Στέφανος Παραστατίδης: Πώς πεθαίνουν οι Δημοκρατίες; Από μία σφαίρα στον chief of staff

Μην ξεχνάτε πως δίνετε μία μάχη, μάχη για την εξουσία. […] Το κόμμα μας δεν έχει ανάγκη από μιαν ακόμα γενιά προσεκτικών, συνετών, μειλίχιων, αποστασιοποιημένων ψευτοηγετών. […] Αυτό που χρειαζόμαστε είναι άνθρωποι έτοιμοι να αγωνιστούν με νύχια και με δόντια. […] Ποιος είναι ο βασικός στόχος ενός πολιτικού ηγέτη; […] Να εξασφαλίζει την πλειοψηφία, τη νίκη.

Αν κάποιος διάβαζε μόνο αυτό το απόσπασμα, θα μπορούσε εύκολα να υποθέσει ότι προέρχεται από κάποια σύγχρονη πολιτική συνέντευξη στην Ελλάδα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για λόγια του Newt Gingrich το 1978, τα οποία παραθέτουν οι Steven Levitsky και Daniel Ziblatt στο βιβλίο Πώς Πεθαίνουν οι Δημοκρατίες; (σελ. 218 της ελληνικής έκδοσης).

Οι δύο καθηγητές του Χάρβαρντ δεν παρουσιάζουν τον Gingrich απλώς ως έναν σκληρό πολιτικό. Υποστηρίζουν ότι υπήρξε ο άνθρωπος που εισήγαγε μια νέα πολιτική κουλτούρα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέχρι τότε, η λειτουργία του αμερικανικού πολιτικού συστήματος στηριζόταν σε δύο άγραφους κανόνες: την αμοιβαία ανοχή των αντιπάλων και τη θεσμική αυτοσυγκράτηση. Ο Gingrich απέρριψε και τα δύο. Δεν αντιμετώπιζε πλέον τον πολιτικό αντίπαλο ως νόμιμο συνομιλητή αλλά ως ηθικά διεφθαρμένο εχθρό. Στόχος δεν ήταν ο συμβιβασμός, αλλά η ολοκληρωτική επικράτηση.

Οι Levitsky και Ziblatt θεωρούν ότι αυτή η μετατόπιση άνοιξε τον δρόμο στην ακραία πόλωση που αργότερα επέτρεψε την άνοδο του Donald Trump. Οι δημοκρατίες, γράφουν, σπάνια πεθαίνουν πλέον με πραξικοπήματα. Πεθαίνουν σταδιακά, όταν η πολιτική μετατρέπεται σε πόλεμο και οι θεσμοί αντιμετωπίζονται ως εργαλεία διατήρησης της εξουσίας.

Αυτό ακριβώς είναι που καθιστά ενδιαφέρουσα τη συνέντευξη του πρώην γενικού γραμματέα του πρωθυπουργού, Γρηγόρη Δημητριάδη. Όχι επειδή αποδεικνύει αυτομάτως όσα περιγράφουν οι Levitsky και Ziblatt, αλλά επειδή η γλώσσα και οι αξίες που αναδεικνύει παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με το μοντέλο πολιτικής που εκείνοι αναλύουν.

Ο Δημητριάδης περιγράφει τον εαυτό του ως chief of staff, έναν άνθρωπο του οποίου η αποστολή ήταν η απόλυτη ταύτιση με τον πρωθυπουργό, καθώς αυτός που μιλάει είναι ο πρωθυπουργός. Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η φράση ότι έπρεπε να φάει τη σφαίρα για να μείνει πάνω το αφεντικό. Πρόκειται για μια μεταφορά του κεντρικού βάρους από τη θεσμική ευθύνη στην προσωπική πίστη. Ο πρώην Γενικός Γραμματέας δεν μιλά ως δημόσιος λειτουργός που λογοδοτεί στους θεσμούς, αλλά ως άνθρωπος που αναλαμβάνει το κόστος για να προστατεύσει τον πολιτικό του προϊστάμενο.

Οι Levitsky και Ziblatt αφιερώνουν σημαντικό μέρος του βιβλίου τους ακριβώς σε αυτή τη μετάβαση: από την πίστη στους θεσμούς στην πίστη στο πρόσωπο του ηγέτη. Όταν η προσωπική αφοσίωση υπερισχύει της θεσμικής λογοδοσίας, οι δημοκρατικοί μηχανισμοί αρχίζουν να φθείρονται, ακόμη κι αν οι εκλογές συνεχίζουν να διεξάγονται κανονικά.

Δεν είναι τυχαίο η διαρκής επίκληση ενός κώδικα τιμής αντανακλά την υποχρέωση σιωπής και ανάληψης ευθυνών προς όφελος του επικεφαλής, θυμίζοντας περισσότερο σχέσεις προσωπικής αφοσίωσης παρά τη λογική της δημοκρατικής διακυβέρνησης.

Οι Levitsky και Ziblatt αναφέρονται επανειλημμένα στους βαρόνους των πολιτικών κομμάτων που μετέτρεψαν τα κόμματα από εκπροσώπους των πολιτών σε πολιτικές οργανώσεις όπου η πίστη στον αρχηγό υπερισχύει της πίστης στους θεσμούς. Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη ισχυρής ηγεσίας. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η πολιτική σχέση μετατρέπεται σε σχέση προσωπικής προστασίας, όπου κάποιοι «τρώνε τη σφαίρα» ώστε να παραμείνει αλώβητος ο ηγέτης.

Από αυτή την άποψη, η συνέντευξη Δημητριάδη αποκτά ενδιαφέρον όχι μόνο για όσα (δεν) λέει σχετικά με τις υποκλοπές, αλλά κυρίως για την αντίληψη περί εξουσίας που αποκαλύπτει. Μια αντίληψη στην οποία η επιτυχία μετριέται με τη διατήρηση του ηγέτη στην κορυφή, η προσωπική πίστη εμφανίζεται υπέρτερη της θεσμικής λογοδοσίας και η ανάληψη πολιτικού κόστους παρουσιάζεται ως πράξη αφοσίωσης προς το αφεντικό.

Το βιβλίο των Levitsky και Ziblatt παραμένει επίκαιρο γιατί εξηγεί πως οι δημοκρατίες δεν υπονομεύονται μόνο όταν παραβιάζονται οι νόμοι, αλλά κυρίως όταν αλλάζει η ίδια η πολιτική κουλτούρα. Όταν οι θεσμοί παύουν να είναι ο τελικός αποδέκτης της πίστης και τη θέση τους καταλαμβάνει ο ηγέτης, τότε, η δημοκρατία καταρρέει από μία σφαίρα στον chief of staff. Αρχίζει να φθείρεται από τη στιγμή που κάποιοι θεωρούν αυτονόητο ότι η δουλειά τους είναι να τη δεχτούν για λογαριασμό του «αφεντικού», ομολογώντας πως οι ελεγκτικοί μηχανισμοί του Κοινοβουλίου και της Δικαιοσύνης δεν είναι σε θέση να διερευνήσουν θεσμικά την απόδοση ευθυνών και ότι η πολιτική λογοδοσία υποκαθίσταται από την προσωπική ανάληψη του κόστους.

*Ο Στέφανος Παραστατίδης είναι βουλευτής Κιλκίς και υπεύθυνος ΚΤΕ Παιδείας του ΠΑΣΟΚ – Κινήματος Αλλαγής, Στέφανος Παραστατίδης.