Βιβλιοθεραπεία: Μπορεί η ανάγνωση ενός μυθιστορήματος βελτιώσει την ψυχική υγεία;

Μπορεί ένα μυθιστόρημα να βοηθήσει κάποιον να διαχειριστεί μια δύσκολη περίοδο, να κατανοήσει καλύτερα τα συναισθήματά του ή να αισθανθεί λιγότερο μόνος; Πάνω σε αυτή την ιδέα βασίζεται η βιβλιοθεραπεία, μια πρακτική που τα τελευταία χρόνια κερδίζει ολοένα μεγαλύτερη απήχηση στη Βρετανία και σε άλλες χώρες.

Η βιβλιοθεραπεία περιλαμβάνει την επιλογή και πρόταση βιβλίων με στόχο την υποστήριξη της ψυχικής ευεξίας. Μπορεί να αφορά εγχειρίδια αυτοβοήθειας και βιβλία ψυχολογίας, αλλά και λογοτεχνικά έργα των οποίων οι χαρακτήρες αντιμετωπίζουν εμπειρίες παρόμοιες με εκείνες του αναγνώστη.

Μια τέτοια εμπειρία είχε η Ελίζαμπεθ Ράσελ, εκπαιδευτικός και βιβλιοθηκονόμος από το Κονέκτικατ των ΗΠΑ. Το 2017, ενώ βρισκόταν αντιμέτωπη με ένα δύσκολο διαζύγιο και μια μακρά περίοδο κατάθλιψης, αναζήτησε τη βοήθεια μιας ειδικού στη «δημιουργική βιβλιοθεραπεία». Έπειτα από συζήτηση για τη ζωή, τις δυσκολίες και τις αναγνωστικές της προτιμήσεις, έλαβε μια εξατομικευμένη λίστα μυθιστορημάτων.

Όπως περιγράφει στο BBC, οι ιστορίες ανθρώπων που βρίσκονταν μπροστά σε δύσκολες προσωπικές αποφάσεις τη βοήθησαν να επεξεργαστεί όσα ζούσε και να μη νιώθει μόνη. Η ανάγνωση, όπως είπε, «άνοιξε» μέσα της κάτι που είχε ανάγκη να επουλωθεί.

Τα πιθανά οφέλη

Οι υποστηρικτές της βιβλιοθεραπείας εκτιμούν ότι η εμβύθιση σε έναν φανταστικό κόσμο μπορεί να λειτουργήσει ως ασφαλής χώρος επεξεργασίας φόβων, συγκρούσεων και επώδυνων συναισθημάτων. Μέσα από τις επιλογές και τα λάθη των ηρώων, ο αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει δικές του εμπειρίες, να ανακαλύψει διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης ή απλώς να απομακρυνθεί προσωρινά από την πίεση της καθημερινότητας.

Μελέτες έχουν συνδέσει την τακτική ανάγνωση με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και μοναξιάς, μεγαλύτερη κοινωνική σύνδεση και αυξημένη αυτοπεποίθηση. Η λογοτεχνία έχει επίσης συσχετιστεί με την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, τη μείωση στερεοτύπων και τη βελτίωση της ικανότητας έκφρασης, ιδιαίτερα στα παιδιά.

Στη Βρετανία, το πρόγραμμα Reading Well της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης The Reading Agency καταρτίζει από το 2013 λίστες βιβλίων για ανθρώπους που αντιμετωπίζουν κατάθλιψη, άνοια, διατροφικές διαταραχές και άλλες καταστάσεις. Οι τίτλοι επιλέγονται με τη συμμετοχή ειδικών και ανθρώπων με προσωπική εμπειρία, ενώ περισσότερα από 3,9 εκατομμύρια βιβλία έχουν δανειστεί μέσω συνεργαζόμενων βιβλιοθηκών.

Δεν είναι «φάρμακο» για όλους

Παρά το αυξανόμενο ενδιαφέρον, οι επιστήμονες εμφανίζονται επιφυλακτικοί απέναντι στην άποψη ότι η λογοτεχνία μπορεί να αντιμετωπίσει συγκεκριμένες ψυχικές διαταραχές.

Ο γνωσιακός επιστήμονας Τζέιμς Κάρνεϊ τονίζει ότι τα βιβλία δεν αποτελούν καθολική θεραπεία. Η επίδρασή τους εξαρτάται από τον άνθρωπο, το κείμενο, την ψυχική του κατάσταση και τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά με όσα διαβάζει. Παράλληλα, δεν έχει αποδειχθεί με επαρκείς κλινικές μελέτες ότι η μυθοπλασία μπορεί από μόνη της να θεραπεύσει καταστάσεις όπως η κατάθλιψη ή η μετατραυματική διαταραχή.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, ένα βιβλίο μπορεί να έχει αρνητική επίδραση. Έρευνα σε περίπου 900 ανθρώπους με εμπειρία διατροφικών διαταραχών διαπίστωσε ότι μυθιστορήματα με ήρωες που αντιμετώπιζαν παρόμοια προβλήματα συχνά επιδείνωναν τα συμπτώματά τους.

Οι ειδικοί υπογραμμίζουν, επομένως, ότι η βιβλιοθεραπεία δεν μπορεί να αντικαταστήσει την επαγγελματική ψυχολογική ή ιατρική υποστήριξη. Μπορεί όμως, όταν χρησιμοποιείται με προσοχή και σε συνδυασμό με άλλες μορφές θεραπείας, να αποτελέσει ένα πρόσθετο εργαλείο.

Ιδιαίτερη σημασία φαίνεται να έχει και η συζήτηση μετά την ανάγνωση. Οι λέσχες βιβλίου και οι ομαδικές αναγνώσεις επιτρέπουν στους συμμετέχοντες να μοιραστούν σκέψεις και δύσκολα συναισθήματα μέσα από την ασφαλή απόσταση που προσφέρει η μυθοπλασία.

Το βασικό μήνυμα των ειδικών είναι ότι δεν υπάρχει ένα βιβλίο κατάλληλο για όλους. Όταν μια ιστορία προσφέρει ανακούφιση και ουσιαστική σύνδεση, η ανάγνωση μπορεί να γίνει πολύτιμος σύμμαχος. Όταν προκαλεί δυσφορία ή ενισχύει αρνητικές σκέψεις, ο αναγνώστης θα πρέπει να αισθάνεται ελεύθερος να την αφήσει στην άκρη.