ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΑΓΚΡΑΤΙ, ΚΑΠΟΙΟΙ ΚΑΛΛΙΕΡΓΟΥΝ ΤΗΝ ΤΡΟΦΗ ΤΟΥΣ

Στις πλαγιές της Όσσας, λίγα χιλιόμετρα πριν φτάσουμε στο χωριό Ανατολή Αγιάς, βρίσκεται η Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου. Ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα από τον οσιομάρτυρα Άγιο Δαμιανό και το 2000 ανασυστάθηκε από μία ομάδα μοναζουσών. Γύρω από το παλιό βυζαντινό μοναστήρι του 1530 έχει αναπτυχθεί ένα ολόκληρο οικοσύστημα –που θα μπορούσε να αποτελεί πρότυπο για κάθε χωριό της Ελλάδας– βασισμένο στις αρχές της κυκλικής οικονομίας.

Αδελφές από διαφορετικά μέρη του κόσμου, από το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γερμανία μέχρι την Ιαπωνία και φυσικά την Ελλάδα, αποτελούν μια κοινότητα που δεν χρειάζεται να πιστεύει κανείς στον Θεό για να την εκτιμήσει. Η αλληλεγγύη, η αυτάρκεια και η ολιγάρκεια που χαρακτηρίζουν τον τρόπο ζωής τους είναι από μόνες τους άξιες θαυμασμού.

Την ίδια στιγμή, οι μοναχές βλέπουν τους κήπους τους πλούσιους, τα ζώα τους υγιή και το περιβάλλον όπου ζουν ως «μία πρόγευση του παραδείσου», όπως είναι και το μήνυμα της Μονής. Καλλιεργούν τα δικά τους κηπευτικά, παράγουν γάλα, τυρί, γιαούρτι και κεφίρ, φροντίζουν τα ζώα τους, συλλέγουν βότανα και φτιάχνουν μαρμελάδες, γλυκά του κουταλιού και άλλα προϊόντα.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, που αγαλλιάζει όσο να πεις την ψυχή, διοργανώθηκε μία ακόμη Πανθεσσαλική Γιορτή Ανταλλαγής Παραδοσιακών Σπόρων (η 15η για την ακρίβεια), σε συνεργασία με το Δίκτυο Σιτώ. Η ηγουμένη Θεοδέκτη της Μονής είναι, άλλωστε, ανάμεσα στα ιδρυτικά μέλη του δικτύου που δραστηριοποιείται γύρω από τη διάσωση, την παραγωγή και τη διάδοση παραδοσιακών ποικιλιών σπόρων.

Αυτός ήταν και ο λόγος για να βρεθούμε στις πλαγιές του Κισσάβου, άλλοι παλιοί γνώριμοι κι άλλοι καινούργιοι. Τι έκπληξη να ακούς ότι κάποιος που μένει στο Παγκράτι καλλιεργεί την τροφή του στο μπαλκόνι ή ότι κάποιος άλλος που μένει στην Κηφισιά, οδηγεί 400 χλμ όσο πιο συχνά μπορεί για να φτάσει στον Όλυμπο, κοντά στις καλλιέργειές του. Οι «σπορίτες» του Σιτώ είναι άνθρωποι της διπλανής πόρτας · εργάζονται, έχουν οικογένεια, φίλους και ασχολίες, απλώς μία από τις κύριες, είναι οι σπόροι.

Ο σπόρος μοιάζει μικρός, σχεδόν ασήμαντος. Στην πραγματικότητα όμως κουβαλά μέσα του τη δυνατότητα της ζωής, τη μνήμη της καλλιέργειας και ένα κομμάτι της διατροφικής μας ανεξαρτησίας. Η διατήρησή του είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια προσπάθεια προστασίας μιας παλιάς ποικιλίας. Αφορά τη γη, τη βιοποικιλότητα, την ποιότητα της τροφής, την υγεία, την αυτάρκεια και, τελικά, τη δυνατότητα των κοινωνιών να εξακολουθούν να έχουν λόγο πάνω στο τι καλλιεργούν και τι τρώνε.

Μέχρι πριν από 50 ή 60 χρόνια, η αποθήκευση μέρους των δικών τους σπόρων αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι του ετήσιου κύκλου της κηπουρικής για τους περισσότερους καλλιεργητές λαχανικών. Οι άνθρωποι κρατούσαν σπόρο από τα καλύτερα φυτά τους, τον φύλαγαν και τον έσπερναν την επόμενη χρονιά. Με τον τρόπο αυτό, από γενιά σε γενιά, δημιούργησαν έναν τεράστιο πλούτο ποικιλιών προσαρμοσμένων στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε τόπου: στο έδαφος, στο κλίμα, στο νερό, στις ανάγκες και στις γεύσεις των ανθρώπων. Αυτή η γνώση, όμως, σε μεγάλο βαθμό χάθηκε.

Κάθε σπόρος που διατηρείται, μια αντίσταση στη λήθη

Πολλές παραδοσιακές ποικιλίες κινδυνεύουν να χαθούν, όχι επειδή δεν είναι χρήσιμες, αλλά επειδή έπαψαν να καλλιεργούνται σε μεγάλη κλίμακα. Όταν ένας σπόρος σταματήσει να καλλιεργείται, δεν χάνεται μόνο ένα συγκεκριμένο φυτό. Χάνεται μαζί του γενετικό υλικό, εμπειρία, γνώση και ένα κομμάτι της αγροτικής ιστορίας ενός τόπου.

 

Δεν είναι όμως όλες οι καλλιέργειες εξίσου εύκολες στη διατήρηση σπόρου. Αλλά αυτή η γνώση δεν μένει κρυφή. Στη φετινή γιορτή του Σιτώ, το κεντρικό θέμα ήταν οι «καλλιεργητικές εμπειρίες με φυτά από παραδοσιακούς σπόρους», με εισηγητές μέλη και φίλους καλλιεργητές του δικτύου. Μάθαμε για τη σημασία του υγιούς χώματος, πώς μπορούμε να φτιάξουμε το δικό μας κομπόστ, ότι φυτεύουμε κουκιά για άζωτο, για τους ενεργούς μικροοργανισμούς που είναι απαραίτητοι και πώς φτιάχνεις έναν κήπο από ένα θερμό κλίμα στην Αίγινα μέχρι ένα πιο ψυχρό στον Όλυμπο αλλά και σε ένα μπαλκόνι της πόλης.

Η σημασία, ωστόσο, του σπόρου δεν περιορίζεται στον κήπο. Οι σπόροι αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο των γεωργικών μας συστημάτων. Μέσα τους βρίσκονται τα γενετικά χαρακτηριστικά που μπορούν να συμβάλουν στην ανθεκτικότητα των καλλιεργειών, στη διατροφική ποικιλία και στην επισιτιστική ασφάλεια. Η ύπαρξη πολλών διαφορετικών ποικιλιών σημαίνει ότι η γεωργία διαθέτει περισσότερες δυνατότητες να προσαρμοστεί στις μεταβολές του κλίματος, στις ασθένειες, στις διαφορετικές συνθήκες καλλιέργειας και στις ανάγκες των ανθρώπων.

Ποικιλότητα: μια επένδυση για το μέλλον

Μια διατροφή που βασίζεται σε μεγαλύτερη ποικιλία φυτών, απαλλαγμένα από φυτοφάρμακα, μπορεί να προσφέρει διαφορετικά θρεπτικά συστατικά, ενώ οι παραδοσιακές ποικιλίες συχνά συνδέονται με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γεύσης και προσαρμογής στον τόπο όπου καλλιεργούνται. Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξετάζεται υπό το πρίσμα της συγκέντρωσης της αγοράς σπόρων και των νέων τεχνολογιών που αφορούν το γενετικό υλικό των φυτών.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε πρόσφατα να αλλάξει το πλαίσιο που αφορά τις λεγόμενες Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (ΝΓΤ), οι οποίες χρησιμοποιούνται για την επεξεργασία του γονιδιώματος των φυτών. Η νέα νομοθεσία εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 17 Ιουνίου 2026 και αναμένεται να εφαρμοστεί από τα μέσα του 2028.

«Είμαστε υπέρ των νέων τεχνολογιών, αρκεί να χρησιμοποιούνται με προσοχή και προς όφελος των ανθρώπων», λέει η Βάσω Κανελλοπούλου, συγγραφέας του βιβλίου Μεταλλαγμένα: το παρελθόν, το παρόν και το άγνωστο μέλλον και ιδρυτικό μέλος του Δικτύου Σιτώ. Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, είναι ότι η συζήτηση αφορά την ίδια τη βάση της ζωής: το γενετικό υλικό. «Δεν μιλάμε μόνο για το τι θα φάω εγώ και αν θα αρρωστήσω ή όχι. Μιλάμε για κάτι που μπορεί να κληρονομηθεί στις επόμενες γενιές», υπογραμμίζει.

Το πρόσημο λοιπόν είναι επίσης οικονομικό, κοινωνικό, περιβαλλοντικό και γεωπολιτικό. Η συγκέντρωση της αγοράς σπόρων σε λίγες μεγάλες εταιρείες αποτελεί ήδη σημαντικό ζήτημα και η επέκταση των πατεντών μπορεί να εντείνει την εξάρτηση των παραγωγών από συγκεκριμένους προμηθευτές. Όσο περιορίζεται ο αριθμός εκείνων που ελέγχουν το φυτικό γενετικό υλικό, τόσο περισσότερο ένα βασικό αγαθό της γεωργίας μετατρέπεται από κοινό πόρο σε εμπορεύσιμο προϊόν.

Οι συνέπειες είναι πρώτα απ’ όλα οικονομικές: μεγαλύτερη συγκέντρωση μπορεί να σημαίνει υψηλότερο κόστος και μεγαλύτερη εξάρτηση για τους παραγωγούς. Είναι όμως και γεωπολιτικές, καθώς η τροφή αποτελεί στοιχείο ισχύος. Και είναι ταυτόχρονα ζήτημα υγείας και περιβάλλοντος, καθώς οι επιλογές που γίνονται για το τι θα καλλιεργείται και με ποιον τρόπο επηρεάζουν τα εδάφη, το νερό, τη βιοποικιλότητα και την ποιότητα της τροφής.

Ακριβώς απέναντι σε αυτή την προοπτική, το Δίκτυο Σιτώ υπερασπίζεται την ιδέα του «ελεύθερου σπόρου».

Τι πάει να πει ελεύθερος σπόρος;

Ελεύθερος σπόρος είναι ο σπόρος που δεν καλύπτεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας ή δικαιώματα βελτιωτή ή διατίθεται με άδεια ανοικτής πηγής (open source), ως κοινό αγαθό. Πρόκειται κυρίως για φυτικό γενετικό υλικό που προέρχεται από παραδοσιακές ποικιλίες ή παραδοσιακούς φυτικούς πληθυσμούς και καλλιεργείται σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, ώστε να προσαρμόζεται στα τοπικά δεδομένα.

Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι που συμμετέχουν σε αυτή την προσπάθεια ξαναγίνονται, με έναν σύγχρονο τρόπο, αυτό που ήταν οι πρόγονοί μας: διατηρητές και βελτιωτές των φυτών τους.

Το Δίκτυο δεν διαδίδει σπόρους ή άλλο πολλαπλασιαστικό υλικό από εμπορικές ποικιλίες που καλύπτονται από δικαιώματα βελτιωτή, παρά μόνο όταν αυτά τα δικαιώματα έχουν λήξει. Παράλληλα, καλλιεργεί βιολογικά, με αρχές αγροοικολογίας και ήπιες καλλιεργητικές μεθόδους που προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον και συμβάλλουν στην αναγέννησή του.

Στόχος είναι η υγεία του εδάφους, η μείωση της περιβαλλοντικής ρύπανσης και η δημιουργία καλλιεργητικών συστημάτων που μπορούν να διατηρούν τη γονιμότητά τους μακροπρόθεσμα. Το Δίκτυο δεν πουλά σπόρους. Τους ανταλλάσσει, τους προσφέρει, τους χαρίζει.

Στη Μονή Τιμίου Προδρόμου, η αυτάρκεια που βλέπει κανείς εκεί δεν είναι αποκομμένη από την κοινότητα. Το αντίθετο: στηρίζεται στην προσφορά, στην ανταλλαγή, στην επαναχρησιμοποίηση και στην αξιοποίηση όσων παράγει ο ίδιος ο τόπος.

Ο σπόρος εντάσσεται οργανικά σε αυτή τη λογική της κυκλικής οικονομίας. Ένα φυτό δίνει καρπό, ο καρπός δίνει σπόρο, ο σπόρος ξαναμπαίνει στη γη και ο κύκλος συνεχίζεται. Και μαζί με τον σπόρο μεταφέρεται και η γνώση.

Μια γνώση που δεν πρέπει να χαθεί

Για το Δίκτυο Σιτώ, η διατήρηση των σπόρων δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την αναγέννηση της γνώσης που τους συνοδεύει. Γι’ αυτό και ένας από τους βασικούς του στόχους είναι η επαναφορά και διάδοση της γνώσης για τη διατήρησή του αλλά και η συλλογή της προφορικής γνώσης που πέρασε από γενιά σε γενιά και κινδυνεύει σήμερα να χαθεί.

Το ζητούμενο είναι ένα δίκτυο ανθρώπων και ομάδων που λειτουργούν αυτόνομα και εθελοντικά, σε τοπικό και θεματικό επίπεδο. Ένα δίκτυο που συνδέει τον παραδοσιακό σπόρο με τον ερασιτέχνη αλλά και τον επαγγελματία καλλιεργητή, ενισχύει την ελληνική τοπική σποροπαραγωγή και συμβάλλει στην αυτάρκεια, την υγεία του εδάφους και των υδάτων και, γενικότερα, σε μια αγροοικολογική και αναγεννητική προσέγγιση της καλλιέργειας.

Σημαντικό εργαλείο αυτής της προσπάθειας είναι η δημιουργία μιας βάσης δεδομένων για τους σπόρους που διατηρεί το Δίκτυο, στην οποία έχουμε πρόσβαση όλοι μας. Κάθε σπόρος έχει τη δική του «ταυτότητα»: την αρχική του προέλευση, το όνομα του διατηρητή, τα χρόνια που καλλιεργείται στον συγκεκριμένο τόπο, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του, τις καλλιεργητικές του ανάγκες και άλλα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, μαζί με παρατηρήσεις και φωτογραφίες του φυτού, του καρπού ή του σπόρου.

Καλλιεργώντας λαχανικά και δημητριακά από παραδοσιακές ποικιλίες και κρατώντας τον δικό μας σπόρο, όπως έκαναν οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας, μειώνουμε την εξάρτησή μας από την αγορά και αποκτούμε μεγαλύτερο βαθμό διατροφικής ανεξαρτησίας. Σε μια εποχή κατά την οποία οι αλλεπάλληλες κρίσεις έχουν δείξει πόσο εύθραυστα μπορούν να γίνουν τα συστήματα εφοδιασμού, η δυνατότητα μιας κοινότητας να παράγει, να διατηρεί και να αναπαράγει μέρος της τροφής της δεν είναι ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν. Είναι ένας τρόπος να αυξήσει την ανθεκτικότητά της.

Η ίδια λογική αφορά και τους επαγγελματίες αγρότες. Το Δίκτυο θέτει ως στόχο τη στήριξη και αναγέννηση της ελληνικής σποροπαραγωγής και την ενίσχυση του δικαιώματος των γεωργών να μπορούν να διαθέτουν τον σπόρο που παράγουν. Παράλληλα, επιδιώκει τη μελέτη και την προσπάθεια επίλυσης των θεσμικών και νομικών ζητημάτων που αφορούν τον σπόρο, τους παραγωγούς, τους διατηρητές και τους διακινητές του, ερασιτέχνες και επαγγελματίες.

Το ζήτημα του σπόρου είναι και ζήτημα δικαιωμάτων: ποιος έχει τη δυνατότητα να καλλιεργεί, ποιος μπορεί να κρατά και να ανταλλάσσει σπόρους, ποιος έχει πρόσβαση στο γενετικό υλικό και ποιος αποφασίζει για το μέλλον της τροφής μας.

Αφήνοντας πίσω το μοναστήρι (και με τις τσάντες μας γεμάτες καλούδια), υποσχεθήκαμε στους εαυτούς μας ότι δεν θα αφήσουμε τους σπόρους να χαθούν. Θα φυτέψουμε τα κόκκινα και κίτρινα τοματίνια, τον κατιφέ και τον μαϊντανό στις γλάστρες του μπαλκονιού. Θα φτιάξουμε εκείνον τον μικρό κήπο που λέγαμε. Θα κρατήσουμε ζωντανό τον μύκητα του κεφίρ. Θα στηρίξουμε τους καλλιεργητές που μοχθούν γιατί είναι ο πρώτος και βασικός κρίκος στην αλυσίδα της τροφής.

Kinda chic να γνωρίζεις από πού είναι η ντομάτα που τρως.