Λιγότερη ή περισσότερη πρωτεΐνη μάς βοηθά να γεράσουμε καλύτερα;

Εδώ και χρόνια, μεγάλο μέρος της έρευνας γύρω από τη μακροζωία έχει επικεντρωθεί στον περιορισμό των θερμίδων. Πολύ λιγότερο, όμως, έχει διερευνηθεί αν αντίστοιχα οφέλη μπορεί να προσφέρει η μείωση της πρωτεΐνης ή, ακόμη πιο συγκεκριμένα, ο περιορισμός ορισμένων αμινοξέων.

Μια νέα ανασκόπηση, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell Press Blue, συγκέντρωσε στοιχεία από περισσότερες από 350 επιστημονικές εργασίες και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης ή ορισμένων απαραίτητων αμινοξέων, όπως η ισολευκίνη και η μεθειονίνη, ενδέχεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς που συνδέονται με καλύτερη μεταβολική υγεία, υγιέστερη γήρανση και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής.

Οι συγγραφείς εξέτασαν δεδομένα από μικροοργανισμούς, ποντίκια, άλλα ζώα και ανθρώπους, αξιοποιώντας παρατηρητικές μελέτες, τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές και πειράματα σε κυτταρικές καλλιέργειες.

Η συνολική εικόνα ήταν ενδιαφέρουσα: η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης συνδέθηκε με μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας από τον οργανισμό, λιγότερο σωματικό λίπος και καλύτερη ρύθμιση της ινσουλίνης. Φαίνεται επίσης ότι αυξάνει τα επίπεδα της ορμόνης FGF21, η οποία συμμετέχει στη ρύθμιση του μεταβολισμού και έχει συσχετιστεί με μηχανισμούς προστασίας απέναντι στη γήρανση.

Όταν τα κύτταρα περνούν από την ανάπτυξη στην επιδιόρθωση

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανασκόπησης είναι ότι το αποτέλεσμα δεν φαίνεται να εξαρτάται απλώς από το πόση πρωτεΐνη καταναλώνουμε, αλλά και από ποια αμινοξέα φτάνουν στα κύτταρά μας και σε τι ποσότητες.

Η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης φαίνεται να περιορίζει τη δραστηριότητα του mTORC1 και, αντίθετα, να ενεργοποιεί το GCN2. Πρόκειται για δύο βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων τα κύτταρα αντιλαμβάνονται τη διαθεσιμότητα θρεπτικών συστατικών και προσαρμόζουν ανάλογα την ανάπτυξη και την απόκρισή τους στο στρες.

Με απλά λόγια, όταν συγκεκριμένα αμινοξέα βρίσκονται σε μικρότερη αφθονία, τα κύτταρα φαίνεται να εγκαταλείπουν για ένα διάστημα τη διαρκή κατάσταση «ανάπτυξης» και να στρέφονται περισσότερο στη συντήρηση και στην επιδιόρθωση.

Παράλληλα, ενισχύεται η αυτοφαγία, ο φυσικός μηχανισμός με τον οποίο τα κύτταρα απομακρύνουν κατεστραμμένα ή άχρηστα συστατικά.

Οι ερευνητές παρατήρησαν ακόμη μείωση των γηρασμένων κυττάρων, τα οποία συχνά αποκαλούνται «κύτταρα-ζόμπι». Πρόκειται για κύτταρα που έχουν υποστεί βλάβη και έχουν πάψει να διαιρούνται, αλλά δεν απομακρύνονται από τον οργανισμό. Αντίθετα, παραμένουν στους ιστούς και μπορούν να ενισχύουν τη χρόνια φλεγμονή.

Ο περιορισμός της πρωτεΐνης φάνηκε επίσης να βελτιώνει τη λειτουργία των μιτοχονδρίων —των δομών που παράγουν την ενέργεια των κυττάρων— και να μειώνει τις βλάβες που προκαλούνται στους ιστούς από τις δραστικές μορφές οξυγόνου.

Στις μελέτες σε ζώα, μάλιστα, τα αποτελέσματα ήταν ακόμη πιο εντυπωσιακά: τα πειραματόζωα που κατανάλωναν λιγότερη πρωτεΐνη έζησαν περισσότερο και εμφάνισαν μικρότερη ευπάθεια που σχετίζεται με τη γήρανση.

Η διαιτολόγος Κρίστιν Κερκπάτρικ, πρόεδρος της KAK Consulting και συνεργάτιδα του Τμήματος Ευεξίας και Προληπτικής Ιατρικής της Cleveland Clinic, επισημαίνει ότι το βασικό μήνυμα είναι πιο σύνθετο από το «τρώτε λιγότερη πρωτεΐνη».

«Η ανασκόπηση δείχνει ότι το όφελος δεν προκύπτει απλώς από τη μείωση της πρωτεΐνης, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά ο οργανισμός στα χαμηλότερα επίπεδα συγκεκριμένων αμινοξέων. Ο περιορισμός της πρωτεΐνης φαίνεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς που συνδέονται με τη μεταβολική υγεία και την κυτταρική επιδιόρθωση, ενώ περιορίζει άλλους που μπορεί να συμβάλλουν στη γήρανση», εξηγεί.

Στο ίδιο πνεύμα, η διαιτολόγος προληπτικής καρδιολογίας Μισέλ Ρούθενσταϊν σημειώνει ότι ο οργανισμός ενδέχεται να ωφελείται όταν δεν βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση ανάπτυξης.

«Η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης, ιδιαίτερα ορισμένων αμινοξέων, μπορεί να βοηθά τον οργανισμό να περνά λιγότερο χρόνο σε μια συνεχή κατάσταση “χτισίματος και ανάπτυξης” και περισσότερο χρόνο σε κατάσταση “επιδιόρθωσης και καθαρισμού”. Αυτό μπορεί να βελτιώνει τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται η ενέργεια και να περιορίζει το κυτταρικό στρες», αναφέρει.

Η ανασκόπηση ξεχωρίζει ιδιαίτερα τρία απαραίτητα αμινοξέα: ισολευκίνη, βαλίνη και μεθειονίνη. Ο περιορισμός τους φαίνεται να σχετίζεται με οφέλη για τη μεταβολική υγεία και τη μακροζωία.

Πιθανό όφελος μπορεί να προκύπτει και από τη μείωση ορισμένων μη απαραίτητων αμινοξέων, όπως η τυροσίνη και η κυστεΐνη.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όσο λιγότερα αμινοξέα καταναλώνει κάποιος τόσο καλύτερα. Αντίθετα, για τη γλυκίνη, τη σερίνη και την προλίνη τα στοιχεία που εξετάστηκαν υποδεικνύουν ότι η αυξημένη πρόσληψη ίσως έχει οφέλη.

Όπως τονίζει η Μισέλ Ρούθενσταϊν, «ο στόχος δεν είναι να αποφεύγουμε την πρωτεΐνη, αλλά να βρίσκουμε τη σωστή ποσότητα ώστε να διατηρούμε τη μυϊκή δύναμη και παράλληλα να υποστηρίζουμε τη μακροπρόθεσμη μεταβολική υγεία».

Γιατί το μήνυμα δεν είναι «φάτε λιγότερη πρωτεΐνη»

Η νέα έρευνα εξετάζει την πρωτεΐνη κυρίως μέσα από το πρίσμα των βιολογικών μηχανισμών της γήρανσης. Αυτό είναι διαφορετικό από μεγάλο μέρος της έως σήμερα βιβλιογραφίας, η οποία έχει επικεντρωθεί στον καθοριστικό ρόλο της πρωτεΐνης για τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, της δύναμης και της σωματικής λειτουργικότητας.

«Η μελέτη δεν λέει ότι πρέπει να σταματήσουμε να καταναλώνουμε πρωτεΐνη. Εξετάζει περισσότερο τη βιολογία της γήρανσης και τα μεταβολικά μονοπάτια παρά τη διατήρηση των μυών», διευκρινίζει η Μισέλ Ρούθενσταϊν.

Αντίστοιχα, η Κρίστιν Κερκπάτρικ σημειώνει ότι το πραγματικό ερώτημα ίσως δεν είναι απλώς πόσα γραμμάρια πρωτεΐνης τρώμε, αλλά ποιο είδος πρωτεΐνης επιλέγουμε και ποια αμινοξέα περιέχει.

«Αυτό που εξετάζεται είναι περισσότερο η πιθανή μείωση ορισμένων αμινοξέων, όπως της ισολευκίνης και της μεθειονίνης, και η ανάγκη να ισορροπήσουμε την αντίληψη ότι “όσο περισσότερη πρωτεΐνη τόσο το καλύτερο”, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τον τρόπο ζωής και την προέλευση της πρωτεΐνης», εξηγεί.

Η ίδια προειδοποιεί ότι η νέα μελέτη δεν πρέπει να οδηγήσει σε αυθαίρετες διατροφικές αλλαγές.

«Δεν θα ήθελα οι ασθενείς μου να διαβάσουν αυτή τη μελέτη και απλώς να αρχίσουν να τρώνε λιγότερη πρωτεΐνη. Χρειάζεται να εξετάζουν το είδος της πρωτεΐνης που καταναλώνουν και τις προσωπικές τους ανάγκες, με βάση την ηλικία, το επίπεδο δραστηριότητας, τον κίνδυνο χρόνιων παθήσεων ή τυχόν προβλήματα υγείας που ήδη υπάρχουν», τονίζει η Κρίστιν Κερκπάτρικ.

Οι σημερινές συστάσεις για επαρκή ή αυξημένη πρόσληψη πρωτεΐνης εξακολουθούν άλλωστε να στηρίζονται σε ισχυρά δεδομένα. Η πρωτεΐνη είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, τη μυϊκή αποκατάσταση, τη δύναμη και την πρόληψη της σαρκοπενίας, δηλαδή της απώλειας μυϊκού ιστού που συνδέεται με την ηλικία.

«Οι συστάσεις αυτές εξακολουθούν να υποστηρίζονται καλά από μελέτες σε ανθρώπους. Επομένως, το μήνυμα δεν είναι ότι πρέπει απλώς να τρώμε λιγότερη πρωτεΐνη, αλλά ότι χρειάζεται να εξετάζουμε πιο προσεκτικά το είδος της και τους υπόλοιπους παράγοντες που σχετίζονται με τη γήρανση», επισημαίνει η Κερκπάτρικ.

Η Ρούθενσταϊν συμφωνεί ότι η υψηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης παραμένει πολύτιμη, ιδιαίτερα όταν ο στόχος είναι η διατήρηση της δύναμης.

«Η μεγαλύτερη πρόσληψη πρωτεΐνης εξακολουθεί να είναι σημαντική για τη μυϊκή μάζα, τη δύναμη και την αποκατάσταση, ιδιαίτερα όσο μεγαλώνουμε και όταν ασκούμαστε. Παράλληλα, η ανασκόπηση δείχνει ότι χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης ή περιορισμός συγκεκριμένων αμινοξέων ενδέχεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς μακροζωίας και να βελτιώνει τη μεταβολική υγεία», αναφέρει.

Δεν υπάρχει, επομένως, μία ποσότητα πρωτεΐνης που να είναι ιδανική για όλους. Οι ανάγκες εξαρτώνται από την ηλικία, το επίπεδο φυσικής δραστηριότητας, τους στόχους και τη γενική κατάσταση υγείας.

Μετά τα 65, η ισορροπία αλλάζει

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανασκόπησης αφορά την ηλικία. Παρότι η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης μπορεί να έχει μεταβολικά οφέλη στη νεότερη και στη μέση ηλικία, ο περιορισμός της μπορεί να γίνει προβληματικός μετά τα 65 χρόνια.

Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ενήλικες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να μην προσλαμβάνουν αρκετή πρωτεΐνη, να χάσουν μυϊκή μάζα και δύναμη και να εμφανίσουν σαρκοπενία και ευπάθεια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η μείωση της πρωτεΐνης μπορεί να είναι ακατάλληλη ή ακόμη και να αντενδείκνυται.

Η Κρίστιν Κερκπάτρικ θεωρεί ότι αυτό είναι ίσως ένα από τα σημεία που κινδυνεύουν να χαθούν μέσα στη συζήτηση για τις πιθανές επιδράσεις της πρωτεΐνης στη μακροζωία.

«Αν υπάρχει κάτι που ίσως δεν τονίζεται αρκετά, είναι ο πολύ καλά τεκμηριωμένος ρόλος της πρωτεΐνης στη διατήρηση της μυϊκής μάζας», σημειώνει.

Η Μισέλ Ρούθενσταϊν προσθέτει ότι η ανασκόπηση δεν συνυπολογίζει πλήρως τη σημασία της μυϊκής μάζας, της άσκησης με αντιστάσεις και του συνολικού διατροφικού προτύπου.

Εδώ βρίσκεται και μία ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη συγκεκριμένη έρευνα και σε πολλές προηγούμενες.

Η νέα ανασκόπηση δίνει έμφαση στην κυτταρική μακροζωία: στους μηχανισμούς που επιτρέπουν στα κύτταρα να παραμένουν υγιή και λειτουργικά σε μοριακό επίπεδο.

Άλλες μελέτες εστιάζουν περισσότερο στη λειτουργική μακροζωία, δηλαδή στη δυνατότητα ενός ανθρώπου να παραμένει δυνατός, κινητικός και αυτόνομος μέχρι μεγάλη ηλικία, χωρίς να εμφανίζει έντονη σωματική ευπάθεια.

Οι δύο στόχοι δεν ταυτίζονται πάντοτε, αλλά είναι εξίσου σημαντικοί. Δεν αρκεί τα κύτταρα να γερνούν πιο αργά εάν στο μεταξύ χάνεται μυϊκή μάζα, δύναμη και αυτονομία.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της ανασκόπησης είναι, επομένως, ότι ίσως μεγαλύτερη σημασία από τη συνολική ποσότητα πρωτεΐνης να έχει το είδος των αμινοξέων που καταναλώνουμε.

«Η μεγαλύτερη έκπληξη δεν ήταν ότι η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης φάνηκε ωφέλιμη, αλλά ότι συγκεκριμένα αμινοξέα μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία από τη συνολική ποσότητα», αναφέρει η Κρίστιν Κερκπάτρικ, τονίζοντας ότι χρειάζονται περισσότερες μελέτες σε ανθρώπους.

Οι ερευνητές κάνουν επίσης διάκριση ανάμεσα στις διαφορετικές πηγές πρωτεΐνης. Τα έως σήμερα δεδομένα δείχνουν ότι η φυτική πρωτεΐνη έχει συσχετιστεί με μικρότερο κίνδυνο ευπάθειας σε σχέση με τη ζωική.

Ωστόσο, ένας σημαντικός περιορισμός της νέας ανασκόπησης είναι ότι μεγάλο μέρος των στοιχείων για τη μακροζωία προέρχεται από πειράματα σε ζώα.

«Ο μεγαλύτερος περιορισμός είναι ότι μεγάλο μέρος της έρευνας βασίζεται σε ζωικά μοντέλα. Χρειαζόμαστε περισσότερα μακροχρόνια δεδομένα από ανθρώπους», τονίζει η Μισέλ Ρούθενσταϊν.

Το βασικό συμπέρασμα είναι, τελικά, ότι οι ανάγκες μας σε πρωτεΐνη μεταβάλλονται στη διάρκεια της ζωής. Η ποσότητα που μπορεί να είναι κατάλληλη σε έναν νεότερο ή μεσήλικα ενήλικα δεν είναι κατ’ ανάγκην η κατάλληλη για έναν άνθρωπο άνω των 65 ετών.

Όπως συνοψίζει η Κρίστιν Κερκπάτρικ, «η υγιής γήρανση έχει πολλούς στόχους: τη διατήρηση της μυϊκής μάζας, την προστασία της μεταβολικής υγείας, τη μείωση της ευπάθειας και τη στήριξη της γνωστικής λειτουργίας. Η πρωτεΐνη είναι μόνο ένα κομμάτι ενός μεγαλύτερου παζλ. Το σημαντικό είναι να βρεθεί η καλύτερη εξατομικευμένη προσέγγιση, ώστε να μη ζούμε απλώς περισσότερο, αλλά και καλύτερα».