κίνημα που εμφανίστηκε στις ΗΠΑ το 2017.

Πώς ο Τραμπ ενεργοποίησε ένα νέο εκλογικό ακροατήριο

Σύμφωνα με τον Ντρόσον, η απήχηση του Τραμπ σε ανθρώπους που υιοθετούσαν με ευκολία θεωρίες συνωμοσίας ενεργοποίησε μια νέα εκλογική βάση, αποτελούμενη από πολίτες που παραδοσιακά συμμετείχαν λιγότερο στην πολιτική.

«Ο Τραμπ ενεργοποίησε τέτοιου είδους ψηφοφόρους. Υπήρχαν άνθρωποι που πήγαν να ψηφίσουν ενώ προηγουμένως δεν ψήφιζαν. Είδαμε κάτι παρόμοιο και στην περίπτωση του Brexit», είπε ο Ντρόσον, αναφερόμενος στο δημοψήφισμα του Ηνωμένου Βασιλείου, επίσης το 2016, κατά το οποίο περισσότεροι από τους μισούς ψηφοφόρους επέλεξαν την αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Την ίδια στιγμή, το σχετικά νέο οικοσύστημα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είχε μεταμορφώσει την ταχύτητα και την έκταση με την οποία μπορούσαν να κυκλοφορούν τέτοιοι ισχυρισμοί.

«Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπουν στις θεωρίες συνωμοσίας να ευδοκιμούν και τις κάνουν πιο εμφανείς», είπε ο Ντρόσον.

«Σε συνδυασμό με αυτό, υπάρχουν πολιτικοί που τις έχουν αξιοποιήσει. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: οι θεωρίες αποκτούν μεγαλύτερη προβολή επειδή τις επαναλαμβάνουν οι πολιτικοί, και ο κόσμος στη συνέχεια τις αντιμετωπίζει πιο σοβαρά, επειδή φαίνεται να προσφέρουν μια εξήγηση για πολιτικές εξελίξεις όπως η άνοδος του Τραμπ».

Από τη θεωρία συνωμοσίας στην εισβολή στο Καπιτώλιο

Καθώς τα fake news άρχισαν, κατά έναν τρόπο, να αντιμετωπίζονται ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια, η αφοσιωμένη εκλογική βάση του Τραμπ και του κινήματος «Make America Great Again» (MAGA) υποστήριξε επανειλημμένα, χωρίς αποδείξεις, ότι εκτεταμένη εκλογική νοθεία τού είχε στερήσει τη νίκη στις προεδρικές εκλογές του 2020.

Στις 6 Ιανουαρίου 2021, ένα πλήθος υποστηρικτών του εισέβαλε στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ, ενώ το Κογκρέσο συνεδρίαζε για να επικυρώσει τη νίκη του εκλεγμένου προέδρου Τζο Μπάιντεν. Εικόνες και συνθήματα του QAnon ήταν εμφανή ανάμεσα στους ανθρώπους που εισήλθαν στο κτίριο.

Το επεισόδιο κατέδειξε ότι συνωμοσιολογικοί ισχυρισμοί που κυκλοφορούσαν στο διαδίκτυο μπορούσαν να ενισχυθούν από ανθρώπους στα ανώτατα επίπεδα πολιτικής εξουσίας και να οδηγήσουν σε πραγματική πολιτική δράση.

«Οι άνθρωποι μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν για κακόβουλους σκοπούς», σημείωσε ο Ντρόσον. «Αποτελούν απειλή όταν υιοθετούνται από τους ισχυρότερους πολιτικούς παράγοντες».

Πώς οι θεωρίες για την 11η Σεπτεμβρίου επέστρεψαν

Είκοσι πέντε χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο Ντόναλντ Τραμπ βρίσκεται για ακόμη μία φορά στο επίκεντρο της αμερικανικής πολιτικής και παρουσιάζει, για ακόμη μία φορά, τη δική του εκδοχή για όσα συνέβησαν αμέσως μετά τις επιθέσεις.

Μιλώντας αυτή την εβδομάδα σε εκδήλωση μνήμης, ο πρόεδρος των ΗΠΑ ισχυρίστηκε ότι πυροσβέστες τον απομάκρυναν από το Ground Zero, όπου, όπως λέει, είχε φτάσει μαζί με εργαζομένους για να βοηθήσει στις προσπάθειες διάσωσης, επειδή υπήρχε φόβος ότι ένα κοντινό κτίριο θα μπορούσε να καταρρεύσει.

«Δύο πυροσβέστες, μεγαλόσωμοι, δυνατοί τύποι, και δεν είμαι κι εγώ ο μικρότερος άνθρωπος στον κόσμο, με άρπαξαν από τις μασχάλες και μου είπαν: “Πρέπει να φύγουμε από εδώ”. Και κυριολεκτικά με σήκωσαν», ισχυρίστηκε ο Ρεπουμπλικανός πρόεδρος.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Τραμπ τοποθέτησε τον εαυτό του στην αφήγηση της 11ης Σεπτεμβρίου ή διατύπωσε αμφισβητούμενους ισχυρισμούς σχετικά με τις επιθέσεις.

Οι αμφισβητούμενοι ισχυρισμοί του Τραμπ

Τον Νοέμβριο του 2015, πριν από την πρώτη του προεδρική εκστρατεία, ο Τραμπ ισχυρίστηκε ότι είχε δει «χιλιάδες και χιλιάδες» ανθρώπους στο Τζέρσεϊ Σίτι να πανηγυρίζουν καθώς κατέρρεε το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Δεν έχει παρουσιαστεί ποτέ κάποιο στοιχείο που να επιβεβαιώνει αυτή την αφήγηση.

Τον Σεπτέμβριο του 2019, ο Τραμπ κοινοποίησε ένα βίντεο υποστηρίζοντας ψευδώς ότι η Δημοκρατική βουλευτής Ιλχάν Ομάρ χόρευε στην επέτειο της 11ης Σεπτεμβρίου, γράφοντας: «Το νέο πρόσωπο του Δημοκρατικού Κόμματος!». Στην πραγματικότητα, το βίντεο προερχόταν από εκδήλωση της Congressional Black Caucus που είχε πραγματοποιηθεί σε εντελώς διαφορετική ημερομηνία.

Οι θεωρίες συνωμοσίας στο περιβάλλον του Τραμπ

Αρκετοί άνθρωποι από το άμεσο περιβάλλον του Τραμπ έχουν επίσης προωθήσει θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με την 11η Σεπτεμβρίου.

Η Ρεπουμπλικανή πρώην βουλευτής Μάρτζορι Τέιλορ Γκριν είχε κάποτε αμφισβητήσει αν ένα τρίτο αεροπλάνο είχε πράγματι προσκρούσει στο Πεντάγωνο στην Αλεξάντρια της Βιρτζίνια κατά την 11η Σεπτεμβρίου, σκοτώνοντας σχεδόν 200 ανθρώπους, πέραν όσων έχασαν τη ζωή τους στη Νέα Υόρκη. Αργότερα αναγνώρισε ότι ήταν λάθος της να διατυπώσει αυτόν τον ισχυρισμό.

Η Λόρα Λούμερ, ακροδεξιά ακτιβίστρια που έχει εξελιχθεί σε σημαντική σύμμαχο του Τραμπ, έχει κοινοποιήσει βίντεο το οποίο χαρακτηρίζει την 11η Σεπτεμβρίου «εσωτερική δουλειά».

Ο Άλεξ Τζόουνς, τον οποίο ο Τραμπ είχε επαινέσει κατά την προεδρική του εκστρατεία το 2016, είναι ιδρυτής της δεξιάς πλατφόρμας Infowars και γνωστός συνωμοσιολόγος. Διατάχθηκε να καταβάλει εκατομμύρια δολάρια ως αποζημίωση στις οικογένειες των θυμάτων της επίθεσης στο δημοτικό σχολείο Sandy Hook το 2012 στο Νιούταουν του Κονέκτικατ, την οποία είχε χαρακτηρίσει σκηνοθετημένη απάτη. Εδώ και χρόνια προωθεί επίσης τον ισχυρισμό ότι το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου κατέρρευσε μέσω «ελεγχόμενης κατεδάφισης».

Ο Τάκερ Κάρλσον και η νέα εκδοχή των θεωριών

Ο Τάκερ Κάρλσον, ένας από τους πλέον επιδραστικούς σχολιαστές της αμερικανικής Δεξιάς, έχει επίσης επανειλημμένα αμφισβητήσει την επίσημη εξήγηση για την κατάρρευση των πύργων του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου.

Πιο πρόσφατα, όμως, η προσοχή του Κάρλσον έχει στραφεί σε μια διαφορετική κατηγορία θεωριών συνωμοσίας σχετικά με την 11η Σεπτεμβρίου: εκείνες που εμπλέκουν το Ισραήλ.

«Θα αποχαρακτηρίσουμε τα αρχεία της 11ης Σεπτεμβρίου. Και τότε όλοι εκείνοι στο διαδίκτυο έλεγαν: “Α, οι Ισραηλινοί που χόρευαν. Αυτοί το έκαναν. Το Ισραήλ γνώριζε εκ των προτέρων για την 11η Σεπτεμβρίου”. Υπήρχαν μηνύματα που είχαν σταλεί στο Ισραήλ και προειδοποιούσαν για την 11η Σεπτεμβρίου. Όλα αληθινά, παρεμπιπτόντως», είπε ο Κάρλσον τον Μάρτιο.

Το επιχείρημά του είναι ότι το Ισραήλ ενδέχεται να είχε κίνητρο να αποκρύψει πληροφορίες σχετικά με τις επιθέσεις, προκειμένου να παρασύρει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και έτσι να εξυπηρετήσει ισραηλινά συμφέροντα.

Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν υποστηρίζονται από στοιχεία, ωστόσο αυτό δεν έχει εμποδίσει επιδραστικά πρόσωπα της αμερικανικής Δεξιάς να τους αξιοποιούν εκτεταμένα. Παράλληλα, το φαινόμενο δείχνει πώς οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να μεταλλάσσονται ανάλογα με το πολιτικό περιβάλλον.

Η Γάζα και η μεταβολή του πολιτικού κλίματος

Καθώς η υποστήριξη προς το Ισραήλ έχει μειωθεί σημαντικά μεταξύ των Αμερικανών, εν μέσω του γενοκτονικού πολέμου στη Γάζα και του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν, ορισμένοι πολιτικοί αναλυτές έχουν αναφέρει τον Κάρλσον ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της αλλαγής στάσης ορισμένων προσώπων της αμερικανικής Δεξιάς.

Έχοντας οικοδομήσει μεγάλο μέρος της καριέρας του στο Fox News υπερασπιζόμενος το Ισραήλ, ο Κάρλσον έχει αλλάξει δραματικά κατεύθυνση καθώς αυξάνεται η οργή για την αμερικανική υποστήριξη προς το Ισραήλ.

Και καθώς οι θεωρίες συνωμοσίας είναι ήδη βαθιά ριζωμένες σε μεγάλα τμήματα του κινήματος MAGA, ο Κάρλσον διοχετεύει ολοένα και περισσότερο υπαρκτές αντιδράσεις για τη Γάζα σε ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς περί ισραηλινής εμπλοκής στην 11η Σεπτεμβρίου — ισχυρισμούς που είναι πιθανό να βρουν πρόσφορο έδαφος στα περισσότερο συνωμοσιολογικά τμήματα της εκλογικής βάσης του Τραμπ.

«Οι συνωμοσιολόγοι δεν βρίσκονται πλέον στο περιθώριο»

«Οι θεωρίες συνωμοσίας αποτελούσαν πάντοτε μια πιθανή απειλή, όμως αυτή τη στιγμή η απειλή είναι ιδιαίτερα ορατή, επειδή οι άνθρωποι που τις προωθούν δεν βρίσκονται πλέον απλώς στο περιθώριο», δήλωσε ο Ντρόσον.

«Ορισμένοι υποστηρικτές θεωριών συνωμοσίας συγκαταλέγονται πλέον στους ισχυρότερους ανθρώπους του κόσμου».