O επόμενος μεγάλος οικονομικός βραχνάς της Ευρώπης

Οι πυρκαγιές που πλήττουν φέτος τη νοτιοδυτική Ευρώπη, οι καταστροφικές πλημμύρες στην Ισπανία το 2024 και εκείνες στη Γερμανία και τις γειτονικές χώρες το 2021 αναδεικνύουν μια νέα δημοσιονομική πρόκληση για την Ευρώπη: ποιος θα πληρώσει το ολοένα μεγαλύτερο κόστος των ακραίων καιρικών φαινομένων.

Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται ήδη να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες και να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις που προκαλεί η γήρανση του πληθυσμού, η κλιματική κρίση προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα πίεσης στα δημόσια οικονομικά.

«Το πρόβλημα είναι ότι αυτά τα φαινόμενα γίνονται όλο και πιο επαναλαμβανόμενα», επισημαίνει στο Reuters o Federico Barriga-Salazar, επικεφαλής αξιολόγησης κρατικού χρέους Δυτικής Ευρώπης στη Fitch.

Όπως εξηγεί, όταν μια κυβέρνηση διαθέτει ήδη περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια, οι αυξανόμενες ζημιές από φυσικές καταστροφές την αναγκάζουν να κάνει δύσκολες επιλογές μεταξύ διαφορετικών κατηγοριών δαπανών.

Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς η Ευρώπη αποτελεί την ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρο στον κόσμο.

Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα προκάλεσαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση οικονομικές απώλειες περίπου 822 δισ. ευρώ μεταξύ 1980 και 2024.

Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1/4 αυτών των ζημιών καταγράφηκε μόνο κατά την τελευταία τετραετία.

Την ίδια στιγμή, τα δημόσια ελλείμματα στην Ευρωζώνη βρίσκονται κατά μέσο όρο κοντά στο 3% του ΑΕΠ. Οι καταστροφικές πλημμύρες της Ισπανίας το 2024, οι χειρότερες στην Ευρώπη εδώ και πέντε δεκαετίες, εκτιμάται ότι συνεπάγονται κόστος ανοικοδόμησης αντίστοιχο με 0,7 ποσοστιαίες μονάδες του ισπανικού ΑΕΠ για την περίοδο 2024-2026.

Ασφαλιστικό κενό – Εκτεθειμένη η Ελλάδα

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι το τεράστιο ασφαλιστικό κενό. Μόλις το 25% των ζημιών από καταστροφές που συνδέονται με το κλίμα είναι ασφαλισμένο στην ΕΕ, ενώ σε ορισμένες χώρες το ποσοστό κάλυψης βρίσκεται κάτω από το 5%.

Μάλιστα, υπάρχουν φόβοι ότι η ασφαλιστική κάλυψη θα περιοριστεί περαιτέρω αναλογικά με το συνολικό κόστος, όσο τα ακραία φαινόμενα γίνονται συχνότερα.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των πλημμυρών του 2021. Σύμφωνα με το Bruegel, στο Βέλγιο το μεγαλύτερο μέρος των ζημιών καλύφθηκε ασφαλιστικά. Αντίθετα, στη Γερμανία η χαμηλή ασφαλιστική κάλυψη είχε ως αποτέλεσμα το κράτος να διαθέσει περίπου 30 δισ. ευρώ δημόσιου χρήματος.

Ιδιαίτερα εκτεθειμένη εμφανίζεται και η Ελλάδα, καθώς η οικονομία της εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τον τουρισμό και βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενους κινδύνους από καύσωνες και δασικές πυρκαγιές.

Η χώρα μας εξετάζει τρόπους για την ενίσχυση της ασφαλιστικής κάλυψης, αλλά και για τη θωράκιση των υποδομών ύδρευσης και ενέργειας σε τουριστικές περιοχές.

Στην Πορτογαλία, μετά τις μεγάλες πλημμύρες στις αρχές του 2026, ανακοινώθηκαν σχέδια για υποχρεωτική ασφάλιση κατοικιών, με τη στήριξη ειδικού ταμείου φυσικών καταστροφών και σεισμών.

Το σχέδιο της ΕΚΤ και ο κίνδυνος

Μία ακόμη πιθανή λύση είναι τα λεγόμενα ομόλογα καταστροφών (catastrophe bonds), μέσω των οποίων επενδυτές εξασφαλίζουν υψηλές αποδόσεις, αλλά κινδυνεύουν να χάσουν μέρος ή ακόμη και το σύνολο του κεφαλαίου τους εάν σημειωθεί μια προκαθορισμένη φυσική καταστροφή. Ωστόσο, η λύση αυτή έχει σημαντικό κόστος για τα κράτη. «Αν συμβεί το γεγονός, πληρώνει αμέσως. Μπορεί όμως να περάσουν πέντε χρόνια χωρίς να συμβεί τίποτα και εσύ να έχεις πληρώσει 8% τον χρόνο», σημειώνoυν αναλυτές.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει προτείνει τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος δημόσιας και ιδιωτικής αντασφάλισης για τους κινδύνους από φυσικές καταστροφές, το οποίο θα υποστηρίζεται από ευρωπαϊκό ταμείο χρηματοδότησης καταστροφών.

Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να περάσουν από τις έκτακτες παρεμβάσεις μετά από κάθε καταστροφή σε μόνιμους μηχανισμούς πρόληψης, προσαρμογής και κατανομής του κινδύνου.

Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ έχει υποστηρίξει ότι «πράσινες» επενδύσεις ύψους μόλις 0,1% του ΑΕΠ θα μπορούσαν να αποτρέψουν οικονομικές ζημιές οκταπλάσιου ύψους και απώλειες φορολογικών εσόδων τριπλάσιες της αρχικής επένδυσης.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται το φθινόπωρο να παρουσιάσει προτάσεις για την κλιματική ανθεκτικότητα και τη διαχείριση κινδύνων, ενώ η Κομισιόν εξετάζει τρόπους περιορισμού του ασφαλιστικού κενού έως το τέλος του έτους.