ΤΑ ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΑ ΤΗΣ ΣΥΡΟΥ ΕΚΠΕΜΠΟΥΝ ΑΚΟΜΗ SOS

Τα επιβλητικά νεοκλασικά που κοσμούν την πρωτεύουσα των Κυκλάδων αποτελούν αρχιτεκτονικά κομψοτεχνήματα και ζωντανά κατάλοιπα μιας εποχής που η Ερμούπολη μεσουρανούσε.

Σήμερα, αρκετά από τα νεοκλασικά της Σύρου μαραζώνουν και μοιάζουν εγκαταλελειμμένα.

Ιστορικά κτίρια παρουσιάζουν σοβαρές φθορές, που χρόνο με τον χρόνο επιδεινώνονται, με κίνδυνο ακόμα και να καταπέσουν και τους τοπικούς παράγοντες να ανησυχούν πως μαζί τους χάνεται μία πολύτιμη κληρονομιά.

Η κατάσταση πλέον είναι καλύτερη από εκείνη που αντίκριζε ο οικονομολόγος, πολιτιστικός διαχειριστής και συγγραφέας, Χάρης Βεκρής, τον Δεκέμβριο του 2020, όταν δημιούργησε την ομάδα “Τα νεοκλασικά της Σύρου εκπέμπουν SOS“.

“Η ομάδα, ακόμα και εν μέσω πανδημίας, συνέβαλε στο να δημιουργηθεί ένα αυξημένο ενδιαφέρον για τον αρχιτεκτονικό πλούτο του νησιού, με αποτέλεσμα τα τελευταία χρόνια, να έχουν αγοραστεί αρκετά νεοκλασικά κτίρια που μαράζωναν για δεκαετίες, κάποια από αυτά να έχουν ήδη αναπαλαιωθεί και αξιοποιηθεί, ενώ κάποια βρίσκονται στη διαδικασία έκδοσης των απαιτούμενων αδειών, προκειμένου οι νέοι ιδιοκτήτες τους να ξεκινήσουν την επισκευή τους. Ο αριθμός των ερειπωμένων και επικίνδυνων κτιρίων έχει μεν μειωθεί, όμως είναι πολλά ακόμα τα κτίρια των οποίων η κατάσταση έχει επιδεινωθεί“, εξήγησε.

Σύμφωνα με τον κ. Βεκρή, με εξαίρεση δύο κτίρια στο κέντρο της πόλης, στην Πλατεία Μιαούλη, το Δημαρχείο που έχει ξεκινήσει “με πολύ αργούς ρυθμούς” η αποκατάσταση των προσόψεων του και το πρώην Ξενοδοχείο “Κυκλαδικόν”, που ανήκει στο “Κληροδότημα Άννης Κουτσοδόντη”, και με απόφαση του Περιφερειακού Συμβουλίου θα επισκευαστεί για να μεταφερθούν εκεί τα γραφεία της Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, και ακόμα ένα κτίριο που ανήκει στο Μπαμπαγιώτειο Ίδρυμα και αποκαταστάθηκε πλήρως πρόσφατα, “για όλα τα υπόλοιπα η κατάσταση προκαλεί θλίψη”.

Ιστορικά κτίρια όπως,

• το Λοιμοκαθαρτήριο στην περιοχή των Λαζαρέττων,
• η Έπαυλη Βαφειαδάκη στα Χρούσσα,
• η Οικία ιδιοκτησίας Σταματίου Κ. Πρωίου στην περιοχή της Μεταμόρφωσης (χαρακτηρισμένη με απόφαση του Υπ. Πολιτισμού ως έργο τέχνης και ιστορικό διατηρητέο μνημείο, ιδιοκτησίας Κληροδοτήματος Σταματίου Πρωϊου),
• η Οικία Νίκολας Κάλας στα Χρούσσα και πολλά ακόμη “παραμένουν στο έλεος του χρόνου”.

Για τον ιστορικό Φάρο στη νησίδα Διδύμη, πάντως, διαφαίνεται πλέον μια προοπτική διάσωσης.

Τον Αύγουστο του 2026 έγινε γνωστό ότι εντάσσεται, μαζί με ακόμη τρεις φάρους του ελληνικού φαρικού δικτύου, σε πρόγραμμα εκπόνησης τεχνικών μελετών από το Πολυτεχνείο Κρήτης, ανοίγοντας τον δρόμο για τη μελλοντική αποκατάστασή του.

211 κτίρια σε κίνδυνο;

Το μέγεθος του προβλήματος είχε επιχειρήσει να αποτυπώσει συστηματικά το 2022 ο Σύλλογος Μελετητών Μηχανικών Νομού Κυκλάδων, μέσα από εκτεταμένη καταγραφή των επικίνδυνων κτιρίων και ερειπίων της Ερμούπολης.

Σε περίπου 5.000 ιδιοκτησίες είχαν εντοπιστεί 482 κτίρια με πολύ σοβαρές φθορές, από τα οποία 211 είχαν χαρακτηριστεί άκρως επικίνδυνα.

Σήμερα κάποια έχουν επισκευαστεί και άλλα βρίσκονται σε δυσμενέστερη κατάσταση, ωστόσο, όπως ανέφερε στο NEWS 24/7 η αρχιτέκτοντας και μέλος του Συλλόγου, Άρια Χαραλαμπίδη, 4 χρόνια μετά την αυτοψία, δεν υπάρχει επικαιροποιημένη καταγραφή που να δείχνει πώς έχει εξελιχθεί η κατάσταση αυτών των κτιρίων ενώ, παρότι υπήρξε σχετική πρόταση, δεν προχώρησε η δημιουργία κάποιου μηχανισμού συστηματικής παρακολούθησης.

Παράλληλα, όπως μας εξήγησε, οι προσπάθειες να συσταθεί σχετική επιτροπή στον Δήμο δεν ευόδωσαν, με την καταγραφή του 2022 να αποτελεί την τελευταία οργανωμένη προσπάθεια συνολικής αποτύπωσης της κατάστασης των αρχοντικών της Σύρου.

Όταν ρωτήσαμε ποια κτίρια σήμερα κινδυνεύουν περισσότερο, η απάντηση που λάβαμε ήταν ενδεικτική: “Πάρα πολλά”.

Το ζήτημα, όπως τόνισε, δεν αφορά μόνο τη διάσωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Τα εγκαταλελειμμένα και ετοιμόρροπα κτίρια μπορούν να αποτελέσουν κίνδυνο και για τους ίδιους τους κατοίκους, σε μια ζωντανή πόλη όπως η Ερμούπολη, όπου εκατοντάδες άνθρωποι, και ιδιαίτερα παιδιά, παίζουν και κινούνται καθημερινά δίπλα τους.

Σημειώνεται ότι η φθορά των ιστορικών κτιρίων της Ερμούπολης συνδέεται και με τις ιδιαίτερες συνθήκες του νησιού.

Σύμφωνα με στοιχεία του HERMON, ενός προγράμματος παρακολούθησης ιστορικών κτιρίων της Ερμούπολης, η γειτνίαση με τη θάλασσα, οι μεταβολές της θερμοκρασίας και της υγρασίας, οι ισχυροί άνεμοι και η σεισμική δραστηριότητα σταδιακά επηρεάζουν αρνητικά τα κτίρια και τα αρχιτεκτονικά τους στοιχεία.

Αποκατάσταση “δύο ταχυτήτων”

Ο κυριότερος παράγοντας που έχει συμβάλλει στην αποκατάσταση αρκετών αρχοντικών είναι η ιδιωτική πρωτοβουλία.

Ο Χάρης Βεκρής αναφέρει αρκετά παραδείγματα αρχοντικών που αποκαταστάθηκαν τα τελευταία χρόνια από ιδιώτες και απέκτησαν νέα χρήση, είτε ως κατοικίες είτε ως (πολυτελή) ξενοδοχεία και ξενώνες.

Ανάμεσά τους το Palazzo Santa Maria, το Argini, το Hotel Aristide, ο ξενώνας 6 Roosevelt Str., το 5 Hermoupolis Concept Sites, το ξενοδοχείο Πλόες και το Castro Hotel.

Η εξέλιξη αυτή έδωσε “ζωή” σε πανέμορφα νεοκλασικά που ρήμαζαν και επέτρεψε σε εκατοντάδες κόσμου να περιηγηθεί στο εσωτερικό τους και να βιώσει, έστω και ως φιλοξενούμενος, την αίγλη της αστικής Ερμούπολης του 19ου αιώνα.

Να περιηγηθεί στα ψηλοτάβανα δωμάτια, να χαζέψει τις περίτεχνες οροφογραφίες και τοιχογραφίες, να περπατήσει στα ξύλινα δάπεδα ή να ανεβοκατέβει τις μαρμάρινες σκάλες, να ανακαλύψει διακοσμητικές λεπτομέρειες και, τελικά, να πάρει μια γεύση από τον πλούτο και την αισθητική της εποχής.

“Τα τελευταία πέντε χρόνια στην Ερμούπολη μπορούμε να εντοπίσουμε αρκετά παραδείγματα εξαιρετικής αποκατάστασης αρχοντικών από ιδιώτες, που είτε τα χρησιμοποιούν σήμερα για κατοικίες είτε για ξενοδοχεία και ξενώνες πολυτελείας. Αντίθετα, τα κτίρια που ανήκουν στο Δημόσιο και σε κληροδοτήματα συνεχίζουν να κινδυνεύουν, παρατημένα στην τύχη τους”, ανέφερε.

Κατά τον ίδιο, η αποκατάσταση “δύο ταχυτήτων” των αρχοντικών της Σύρου συνδέεται τόσο με τη γραφειοκρατία του Δημοσίου όσο και με εμπόδια που μπορούν να προκύψουν από τα καταστατικά των κληροδοτημάτων.

Στο ζήτημα της γραφειοκρατίας συγκλίνει και η κ. Χαραλαμπίδου του Συλλόγου Μελετητών Μηχανικών Νομού Κυκλάδων, χαρακτηρίζοντάς την το σημαντικότερο εμπόδιο για την αποκατάσταση των ιστορικών κτιρίων.

Ο κ. Βεκρής έκανε λόγο για μια πολυεπίπεδη και κυρίως χρονοβόρα διαδικασία. Όπως μας εξήγησε:

“Για να εγκριθεί η αρχιτεκτονική μελέτη, χρειάζεται γνωμοδότηση από την αρμόδια Εφορεία (π.χ. Νεότερών Μνημείων για την Ερμούπολη ή Βυζαντινών Αρχαιοτήτων για την Άνω Σύρο). Ακολούθως, απόφαση από το “Τοπικό Συμβούλιο” ή σπανιότερα, αν το έργο είναι μεγαλύτερο, από το “Κεντρικό Συμβούλιο” και τελικά, η οριστική έγκριση από την αρμόδια Εφορεία του ΥΠΠΟ. Παράλληλα, χρειάζεται έγκριση από το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής. Αν έχεις έγκριση και από τα δύο γνωμοδοτικά όργανα και αυτές συμφωνούν, μπορείς να απευθυνθείς στην τοπική πολεοδομία για έκδοση της άδειας”.

Αυτή η καθαρά γραφειοκρατική διαδικασία “μπορεί να διαρκέσει από δύο έως τέσσερα έτη”. Και όλα αυτά πριν αρχίσει η ίδια η αποκατάσταση.

“Αν υπολογίσουμε και το χρονικό διάστημα της κατασκευής και αποκατάστασης του κτιρίου, γίνεται εύκολα αντιληπτό πως δύσκολα θα μπει κάποιος σε αυτή την περιπέτεια, ανεξαρτήτως του αν έχει ή όχι τα χρήματα”, σημείωσε.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι ήδη από το 2020, όταν και δημιουργήθηκε η πρωτοβουλία “Τα αρχοντικά της Σύρου εκπέμπουν SOS”, η γραφειοκρατία και οι σχεδόν αέναες διαδικασίες αδειοδότησης είχαν αναδειχθεί ως το μεγαλύτερο τροχοπέδη στην αποκατάσταση κτιρίων που χρήζουν άμεσης “διάσωσης”.

Έξι χρόνια μετά, η εικόνα παραμένει ουσιαστικά ίδια.

Η περίπτωση του Λοιμοκαθαρτηρίου

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι το Λοιμοκαθαρτήριο της Σύρου, στα Λαζαρέττα, ένα ιστορικό κτίριο που παραμένει εδώ και χρόνια σε κρίσιμη κατάσταση.

Το επιβλητικό ιστορικό συγκρότημα δεσπόζει στην είσοδο του λιμανιού, ενώ το περίπλοκο ιδιοκτησιακό καθεστώς του παραμένει εδώ και δεκαετίες ένα από τα βασικά εμπόδια για την αξιοποίησή του.

Τον Σεπτέμβριο του 2021, κατά τη διάρκεια επίσκεψής της στη Σύρο, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη είχε αναφερθεί στην προοπτική μετατροπής του σε Διαχρονικό Μουσείο. Κάτι που μέχρι σήμερα, πέντε χρόνια μετά, δεν έχει πραγματοποιηθεί.

Ο κ. Βεκρής υποστηρίζει ότι οι τότε εξαγγελίες έγιναν χωρίς να έχει προηγηθεί επαρκής διερεύνηση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος του ακινήτου, το οποίο, όπως λέει, “σέρνεται εδώ και δεκαετίες στα δικαστήρια”.

Για τον ίδιο, η προτεραιότητα σήμερα είναι η διάσωση του ίδιου του κτιρίου.

“Η σημαντικότητα αυτού του ιστορικού κτιρίου που δεσπόζει στην είσοδο του λιμανιού του νησιού και η τραγική κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει απαιτεί άμεσες και ουσιαστικές ενέργειες από τον Δήμο Σύρου-Ερμούπολης”, τόνισε, προειδοποιώντας, μάλιστα, ότι διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος “μια από τις επόμενες ημέρες να ξυπνήσουμε και στη θέση του να αντικρίσουμε ένα βουνό από πέτρες, χώμα και δοκάρια“.

Οι πρωτοβουλίες για τη διάσωση των αρχοντικών της Σύρου

Η προβληματική κατάσταση εκατοντάδων ιστορικών κτιρίων της Ερμούπολης αποτελεί ένα γνωστό πρόβλημα. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί διαφορετικές πρωτοβουλίες για την καταγραφή, την ανάδειξη και την παρακολούθησή τους.

Μία από τις σημαντικότερες ήταν το HERMeS – HERitage Management e-Society, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ψηφιακή βάση για περισσότερα από 1.200 ιστορικά κτίρια της Ερμούπολης. Το εγχείρημα βραβεύτηκε το 2015 με ευρωπαϊκό βραβείο πολιτιστικής κληρονομιάς Europa Nostra.

Από την ίδια προσπάθεια προέκυψε και η δράση “100 Κτήρια – 100 Ιστορίες”, που επιχείρησε να συνδέσει την αρχιτεκτονική με τη μνήμη της πόλης, συγκεντρώνοντας τις ιστορίες ανθρώπων και κτιρίων.

Ακολούθησε το HERMON – HERitage MONitor, ένα σύστημα για την παρακολούθηση της κατάστασης επιλεγμένων ιστορικών κτιρίων και μνημείων της Ερμούπολης.

Σε δέκα κτίρια εγκαταστάθηκαν αισθητήρες για την καταγραφή παραμέτρων όπως η υγρασία και η θερμοκρασία των υλικών, οι δονήσεις, οι μεταβολές στην κλίση και η εξέλιξη ρωγμών. Ανάμεσά τους βρίσκονταν το Δημαρχείο, το Λαζαρέτο, ο Φάρος και το Πνευματικό Κέντρο.

Στα τέλη του 2020 δημιουργήθηκε και η ομάδα “Τα νεοκλασικά της Σύρου εκπέμπουν SOS”, η οποία μέσα από φωτογραφίες, παρεμβάσεις και δημόσιες συζητήσεις με μηχανικούς και θεσμικούς φορείς επιχείρησε να επαναφέρει την κατάσταση των κτιρίων στο επίκεντρο του δημόσιου ενδιαφέροντος.

Και το 2022 ακολούθησε η εκτεταμένη καταγραφή του Συλλόγου Μελετητών Μηχανικών Νομού Κυκλάδων.

Γιατί η αρχιτεκτονική κληρονομιά της Ερμούπολης έχει σημασία

Η Ερμούπολη είναι μια σχετικά “νέα” πόλη, αλλά με εξαιρετικά πυκνή ιστορία.

Ιδρύθηκε επίσημα το 1826, μέσα στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης, από πρόσφυγες που έφτασαν στη Σύρο από τη Χίο, τα Ψαρά, τη Μικρά Ασία και άλλες περιοχές. Μέσα σε ελάχιστες δεκαετίες εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά, ναυτιλιακά και οικονομικά κέντρα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, ενώ έως το 1860 το λιμάνι της Σύρου ήταν το πρώτο εμπορικό λιμάνι της χώρας.

Η οικονομική αυτή άνθηση αποτυπώθηκε στην ίδια την πόλη.

Μεγαλοαστικές κατοικίες, αρχοντικά, δημόσια κτίρια, θέατρα και ναοί οικοδομήθηκαν με έντονες επιρροές από τον νεοκλασικισμό και τον ρομαντισμό, αλλά και από ιταλικά και βαυαρικά αρχιτεκτονικά πρότυπα. Σημαντικοί Έλληνες και Ευρωπαίοι αρχιτέκτονες συνέβαλαν στη διαμόρφωση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας της Ερμούπολης.

Το Δημαρχείο, το Θέατρο Απόλλων, η Λέσχη Ελλάς, οι επαύλεις στα Βαπόρια και τα εκατοντάδες μικρότερα νεοκλασικά δεν είναι απλώς μεμονωμένα όμορφα κτίρια. Αποτελούν τμήματα ενός ενιαίου ιστορικού αστικού συνόλου που αποτυπώνει την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της πόλης τον 19ο αιώνα.