HEATLAB: ΨΑΧΝΟΝΤΑΣ ΛΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΑΘΗΝΑ ΠΟΥ ΒΡΑΖΕΙ

Το 2026 ήταν το 6ο θερμότερο καλοκαίρι που έχει περάσει η χώρα μας από το 1960, παρότι συγκριτικά με τις δυσμενείς συνθήκες που βίωσαν άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουμε την εντύπωση ότι το καλοκαίρι μας ήταν πιο ήπιο.

«Παρότι στην Αθήνα και στις Κυκλάδες ήμασταν καλά, το θερμικό φορτίο δεν ήταν ομοιόμορφα κατανεμημένο σε όλη την χώρα. Αν παρατηρήσουμε τα δεδομένα θα δούμε ότι στην Δυτική Ελλάδα και στα νησιά του Ιονίου ήταν το δεύτερο θερμότερο καλοκαίρι από το 1960» σημειώνει η Βασιλική Κοτρώνη, Διευθύντρια Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ),

Δεδομένου λοιπόν ότι στην ίδια χώρα υπάρχουν διαβαθμίσεις των θερμοκρασιών με σημαντικές τοπικές επιβαρύνσεις είναι αναγκαίο να υπάρχει πιο στενή και αναλυτική παρακολούθηση των δεδομένων για να λαμβάνονται τοπικά μέτρα για τα προβλήματα στην ανθρώπινη υγεία που προκαλούν οι καύσωνες.

«Είναι φανερό ότι ο κίνδυνος από τους καύσωνες θα γίνει όλο και πιο έντονος, και όλο και πιο περίπλοκος και έτσι είναι πολύ σημαντικό να μεταφράσουμε αυτόν τον κίνδυνο και την επιστημονική πληροφορία σε οδηγίες για δράση» τονίζει η Κοτρώνη.

Πέρα από τους καύσωνες, τα ακραία κλιματικά φαινόμενα είναι ήδη εδώ, την στιγμή που η Ελλάδα φαίνεται να μην κάνει αρκετά βήματα προς την αντιμετώπισή τους.

Ερευνητικοί φορείς, επιστήμονες, περιβαλλοντικές οργανώσεις και επαγγελματίες του χρηματοοικονομικού τομέα συναντήθηκαν στο πλαίσιο της εκδήλωσης Heat & Climate Extremes Forum (22/09) για να συζητήσουν το ερώτημα: πώς προετοιμαζόμαστε καλύτερα για τους καύσωνες και τα ακραία κλιματικά φαινόμενα πριν εξελιχθούν σε κρίσεις;

Η εκδήλωση μάλιστα ολοκληρώθηκε με την επίσημη έναρξη του HeatLab, ενός νέου πεδίου σύνδεσης, πειραματισμού και συνεργασίας για την κλιματική προετοιμασία, με αφετηρία την Αθήνα και φιλοδοξία όσα δοκιμαστούν εδώ να μπορούν να εμπνεύσουν και να προσαρμοστούν και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις.

Οι κλιματικοί κίνδυνοι, η επισιτιστική ασφάλεια, η κοινωνική διάσταση του φαινομένου αλλά και η χρηματοδότηση της ανθεκτικότητας των πόλεων ήταν μερικά από όσα βρέθηκαν στο επίκεντρο των πάνελ από τα οποία ξεχωρίσαμε τα παρακάτω:

ΑΝΥΠΑΡΚΤΟΣ Ο ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΥΨΗΛΕΣ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΕΣ

Οι ακραίες θερμοκρασίες δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αφού αλυσιδωτά σχετίζονται με ξηρασίες, πυρκαγιές και πλημμύρες. Παρότι στην χώρα μας έχει υπάρξει εξέλιξη ως προς τα εργαλεία έγκαιρης προειδοποίησης των καταστροφών, μένουν ακόμη πολλά να γίνουν για την πρόληψη ακραίων φαινομένων.

Το κόστος των μέτρων πρόληψης, παρουσιάζεται συχνά από τους θεσμούς ως τροχοπέδη για την ανάπτυξή τους. Χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση του δημάρχου Αθηνών, Χάρη Δούκα, στην εκδήλωση, στην οποία τόνισε την δυσκολία χρηματοδότησης έργων ανθεκτικότητας.

«Κάναμε μια μελέτη για το πόσο θα κόστιζε να κάνουμε την Αθήνα κλιματικά ουδέτερη. Χρειαζόμαστε 1 δισεκατομμύριο ευρώ το χρόνο» ανέφερε ο ίδιος σημειώνοντας ότι ο ετήσιος προϋπολογισμός του Δήμου είναι 650 εκατομμύρια ευρώ, και έτσι το να φτάσουν το 1δις μόνο για έργα ανθεκτικότητας είναι σχεδόν αδύνατο.

«Η ενεργειακή φτώχεια είναι εδώ, η κλιματική κρίση είναι εδώ, και δεν έχουμε έναν μηχανισμό να το αντιμετωπίσουμε. Τα μέτρα είναι πολύ κοστοβόρα, όπως γνωρίζουμε, αλλά θα πρέπει κάποια χρήματα να κατευθυνθούν προς αυτές τις δράσεις» είπε σε πάνελ που συμμετείχε ο Νίκος Χαραλαμπίδης, Γενικός Διευθυντής, της Greenpeace Ελλάδας εξηγώντας ότι: «Δεν έχει νόημα να λες ότι αντιμετωπίζεις την ενεργειακή φτώχεια ή τις συνθήκες που δημιουργούν οι καύσωνες στις πόλεις, όταν επιμένεις να εξαρτάσαι από τα ορυκτά καύσιμα.

Όταν τα μισά δίκτυα που φτιάχνονται αυτή την στιγμή στην Αθήνα, είναι για το φυσικό αέριο αυτό σημαίνει ότι τα επόμενα 25-30 χρόνια οι πόλεις μας θα εξαρτώνται ακόμα από τα ορυκτά καύσιμα. Την ίδια στιγμή όμως λαμβάνουμε μέτρα και ρίχνουμε χρήματα για να κάνουμε τις συνθήκες πιο ανθεκτικες».

Τυπική αξιοποίηση μέτρων εντοπίζονται και στην περίπτωση των δασικών πυρκαγιών. Όπως εξηγεί ο Ηλίας Τζηρίτης, Συντονιστής δράσεων για τις δασικές πυρκαγιές της WWF Ελλάς, «Αυτή την στιγμή κοιτάμε να δούμε πως θα εκμεταλλευτούμε πολιτικά μια δασική πυρκαγιά, παρά να κάτσουμε να σχεδιάσουμε και να προσφέρουμε αποτελεσματικά στην θωράκηση των κοινωνιών που είτε ήδη υποφέρουν, είτε θα υποφερουν μελλοντικα. Αυτές οι δράσεις κανονικά έχουν μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα και η πολιτεία αρκείται συχνά στο να λάβει μέτρα που έχουν εμφανές αποτέλεσμα (όπως πχ εναέρια που πετάνε στις φωτιές) αλλά αν θωρακίσουμε πραγματικά τις κοινότητες, αυτό θα δουλέψει πολλαπλασιαστικά για το μελλον για την αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών».

ΟΙ ΕΜΦΥΛΕΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΥΣΩΝΑ

Οι επιπτώσεις που έχουν οι ακραίες θερμοκρασίες δεν επηρεάζουν όλους τους ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο. Σε αυτό το πλαίσιο, η ευρωπαϊκή καμπάνια #HandleTheHeat από το Health Care Without Harm (HCWH) Europe έριξε φως στις δυσκολιες που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία και στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης σε ακραίες θερμοκρασίες.

Μέσα από την έρευνά τους η Χόουπ Ρόμπινσον, Συντονίστρια της καμπάνιας ανέφερε στο Heat & Climate Extremes Forum ότι παρατήρησαν ότι οι γυναίκες υγειονομικοί υποφέρουν περισσότερο από τους καύσωνες.

Στο συμπέρασμα αυτό συγκλίνουν και οι μελέτες που έχουν γίνει στο γυναικείο πληθυσμό για το «Άλλο 112», μια πρόταση δημιουργίας μικρο-δικτύων γυναικών για ενημέρωση, σύνδεση και αλληλοφροντίδα σε περιόδους καύσωνα, αξιοποιώντας υπάρχουσες κοινωνικές δομές και φέρνοντας τις γυναίκες στο προσκήνιο ως ηγέτιδες στις δράσεις προσαρμογής για την κλιματική αλλαγή.

Όπως σημειώσε η Στέλλα Κάσδαγλη, Επικεφαλής της Πρωτοβουλίας «Άλλο 112»: «έχουμε δει ότι οι γυναίκες βιώνουν διαφορετικά την ζέστη. Υπάρχουν βιολογικοί λόγοι, όπως είναι η σωματοδομή, αλλά και ορμονικές διαφορές που κάνουν την ζέστη να βιώνεται διαφορετικά. Υπάρχουν όμως και κοινωνικοί λόγοι, καθώς οι γυναίκες είναι δυσανάλογα επιβαρυμένες με την ευθύνη της φροντίδας της οικογένειας ή των κοινοτήτων τους και έτσι σε στιγμές κρίσης, όπως είναι και ο καύσωνας, δεν έχουν τον χρόνο να αντιδράσουν γρήγορα, ούτε και την δυνατότητα να προστατέψουν τον εαυτό τους.

Παρότι που είμαστε σε μια χώρα που δεν είναι αναπτυσσόμενη και οι γυναίκες δεν πάνε με τα πόδια να πάρουν νερό, στην πραγματικότητα όμως και οι καταστροφές που έχουν σημειωθεί στην Ελλάδα (π.χ στις πυρκαγιές) τα τελευταία χρόνια  βλέπουμε ότι γυναίκες ήταν πιο ευάλωτες».

Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΜΕΡΑ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΜΑΣ

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής δεν αφορούν μόνο την ανθρώπινη υγεία ή τις υποδομές των πόλεων. Η γεωργία και τα συστήματα παραγωγής τροφίμων βρίσκονται ήδη στην πρώτη γραμμή της θερμικής πίεσης, καθώς οι καλλιέργειες εκτίθενται άμεσα στις ακραίες θερμοκρασίες και στις μεταβολές του κλίματος.

«Συνήθως όταν μιλάμε για θερμοκρασίες, αναφερόμαστε σε μετρήσεις υπό σκιά. Στα χωράφια, όμως, τα φυτά βρίσκονται σε άμεση έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία. Το βαμβάκι πλέον μπορεί να φτάσει τους 64-65 βαθμούς Κελσίου. Όπως η κλιματική μεταβολή οδήγησε σε μετακινήσεις ανθρώπινων πληθυσμών, έτσι παρατηρείται και μια “μετανάστευση” των καλλιεργειών», σημείωσε ο Δημήτρης Μπιλάλης, καθηγητής και διευθυντής του Εργαστηρίου Γεωργίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Οι αλλαγές αυτές είναι ήδη ορατές στον αγροτικό χάρτη της χώρας. «Το βαμβάκι τη δεκαετία του ’80 καλλιεργούνταν μέχρι τη Θεσσαλονίκη, ενώ σήμερα καλλιεργείται και στη Βουλγαρία. Παράλληλα, βλέπουμε νέες καλλιέργειες να αναπτύσσονται, όπως το αβοκάντο στην Κρήτη ή η αυξανόμενη παρουσία του αιγυπτιακού βαμβακιού. Η γεωργία προσαρμόζεται», ανέφερε ο ίδιος. Ωστόσο, η προσαρμογή αυτή συνοδεύεται από αυξημένο κόστος παραγωγής και από τη στροφή σε πιο ανθεκτικές καλλιέργειες. 

Το ερώτημα, ωστόσο, που αναδείχθηκε στη συζήτηση δεν ήταν μόνο πώς θα προσαρμοστεί η παραγωγή τροφίμων στις νέες συνθήκες, αλλά και αν η προσαρμογή από μόνη της αρκεί. Όπως επισήμανε η Έλενα Δανάλη, υπεύθυνη εκστρατείας για τη βιώσιμη γεωργία στην Greenpeace, η μετάβαση σε πιο βιώσιμα διατροφικά πρότυπα, με έμφαση στη μεσογειακή και περισσότερο φυτική διατροφή (plant-based), θα μπορούσε να αποτελέσει μέρος της απάντησης στις πιέσεις που ασκεί η κλιματική κρίση στην αγροδιατροφή.

Το ζητημα, λοιπόν, δεν είναι πλέον αν οι καύσωνες και τα ακραία φαινόμενα θα επιστρέψουν, αλλά πόσο προετοιμασμένη θα είναι η χώρα όταν επιστρέψουν. Από την υγεία και την εργασία μέχρι τις πόλεις, τη γεωργία και την ασφάλεια των υποδομών, η κλιματική κρίση δεν είναι πια ένα μελλοντικό σενάριο, αλλά μια νέα πραγματικότητα που απαιτεί έγκαιρο σχεδιασμό. Και όσο οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν, το κρίσιμο στοίχημα δεν είναι μόνο να αντέξουμε το επόμενο κύμα καύσωνα, αλλά να έχουμε προλάβει να αλλάξουμε όσα κάνουν την κοινωνία μας πιο ευάλωτη σε αυτό.